Gilbert N. Lewis
Гилберт Нютон Люис ФорМемРС[1](23-октябр[2][3][4] ёки 1875-йил 25-октябр — 1946-йил 23-март)[1][5][6] америкалик физик кимёгари ва Университет Кимё коллежи декани эди. Калифорния, Беркли[3][7]. Люис ковалент боғланишнинг кашфиёти ва электрон жуфтлик тушунчаси билан машҳур эди; унинг Люис нуқта тузилмалари ва валентлик боғланиш назариясига қўшган бошқа ҳиссалари кимёвий боғланишнинг замонавий назарияларини шакллантирган. Люис кимёвий термодинамика, фотокимё ва изотопларни ажратишга муваффақиятли ҳисса қўшди, шунингдек, кислоталар ва асослар тушунчаси билан машҳур[8]. Люис нисбийлик ва квант физикаси бўйича ҳам тадқиқот олиб борди ва 1926-йилда нурланиш энергиясининг энг кичик бирлиги учун " фотон " атамасини киритди[9][10].
ГН Люис 1875-йилда Массачусец штатининг Веймут шаҳрида туғилган. Гарвард университетида кимё фанлари бўйича докторлик даражасини олган ва Германия ва Филиппинда хорижда ўқиганидан сўнг, Люис 1912-йилда Калифорнияга, Берклидаги Калифорния университетида кимёдан дарс бериш учун кўчиб ўтди ва у ерда Кимё коллежи декани бўлди ва қолган қисмини шу ерда ўтказди. унинг ҳаёти[3][11]. Профессор сифатида у термодинамик тамойилларни кимё ўқув дастурига киритди ва оддий кимёгарлар учун қулай бўлган математик жиҳатдан қатъий тарзда кимёвий термодинамикани ислоҳ қилди. У органик ва ноорганик бир нечта кимёвий жараёнлар билан боғлиқ бўлган эркин энергия қийматларини ўлчашни бошлади. 1916-йилда у ўзининг боғланиш назариясини таклиф қилди ва кимёвий элементларнинг даврий жадвалига электронлар ҳақида маълумот қўшди. 1933-йилда у изотопларни ажратиш бўйича тадқиқотларини бошлади. Люис водород билан ишлаган ва оғир сув намунасини тозалашга муваффақ бўлган. Кейин у кислоталар ва асослар назариясини яратди ва ҳаётининг сўнгги йилларида фотокимё билан шуғулланди.
Г.Н.Люис 41 марта номзод бўлган бўлса-да, ҳеч қачон кимё бўйича Нобел мукофотини қўлга кирита олмади, натижада Нобел мукофоти бўйича катта баҳс -мунозаралар юзага келди[12][4][13][14][15]. Бошқа томондан, Люис Берклидаги кўплаб Нобел мукофоти лауреатларига, жумладан Гаролд Урей (1934-йил Нобел мукофоти), Уилям Ф. Гиауқуэ (1949 Нобел мукофоти), Гленн Т. Сеаборг (1951 Нобел мукофоти), Уиллард Либби (1960 Нобел мукофоти) га раҳбарлик қилган ва уларга таъсир қилган., Мелвин Калвин (1961 Нобел мукофоти) ва бошқалар Берклини кимё бўйича дунёдаги энг нуфузли марказлардан бирига айлантирди[16][17][18][19][20]. 1946-йил 23-мартда Люис Берклидаги лабораториясида водород сияниди билан ишлаган ҳолда ўлик ҳолда топилди; Кўпчилик унинг ўлимига ўз жонига қасд қилиш сабаб бўлган деб тахмин қилишди[13]. Люиснинг ўлимидан сўнг, унинг фарзандлари оталарининг кимёдаги карерасини давом эттирдилар ва Беркли кампусидаги Люис Холл унинг номи билан аталди[11].
Ҳаёти
Ёшлиги
Люис 1875-йилда туғилган ва Массачусец штатининг Веймут шаҳрида ўсган, у ерда ёзги кўчадан ташқарида ГН Люис Вей номидаги кўча мавжуд. Бундан ташқари, янги Веймут ўрта мактабининг кимё бўлимининг қаноти унинг шарафига номланган. Люис бошланғич таълимни уйда ота-онаси, мустақил характердаги ҳуқуқшунос Френк Уэсли Люис ва Мери Бурр Уайт Люисдан олган. У уч ёшида ўқиган ва интеллектуал жиҳатдан эрта эди. 1884-йилда унинг оиласи Небраска штатининг Линколн шаҳрига кўчиб ўтди ва 1889-йилда у биринчи расмий таълимни университет тайёргарлик мактабида олди.
1893-йилда, Небраска университетида икки йил ўқигандан сўнг, Люис Гарвард университетига ўтди ва у ерда 1896-йилда бакалавр даражасини олди. Андовердаги Филлипс академиясида бир йил дарс берганидан сўнг, Люис Гарвардга физик кимёгар Т.В.Ричардсдан ўқиш учун қайтиб келди ва докторлик диссертациясини қўлга киритди. 1899-йилда электрокимёвий потенциаллар бўйича диссертация билан[21][22]. Гарвардда бир йил дарс берганидан сўнг, Люис физик кимё маркази бўлган Германияга саёҳат стипендияси олди ва Гöттингенда Валтер Нернст ва Лейпсигда Вилгелм Оствалд билан таҳсил олди[23]. Люис Нернстнинг лабораториясида ишлаётганида Нернст билан умрбод адоват пайдо бўлди. Кейинги йилларда Люис Нернстнинг иссиқлик теоремаси бўйича ишини " кимё тарихидаги ачинарли эпизод " деб атаган ҳолда кўп марта собиқ устозини танқид қила бошлади ва қоралади[24]. Нернстнинг швед дўсти Вилгелм Палмæр Нобел Кимё қўмитасининг аъзоси эди. У термодинамика бўйича Люис учун Нобел мукофотини блокировка қилиш учун Нобел номзодини кўрсатиш ва ҳисобот бериш тартиб-қоидаларини қўллаганлиги ва Люисни уч марта мукофотга номзод қилиб кўрсатганлиги ва кейин салбий ҳисоботларни ёзиш учун қўмита аъзоси сифатидаги мавқеидан фойдаланганлиги ҳақида далиллар мавжуд[25].
Гарвард, Манила ва МИТ
Нернст лабораториясида бўлганидан сўнг, Люис 1901-йилда Гарвардга яна уч йил ўқитувчи сифатида қайтиб келди. У термодинамика ва электрокимё бўйича ўқитувчи этиб тайинланди. 1904-йилда Люисга таътил берилди ва Филиппиннинг Манила шаҳридаги Фанлар бюросининг вазн ва ўлчовлар бўйича бошлиғи бўлди. Кейинги йили у Массачусец Технология Институти (МИТ) уни факултет лавозимига тайинлаганида , Кембрижга қайтиб келди ва у Артур Амос Ноес бошчилигидаги таниқли физик кимёгарлар гуруҳига қўшилиш имкониятига эга бўлди. 1907-йилда доцент, 1908-йилда доцент, 1911-йилда эса тўлиқ профессор унвонини олди.
Калифорния университети, Беркли
ГН Люис 1912-йилда МИТни тарк этиб, физик кимё профессори ва Берклидаги Калифорния университетида кимё коллежи декани бўлди[14][16]. 1912-йил 21-июнда у Гарвард профессори роман тиллари профессорининг қизи Мери Хинкли Шелдонга уйланди. Уларнинг иккита ўғли ва бир қизи бор эди, иккаласи ҳам кимё профессори бўлишди. 1913-йилда у Берклидаги Алпҳа Чи Сигма, профессионал кимё биродарлигига қўшилди[26].
Люис Берклида бўлганида кўплаб бўлажак Нобел мукофоти лауреатларига, жумладан Гаролд Урей (1934-йил Нобел мукофоти), Уилям Ф. Гиауке (1949 Нобел мукофоти), Гленн Т. Сиборг (1951 Нобел мукофоти), Уиллард Либби (1960 Нобел мукофоти), Мелвинга устозлик қилган ва уларга таъсир ўтказган. Калвин (1961 Нобел мукофоти) ва бошқалар[16][17][18]. Унинг саъй-ҳаракатлари туфайли Берклидаги Кимё коллежи дунёдаги энг яхши кимё марказларидан бирига айланди[16][19]. 1913-йилда у Миллий Фанлар академиясига сайланган. 1934-йилда истеъфога чиқиш сабабини айтишдан бош тортди; Бунга ўша муассасанинг ички сиёсати билан боғлиқ келишмовчиликлар ёки у кўрсатган шахсларнинг сайлана олмагани сабаб бўлган, деган тахминлар бор. Унинг истеъфога чиқиш қарорига 1934-йилги кимё бўйича Нобел мукофоти дейтерийни кашф этгани учун шогирди Гаролд Урейга берилганидан норозилик сабаб бўлган бўлиши мумкин, Люис уни тозалаш ва тавсифлаш бўйича иши учун баҳам кўриши керак эди. оғир сувдан[27].
Ўлим
1946-йил 23-мартда[28] аспирант Люиснинг жонсиз жасадини Берклидаги лаборатория дастгоҳи остида топди. Люис суюқ водород сияниди билан тажриба устида ишлаган ва лабораторияга синган чизиқдан ҳалокатли буғлар сизиб кетган эди. Коронер ўлим сабабини коронар артерия касаллиги деб қарор қилди, чунки сияноз белгиларининг йўқлиги[29], лекин баъзилар буни ўз жонига қасд қилиш бўлиши мумкин деб ҳисоблашади. Беркли фахрий профессори Уилям Жолли, 1987-йилда УC Беркелей кимё коллежи тарихида Люиснинг ўлими ҳақида турли фикрларни билдирган, " Реторцдан лазергача " кафедранинг юқори лавозимли вакили Люис ўз жонига қасд қилган деб ҳисоблаганини ёзган[13].
Агар Люиснинг ўлими ҳақиқатан ҳам ўз жонига қасд қилган бўлса, Ирвинг Лангмуир билан тушлик пайтида тушкунлик пайдо бўлиши мумкин эди. Ленгмюр ва Люис ўртасида узоқ вақт рақобат бор эди, улар Люиснинг кимёвий боғланиш назариясини Ленгмурнинг кенгайтмаларидан бошланган. Ленгмур 1932-йилги кимё бўйича Нобел мукофотига сирт кимёси бўйича иши учун сазовор бўлган, Люис эса 41 марта номзод бўлишига қарамай, мукофотни олмаган[12]. Люис вафот этган куни, Ленгмуир ва Люис Берклида тушлик қилиш учун учрашишди, бу учрашувни Майкл Каша бир неча йил ўтиб эслади[29]. Ассоcиатес маълумотларига кўра, Люис тушликдан қоронғу кайфиятда қайтиб келган, баъзи ҳамкасблари билан кўприк ўйинини ўйнаган, сўнгра лабораториясида ишлашга қайтган. Бир соат ўтгач, у ўлик ҳолда топилди. Ленгмурнинг Конгресс кутубхонасидаги ҳужжатлари унинг ўша куни фахрий унвон олиш учун Беркли кампусида бўлганини тасдиқлайди. Люис Олтин дарвоза миллий қабристонига дафн этилган[30].
1948-йилда қурилган Берклидаги Люис Холл унинг шарафига номланган[11].
Илмий ютуқлар
Термодинамика
Люиснинг доимий қизиқишларининг аксарияти Гарвард йилларида пайдо бўлган. Энг муҳими термодинамика эди, ўша пайтда Ричардс жуда фаол бўлган мавзу. Муҳим термодинамик муносабатларнинг аксарияти 1895-йилга келиб маълум бўлса-да, улар изоляцияланган тенгламалар сифатида кўрилган ва ҳали мантиқий тизим сифатида рационализация қилинмаган, улардан битта муносабатни ҳисобга олган ҳолда, қолганларини олиш мумкин эди. Бундан ташқари, бу муносабатлар нотўғри бўлиб, фақат идеал кимёвий тизимларга тегишли эди. Бу назарий термодинамиканинг иккита муҳим муаммоси эди. 1900 ва 1901 йиллардаги иккита узоқ ва шуҳратпараст назарий мақолаларида Люис ечим топишга ҳаракат қилди. Люис фаолликнинг термодинамик концепциясини киритди ва " фугаcитй " атамасини киритди[31][32][33]. Унинг янги ғояси ёки „қочиб кетиш тенденцияси“[34] модданинг бир кимёвий фазадан иккинчисига ўтиш тенденциясини ифодаловчи босим ўлчовлари билан функсия эди. Люис фугаситлик ҳақиқий термодинамик муносабатлар тизимини олиш мумкин бўлган асосий принцип деб ҳисоблади. Бу умид амалга ошмади, гарчи фугаcитй ҳақиқий газларни тавсифлашда доимий жой топди.
Люиснинг дастлабки мақолалари, шунингдек, ЖW Гиббс ва П. Дуҳемнинг эркин энергия ва термодинамик потенциал ҳақидаги ғоялари ҳақида ғайриоддий ривожланган хабардорликни очиб беради. Бу ғоялар физиклар ва математикларга яхши маълум эди, лекин кўпчилик амалий кимёгарларга маълум эмас эди, улар уларни маъносиз ва кимёвий тизимлар учун қўлланилмайди. Кўпгина кимёгарлар Бертҳелот, Оствалд ва Ванът- Хоффнинг иссиқлик термодинамикасига (энталпияси) ва калориметрик мактабга таяндилар. Реаксия иссиқлиги, албатта, кимёвий ўзгаришларнинг содир бўлиш тенденциясининг ўлчови эмас ва Люис фақат эркин энергия ва энтропия аниқ кимёвий термодинамикани таъминлаши мумкинлигини тушунди. У фугаcитйдан эркин энергия олди; у 1901-йилда паст ҳароратларда аниқланмаган энтропия функсиясининг аниқ ифодасини олишга уриниб кўрди. Ричардс ҳам уриниб кўрди ва муваффақияцизликка учради ва Нернст 1907-йилда муваффақият қозонмагунча, энтропияларни аниқ ҳисоблаш мумкин эмас эди. Люиснинг фугаcитй тизими узоқ давом этмаган бўлса-да, унинг эркин энергия ва энтропияга бўлган дастлабки қизиқиши энг самарали бўлди ва унинг фаолиятининг катта қисми ушбу фойдали тушунчаларни амалий кимёгарлар учун очиқ қилишга бағишлади.
Гарвардда Люис, шунингдек, қора жисм нурланишининг термодинамиğи бўйича назарий мақола ёзган ва унда ёруғлик босими борлигини тахмин қилган. Кейинчалик у Вилгелм Виэн ва бошқаларнинг бир хил фикрлаш йўналишини муваффақиятли давом эттираётганидан бехабар бўлган ёши каттароқ, консерватив ҳамкасблари уни бу ғояни амалга оширишдан тўхтатганини маълум қилди. Люиснинг қоғози нашр этилмаган бўлиб қолди; Аммо унинг радиация ва квант назариясига ва (кейинчалик) нисбийлик назариясига бўлган қизиқиши бу эрта, бекор қилинган ҳаракатдан келиб чиқди. Фаолиятининг бошиданоқ Люис ўзини ҳам кимёгар, ҳам физик деб биларди.
Тахминан 1902-йилда Люис ўзининг маъруза матнларида кубнинг бурчаклари мумкин бўлган электрон позицияларини акс эттирувчи куб атомларининг нашр этилмаган чизмаларидан фойдалана бошлади. Кейинчалик Люис бу эслатмаларни 1916-йилги кимёвий боғланиш ҳақидаги классик мақоласида ўз ғояларининг биринчи ифодаси сифатида келтирди.
Люиснинг Гарвард йилларида пайдо бўлган учинчи асосий қизиқиш унинг валентлик назарияси эди. 1902-йилда ўз шогирдларига валентлик қонунларини тушунтиришга уринар экан, Люис атомлар ҳар бир бурчагида электронлар бўлган консентрик қатор кублардан ташкил топган деган фикрни ўйлаб топди. Ушбу „куб атоми“ даврий жадвалдаги саккизта элементнинг айланишини тушунтирди ва кимёвий боғланишлар ҳар бир атомга саккизта тўлиқ тўпламни бериш учун электронларнинг кўчирилиши натижасида ҳосил бўлгани ҳақидаги кенг тарқалган эътиқодга мувофиқ эди. Ушбу электрокимёвий валентлик назарияси 1904-йилда Ричард Абеггнинг[35] асарида ўзининг энг мукаммал ифодасини топди, аммо бу назариянинг Люис версияси аниқ атом моделида мужассамланган ягона назария эди. Яна Люиснинг назарияси Гарварддаги устозларини қизиқтирмади, улар, ўша даврдаги америкалик кимёгарларнинг кўпчилиги каби, бундай тахминларни ёқтирмас эдилар. Люис куб атоми ҳақидаги назариясини нашр этмади, лекин 1916-йилда у умумий электрон жуфтлик алоқаси назариясининг муҳим қисмига айланди.
1916-йилда у " Атом ва молекула "[36] кимёвий боғланиш ҳақидаги классик мақоласини нашр этди, унда у умумий жуфт электрондан иборат бўлган ковалент боғланиш деб номланиши ҳақидаги ғояни ишлаб чиқди ва бу атамани аниқлади. электрон тақсимланмаганда ғалати молекула (замонавий атама – эркин радикал). У Люис нуқта тузилмалари деб номланувчи нарсаларни, шунингдек, кубик атом моделини ўз ичига олган. Кимёвий боғланиш ҳақидаги бу ғоялар Ирвинг Лангмуир томонидан кенгайтирилди ва Линус Паулинг томонидан кимёвий боғланишнинг табиати ҳақидаги тадқиқотлар учун илҳом манбаи бўлди.
Кислоталар ва асослар
1923-йилда у кислота-асос реаксияларининг электрон-жуфт назариясини яратди. Ушбу кислоталар ва асослар назариясида „Люис кислотаси“ электрон жуфт аксептор, „Люис асоси“ эса электрон жуфт донордир[37]. Бу йил у кимёвий боғланиш назариялари бўйича монографиясини ҳам нашр этди[38].
Ж. Виллард Гиббснинг ишига асосланиб, кимёвий реаксиялар иштирок этувчи моддаларнинг эркин энергияси билан аниқланган мувозанатга ўтиши маълум бўлди. Люис 25 йил давомида турли моддаларнинг эркин энергияларини аниқлашга сарфлади. 1923-йилда у Мерле Рандалл билан биргаликда замонавий кимёвий термодинамикани расмийлаштиришга ёрдам берган ушбу тадқиқот натижаларини[39] нашр этди.
Оғир сув
Люис биринчи бўлиб 1933-йилда дейтерий оксидининг (оғир сув) соф намунасини ишлаб чиқарди[40] ва оғир сувда ҳаёт шаклларининг омон қолиши ва ўсишини биринчи бўлиб ўрганди[41][42]. Эрнест О. Лоуренс сиклотронида дейтронларни (дейтерий ядроларини) тезлаштириб, у атом ядроларининг кўпгина хусусиятларини ўрганишга муваффақ бўлди[43]. 1930-йилларда у Гленн Т. Сеаборгнинг устози бўлиб, у Люиснинг шахсий тадқиқотчи ёрдамчиси сифатида пост-докторлик ишлари учун сақлаб қолинган. Сеаборг 1951-йилда кимё бўйича Нобел мукофотини қўлга киритди ва ҳали тириклигида унинг шарафига сеаборгиум элементи номини олди.
О4 тетраоксиген
1924-йилда суюқ азотдаги кислород эритмаларининг магнит хоссаларини ўрганиб, Люис О4 молекулалари ҳосил бўлишини аниқлади[44]. Бу тетратом кислород учун биринчи далил эди.
Нисбийлик ва квант физикаси
1908-йилда у нисбийлик бўйича бир нечта мақолаларнинг биринчисини нашр этди, унда у масса — энергия муносабатларини Алберт Эйнштейннинг келиб чиқишидан бошқача тарзда келтириб чиқарди[10]. 1909-йилда у Ричард C. Толман билан ўз усулларини махсус нисбийлик назарияси билан бирлаштирди[45]. 1912-йилда Люис ва Эдвин Бидвелл Уилсон математик физикада катта иш тақдим этдилар, у нафақат фазовий вақтни ўрганиш учун синтетик геометрияни қўллаган, балки фазода сиқиш харитаси ва Лорентз ўзгаришининг кимлигини ҳам қайд этган[46][47].
1926-йилда у нурланиш энергиясининг (ёруғликнинг) энг кичик бирлиги учун "фотон " атамасини киритди. Аслида, унинг Табиатга йўллаган мактубининг натижаси у ният қилгандек эмас эди[48]. Мактубда у фотонни энергия эмас, балки тизимли элемент бўлишини таклиф қилди. У янги ўзгарувчига, фотонлар сонига эҳтиёж борлигини таъкидлади. Унинг назарияси 1905-йилда Алберт Эйнштейн томонидан киритилган ёруғликнинг квант назариясидан фарқ қилса-да, унинг номи Эйнштейн ёруғлик кванти (немисча Лихтқуант) деб атаган нарса учун қабул қилинди.
Бошқа ютуқлар
1921-йилда Люис биринчи бўлиб кучли электролитларнинг масса таъсири қонунига бўйсунмаслигини тавсифловчи эмпирик тенгламани таклиф қилди, бу муаммо физик кимёгарларни йигирма йил давомида ҳайратда қолдирди[49]. Унинг ион кучи деб атаган эмпирик тенгламалари кейинчалик 1923-йилда нашр этилган кучли электролитлар учун Дебе-Гюcкел тенгламасига мос келиши тасдиқланди.
Ўз фаолияти давомида Люис ушбу мақолада айтиб ўтилганлардан ташқари, ёруғлик квантларининг табиатидан тортиб нархларни барқарорлаштириш иқтисодига қадар кўплаб бошқа мавзуларда нашр этди. Умрининг сўнгги йилларида Люис ва унинг сўнгги илмий ходими аспирант Майкл Каша органик молекулаларнинг фосфорессенсияси бир электрондан қўзғалувчан учлик ҳолатида (икки электрон спин векторлари йўналтирилган ҳолатда) ёруғлик чиқаришни ўз ичига олишини аниқладилар. бир йўналишда, лекин турли орбиталларда) ва бу учлик ҳолатининг парамагнетизмини ўлчаган[50].
Яна қаранг
- Молекуляр назария тарихи
Маълумотномалар
- ↑ 1,0 1,1 Ҳилдебранд, Ж. Ҳ. (1947). „Гилберт Неwтон Леwис. 1875-1946“. Обитуарй Нотиcес оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 5-жилд, № 15. 491–506-бет. дои:10.1098/рсбм.1947.0014.
- ↑ Женсен, Wиллиам Б. (19 Марч 2021). "Гилберт Н. Леwис, Америcан чемист". Энcйcлопедиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/биограпҳй/Гилберт-Н-Леwис.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 „Университй оф Cалифорниа: Ин Мемориам, 1946“. техц.cдлиб.орг. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ 4,0 4,1 „Гилберт Н. Леwис“ (инглизча). Атомиc Ҳеритаге Фоундатион. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ ГИЛБЕРТ НЕWТОН ЛЕWИС 1875—1946 А Биограпҳиcал Мемоир бй Жоэл Ҳ. Ҳилдебранд Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 1958
- ↑ Леwис, Гилберт Неwтон Р. Э. Коҳлер ин Cомплете Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй (Энcйcлопедиа.cом)
- ↑ „Гилман Ҳалл Университй оф Cалифорниа, Беркелей - Натионал Ҳисториc Чемиcал Ландмарк“ (инглизча). Америcан Чемиcал Соcиэтй. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ Давей, Степҳен (2009). „Тҳе легаcй оф Леwис“. Натуре Чемистрй. 1-жилд, № 1. 19-бет. Бибcоде:2009НатЧ...1...19Д. дои:10.1038/нчем.149. ИССН 1755-4330.
- ↑ „Деcембер 18, 1926: Гилберт Леwис cоинс "пҳотон" ин леттер то Натуре“ (инглизча). АПС Неwс: Тҳис Монтҳ ин Пҳйсиcс Ҳисторй. Америcан Пҳйсиcал Соcиэтй (2012-йил 1-декабр). Қаралди: 4-август 2019-йил.
- ↑ 10,0 10,1 Леwис, Г. Н. (1908). „А ревисион оф тҳе Фундаментал Лаwс оф Маттер анд Энергй“. Пҳилосопҳиcал Магазине. 16-жилд, № 95. 705–717-бет. дои:10.1080/14786441108636549.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 „Леwис Ҳалл | Cампус Аccесс Сервиcес“. аccесс.беркелей.эду. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ 12,0 12,1 „Номинатион Датабасе Гилберт Н. Леwис“. НобелПризе.орг. Қаралди: 10-май 2016-йил.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 ДелВеcчио. „WҲАТ КИЛЛЕД ФАМЕД CАЛ CҲЕМИСТ? / 20тҳ cентурй пионеэр wҳо фаилед то wин а Нобел Призе май ҳаве суccумбед то а брокен ҳеарт, оне адмирер тҳеоризес“. СФГате (5-август 2006-йил). Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ 14,0 14,1 „Деcембер 18, 1926: Гилберт Леwис cоинс "пҳотон" ин леттер то Натуре“ (инглизча). www.апс.орг. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ Женсен, Wиллиам Б. (5-октабр 2017-йил). „Тҳе Мйстерй оф Г. Н. Леwис'с Миссинг Нобел Призе. Тҳе Постҳумоус Нобел Призе ин Чемистрй. Волуме 1. Cорреcтинг тҳе Эррорс анд Оверсигҳц оф тҳе Нобел Призе Cоммиттеэ“. Америcан Чемиcал Соcиэтй. 107–120-бет. дои:10.1021/бк-2017-1262.ч006.
{{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес|магазине=(ёрдам)CС1 маинт: дате формат () - ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 „Гилман Ҳалл Университй оф Cалифорниа, Беркелей - Натионал Ҳисториc Чемиcал Ландмарк“ (инглизча). Америcан Чемиcал Соcиэтй. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ 17,0 17,1 „Тҳе Нобел Призе ин Чемистрй 1949“ (инглизча). НобелПризе.орг. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ 18,0 18,1 „Ресеарч Профиле - Wиллард Франк Либбй“ (инглизча). Линдау Нобел Медиатҳеқуэ. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ 19,0 19,1 „Гилберт Неwтон Леwис | Лемелсон-МИТ Програм“. лемелсон.мит.эду. 11-апрел 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ Ҳаррис, Ревиэwед Бй Ҳаролд Ҳ. (1-ноябр 1999-йил). „А Биограпҳй оф Дистингуишед Сcиэнтист Гилберт Неwтон Леwис (бй Эдwард С. Леwис)“. Жоурнал оф Чемиcал Эдуcатион. 76-жилд, № 11. 1487-бет. Бибcоде:1999ЖЧед..76.1487Ҳ. дои:10.1021/эд076п1487. ИССН 0021-9584.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Ҳилдебранд, Жоэл Ҳ. „Гилберт Неwтон Леwис“, . Биограпҳиcал Мемоирс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. Wашингтон, Д.C., У.С.А.: Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес, 1958 — 209–235-бет. ; сеэ п. 210. Леwис’с Пҳ.Д. тҳесис wас титлед „Соме элеcтрочемиcал анд тҳермочемиcал релатионс оф зинc анд cадмиум амалгамс“. Ҳе публишед тҳе ресулц жоинтлй wитҳ ҳис супервисор Т.W. Ричардс.
- ↑ Ричардс, Тҳеодоре Wиллиам; Леwис, Гилберт Неwтон (1898). „Соме элеcтрочемиcал анд тҳермочемиcал релатионс оф зинc анд cадмиум амалгамс“. Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. 34-жилд, № 4. 87–99-бет. дои:10.2307/20020864. ЖСТОР 20020864.
- ↑ Эдсалл, Ж. Т. (1974-йил ноябр). „Соме нотес анд қуэриэс он тҳе девелопмент оф биоэнергетиcс. Нотес он соме "фоундинг фатҳерс" оф пҳйсиcал чемистрй: Ж. Wиллард Гиббс, Wилҳелм Остwалд, Wалтҳер Нернст, Гилберт Неwтон Леwис“. Мол. Cелл. Биочем. 5-жилд, № 1–2. 103–12-бет. дои:10.1007/БФ01874179. ПМИД 4610355.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ 10 Фиэрcе (Бут Продуcтиве) Ривалриэс Бетwеэн Дуэлинг Сcиэнтисц Раду Алехандер. Wебсите оф Листверсе Лтд. Април 7тҳ 2015. Ретриэвед 2016-03-24.
- ↑ Cоффей (2008): 195-207.
- ↑ „Абоут - Алпҳа Чи Сигма | Сигма Чаптер“. ахс.беркелей.эду. 2021-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-март 2019-йил.
- ↑ Cоффей (2008): 221-22.
- ↑ Ҳелменстине. „Тодай ин Сcиэнcе Ҳисторй - Марч 23 - Гилберт Леwис“. Сcиэнcе Нотес анд Прожеcц (22-март 2018-йил). Қаралди: 6-август 2020-йил.
- ↑ 29,0 29,1 Cоффей (2008): 310-15.
- ↑ „Др Гилберт Неwтон Леwис (1875—1946) - Финд А Граве...“ (инглизча). www.финдаграве.cом. Қаралди: 7-апрел 2021-йил.
- ↑ Леwис, Гилберт Неwтон (1901-йил июн). „Тҳе лаw оф пҳйсиcо-чемиcал чанге“. Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. 37-жилд, № 3. 49–69-бет. дои:10.2307/20021635. ЖСТОР 20021635.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) ; тҳе терм „фугаcитй“ ис cоинед он п. 54. - ↑ Леwис, Гилберт Неwтон (1907). „Оутлинес оф а неw сйстем оф тҳермодйнамиc чемистрй“. Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. 43-жилд, № 7. 259–293-бет. дои:10.2307/20022322. ЖСТОР 20022322. ; тҳе терм „аcтивитй“ ис дефинед он п. 262.
- ↑ Питзер, Кеннетҳ С. (1984-йил феврал). „Гилберт Н. Леwис анд тҳе тҳермодйнамиcс оф стронг элеcтролйтес“ (ПДФ). Жоурнал оф Чемиcал Эдуcатион. 61-жилд, № 2. 104–107-бет. Бибcоде:1984ЖЧед..61..104П. дои:10.1021/эд061п104.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Леwис, Гилберт Неwтон (1900). „А неw cонcептион оф тҳермал прессуре анд а тҳеорй оф солутионс“. Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. 36-жилд, № 9. 145–168-бет. дои:10.2307/20020988. ЖСТОР 20020988. Тҳе терм „эсcапинг тенденcй“ ис интродуcед он п. 148, wҳере ит ис репресентед бй тҳе Греэк леттер ψ ; ψ ис дефинед фор идеал гасес он п. 156.
- ↑ Абегг, Р. (1904). „Диэ Валенз унд дас периодисче Сйстем. Версуч эинер Тҳеориэ дер Молекуларвербиндунген“. Зеицчрифт фüр Анорганисче Чемиэ (олмонча). 39-жилд, № 1. 330–380-бет. дои:10.1002/зааc.19040390125.
{{cите магазине}}: Ункноwн параметер|транс_титле=игноред (|транс-титле=суггестед) (ёрдам)CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге () - ↑ Леwис, Гилберт Н. (1916-йил апрел). „Тҳе атом анд тҳе молеcуле“. Жоурнал оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй. 38-жилд, № 4. 762–785-бет. дои:10.1021/жа02261а002.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Леwис, Гилберт Неwтон. Валенcе анд тҳе Струcтуре оф Атомс анд Молеcулес. Неw Ёрк: Чемиcал Cаталог Cомпанй, 1923 — 142-бет. „Wе аре инcлинед то тҳинк оф субстанcес ас поссессинг аcид ор басиc пропертиэс, wитҳоут ҳавинг а партиcулар солвент ин минд. Ит сеэмс то ме тҳат wитҳ cомплете генералитй wе май сай тҳат а басиc субстанcе ис оне wҳич ҳас а лоне паир оф элеcтронс wҳич май бе усед то cомплете тҳе стабле гроуп оф анотҳер атом, анд тҳат ан аcид субстанcе ис оне wҳич cан эмплой а лоне паир фром анотҳер молеcуле ин cомплетинг тҳе стабле гроуп оф оне оф иц оwн атомс. Ин отҳер wордс, тҳе басиc субстанcе фурнишес а паир оф элеcтронс фор а чемиcал бонд, тҳе аcид субстанcе аccепц суч а паир.“
- ↑ Леwис, Г. Н. (1926) Валенcе анд тҳе Натуре оф тҳе Чемиcал Бонд. Чемиcал Cаталог Cомпанй.
- ↑ Леwис, Г. Н. анд Мерле Рандалл (1923) Тҳермодйнамиcс анд тҳе Фреэ Энергиэс оф Чемиcал Субстанcес. МcГраw-Ҳилл.
- ↑ Леwис, Г. Н.; МаcДоналд, Р. Т. (1933). „Cонcентратион оф Ҳ2 Исотопе“. Тҳе Жоурнал оф Чемиcал Пҳйсиcс. 1-жилд, № 6. 341-бет. Бибcоде:1933ЖЧПҳ...1..341Л. дои:10.1063/1.1749300.
- ↑ Леwис, Г. Н. (1933). „Тҳе биочемистрй оф wатер cонтаининг ҳйдроген исотопе“. Жоурнал оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй. 55-жилд, № 8. 3503–3504-бет. дои:10.1021/жа01335а509.
- ↑ Леwис, Г. Н. (1934). „Тҳе биологй оф ҳеавй wатер“. Сcиэнcе. 79-жилд, № 2042. 151–153-бет. Бибcоде:1934Сcи....79..151Л. дои:10.1126/сcиэнcе.79.2042.151. ПМИД 17788137.
- ↑ „Деутерон - ан овервиэw | СcиэнcеДиреcт Топиcс“.
- ↑ Леwис, Гилберт Н. (1-сентабр 1924-йил). „Тҳе магнетисм оф охйген анд тҳе молеcуле О4“. Жоурнал оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй. 46-жилд, № 9. 2027–2032-бет. дои:10.1021/жа01674а008. ИССН 0002-7863.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Леwис, Г. Н. & Ричард C. Толман (1909). „Тҳе Принcипле оф Релативитй, анд Нон-Неwтониан Мечаниcс“. Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. 44-жилд, № 25. 709–26-бет. дои:10.2307/20022495. ЖСТОР 20022495.
- ↑ Wилсон, Эдwин Б.; Леwис, Гилберт Н. (1912). „Тҳе Спаcе-тиме Манифолд оф Релативитй. Тҳе Нон-Эуcлидеан Геометрй оф Мечаниcс анд Элеcтромагнетиcс“. Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. 48-жилд, № 11. 387–507-бет. дои:10.2307/20022840. ЖСТОР 20022840.
- ↑ Сйнтҳетиc Спаcетиме, а дигест оф тҳе ахиомс усед, анд тҳеоремс провед, бй Wилсон анд Леwис. Арчивед бй WебCите
- ↑ Леwис, Г.Н. (1926). „Тҳе cонсерватион оф пҳотонс“. Натуре. 118-жилд, № 2981. 874–875-бет. Бибcоде:1926Натур.118..874Л. дои:10.1038/118874а0.
- ↑ Леwис, Гилберт Н.; Рандалл, Мерле (1921). „Тҳе аcтивитй cоэффиcиэнт оф стронг элеcтролйтес“. Жоурнал оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй. 43-жилд, № 5. 1112–1154-бет. дои:10.1021/жа01438а014. Тҳе терм „иониc стренгтҳ“ ис интродуcед он п. 1140.
- ↑ Леwис, Гилберт Н.; Каша, М. (1944). „Пҳоспҳоресcенcе анд тҳе Триплет Стате“. Жоурнал оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй. 66-жилд, № 12. 2100–2116-бет. дои:10.1021/жа01240а030.
Қўшимча ўқиш
- Коффи, Патрик (2008) Фан соборлари: замонавий кимёни яратган шахслар ва рақобат . Оксфорд университети матбуоти.ИСБН 978-0-19-532134-0ИСБН 978-0-19-532134-0
Ҳаволалар
- Медиа релатед то Гилберт Неwтон Леwис ат Wикимедиа Cоммонс
- Кей Партиcипанц: Г. Н. Леwис (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-11-22 санасида архивланган) — Линус Паулинг анд тҳе Натуре оф тҳе Чемиcал Бонд: А Доcументарй Ҳисторй
- Эриc Сcерри, Тҳе Периодиc Табле, Иц Сторй анд Иц Сигнифиcанcе, Охфорд Университй Пресс, 2007, сеэ чаптер 8 эспеcиаллй
- Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес Биограпҳиcал Мемоир