Gilgamesh

Гилгамеш — Шумердатк Урук ш.нинг ярим афсонавий ҳокими (миллоддан аввалги 27—26-а.лар). Миллоддан аввалги 3 минг йилликдаги Шумер эпик қўшиқ (достон) ларида ва миллоддан аввалги 3 минг йиллик охири — 2 минг йиллик бошларига оид катта достонда Гилгамешнинг ёввойи одам — Энкиду билан дўстлиги, мангу ҳаётга эришиш сируасрорларини излаш йўлидаги саргузаштлари баён этилган. Гилгамеш ҳақидаги афсона хеттлар, ҳурритлар ва бошқалар орасида ҳам кенг тарқалган

Тарихий шахс сифатида:

Гилгамеш ҳақидаги энг қадимги ма’лумотлар шумер подшоҳлар рўйхатида учрайди. У ерда у Урукнинг бешинчи подшоҳи сифатида кўрсатилади ва 126 йил ҳукмронлик қилгани айтилади (бу рақам мифологик бўлиши мумкин). Тарихий жиҳатдан, Гилгамеш ҳақиқатда яшаган ҳукмдор бўлиши мумкин, аммо кўплаб у билан боғлиқ ҳикоялар афсонавий ва диний элементлар билан тўла.

Адабий образ сифатида:

Гилгамеш энг кўп танилган қадимги адабий асарлардан бири – “Гилгамеш достони” орқали дунёга машҳур бўлган. Бу достон аккад тилида милоддан аввалги ИИ мингйилликда ёзилган ва 12 та лой тахтачадан иборат бўлган нусхалари топилган (энг машҳури – Ниниве кутубхонасидан чиққан версия).

“Гилгамеш достони” мазмуни:

• Гилгамеш – Урук шаҳрининг ярим илоҳий подшоҳи. Унинг кучи ниҳоятда улкан, аммо у халқини зулм билан бошқаради.
• Худо(худолар) уни тийиш учун унга тенг бўлган рақиб – Энкидуни яратади. Энкиду дастлаб ёввойи табиатда яшайди, кейин одамлар орасига қўшилади ва Гилгамеш билан курашади. Уларнинг жангидан сўнг улар дўст бўлиб қолади.
• Иккаласи биргаликда кўплаб саргузаштларга отланадилар, жумладан:
  • Ўрмон худосини – Хумбабани ўлдириш.
  • Осмон буқасига қарши жанг.
• Бу жиноятлари учун худолар Энкидуни ўлимга маҳкум қилади. Энкидунинг ўлими Гилгамешни чуқур қайғуга солади ва у абадий ҳаёт излаб йўлга тушади.
• Гилгамеш узоқ сафарда Утнапиштимни (потопдан омон қолган ва абадий ҳаётга эришган инсон) топади, ундан абадий ҳаёт сирлари ҳақида сўрайди.
• Утнапиштим унга абадий ҳаётга эришишнинг имконсизлигини англатади. Гилгамеш ҳаётнинг муқаддаслиги ва инсон умрининг охир-оқибат чекланганини тушунади ва Урукка қайтади.

Аҳамияти:

• “Гилгамеш достони” инсоният тарихидаги биринчи эпик асар сифатида қадрланади.
• Достон инсонийлик, дўстлик, ўлим, абадийлик, куч ва покланиш каби мавзуларни қамраб олган.
• Кўплаб тадқиқотчилар ушбу эпосдаги айрим сюжетлар (хусусан, тўфон ҳақидаги ривоят)ни Библиядаги Нод ва Нуҳ ҳақидаги ҳикоялар билан қиёслайди.

Маданий та’сири:

• Гилгамеш образини нафақат Месопотамия, балки Эрон, Сурия ва бошқа қадимий маданиятларда ҳам топиш мумкин.
• Замонавий адабиёт, кино, сан’ат ва фалсафада Гилгамеш тимсоли инсониятнинг абадий ҳақиқатларни излашдаги тимсоли сифатида қаралади.

Хулоса:

Гилгамеш – тарихий ва мифологик образлар қоришмаси бўлиб, у орқали инсоният қадимда ҳам ўз ҳаёти, мақсади ва ўлим ҳақида чуқур ўйлагани намоён бўлади. У адабиёт ва фалсафада инсоният ўзлигини англаш йўлидаги энг қадимги тимсолардан биридир.

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил