Ziyosfera

Gitara

Гитара — қадимий ва кенг тарқалган торли мусиқа асбоби. Одатда олтита торли бўлади. Бироқ тўрт, етти, ўн ва ўн икки торли гитаралар ҳам мавжуд. Гитаранинг икки асосий тури бор: акустик ҳамда электрогитара. Акустик гитарада товуш торлар ва гитара қорнидан чиқади. Замонавий акустик гитараларнинг уч тури бор: классик гитара, пўлат торли гитара ва аркали гитара.

Гитара

Классик акустик гитара (нейлон торли)
Торли асбоб
Тури

Торли асбоб
Ҳорнбостел–Сачс классификацияси 321.322
(Композит хордофон)
Регистри

(стандарт созланган гитара)
Ўхшаш асбоблар

Электрогитаралар 1930-йилларда ихтиро қилинди. Бу гитаралар махсус кучайтиргич орқали товушни ўзгартира олади. Илк электрогитараларнинг қорни ковак бўлган. Аммо кейинчалик электрогитараларда кичкина, қаттиқ қоринлар қўлланила бошланди.

Гитара миллатлараро энг оммабоп чолғулардандир. Гитаралар кўпинча блуэс, блуэграсс, cоунтрй, фламенcо, фолк, жазз, жота, мариачи, ҳеавй метал, пунк, реггаэ, рок, соул ва поп мусиқа жанрларида қўлланади.

Этимологияси

„Гитара“ сўзининг келиб чиқиши қуйидагича деб тахмин қилинади:

  1. форсча сиҳтар ёки юнонча кифара;
  2. лотинча китара;
  3. арабча қитара;
  4. испанча гуитарра.

Тарихи

  1. Бош қисм
  2. Кичик харак
  3. Қулоқлар
  4. Пардалар
  5. Даста ичидан ўтказилган стержен
  6. Безаклар
  7. Даста
  8. Уланган жой, „пошна“ (акустик гитарада); „бўйин“ (электрогитарада)
  9. Қорин
  10. Овоз олувчи
  11. Электрон қисмлар
  12. Кўприк
  13. Медиатордан сақлагич
  14. Орқа қисм
  15. Қопқоқ
  16. Қориннинг ёнлари
  17. Овоз тешиги
  18. Симлар
  19. Харак
  20. Дастанинг парда қўйилган қисми

Торлари бармоқ билан чалинадиган мусиқа асбоблари бундан камида 5 минг йил аввал ҳам маълум бўлган. Ҳозирги кўринишдаги олти торли гитара Испанияда пайдо бўлган бўлсада,[1] унга ўхшаш асбоблар (тор, танбур, уд, дутор, сетор каби) ундан олдин Ўрта Осиё ва Ҳиндистонда тарқалган.

Гитара ХИИИ асрдан бошлаб Испанияда машҳур бўлган. ХВИИ асрдан Италия ва бошқа Европа мамлакатларида ҳамда Америкада кенг тарқалган.[2] Дастлаб 4-5 жуфт торли гитаралар ишлатилган. ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмидан олти торли гитара машҳур бўлган.

ХХ асрда „гавай гитараси“ (тиззага қўйиб махсус плектр билан чалинади), жазз гитараси, электрогитара, басс гитаралар пайдо бўлди. Электрогитаралар 1930-йилларда ихтиро қилинди. Бу гитаралар махсус кучайтиргич орқали товушни ўзгартира олади. Илк электрогитараларнинг қорни ковак бўлган. Аммо кейинчалик электрогитараларда кичкина, қаттиқ қоринлар қўлланила бошланди.

Тузилиши ва қисмлари

Гитара одатда медиатор билан ёки қўл билан чалинади. Асбоб асосан ёғочдан ясалиб, чарм ва/ёки лок билан қопланади, торлари эса пўлат ёки нейлондан тайёрланади. Баъзи замонавий гитаралар турли хил поликарбонатлардан ясалади.

Одатда фаол қўл торларни чертиш учун ишлатилади. Бу дегани кўпчилик одам ўнг қўли билан симларни чалади. Сабаби мусиқанинг динамикаси ва ранг-баранглиги торни чалган қўлга боғлиқ. Иккинчи қўлнинг вазифаси бўлса торларни керакли пардаларда босишдан иборатдир. Скрипка каби асбобларни чалишда ҳам ёй ўнг қўл билан ушланади.

Чапақай чалувчилар учун гитаралар тескари қилиб тайёрланади. Турли хил чапақай гитарачилар турли хил гитараларни чалишади. Баъзи чапақай гитарачилар оддий гитаранинг шунчаки аксини чалишади: симларнинг кетма-кетлигини ўзгартиришмайди, яъни уларнинг гитараларида йўғон симлар юқорида ва ингичка симлар пастда бўлади. Нирвана гуруҳининг қўшиқчиси Курт Cобаиннинг гитараси шунақа бўлган.

Баъзи чапақай гитарачилар бўлса оддий ўнг гитара симлари кетма-кетлигини тескари қилиб ўзгартитиб чалишади. Яна бошқа чапақай гитарачилар бўлса ўнг гитаранинг ғирт тескарисини, яъни ҳам гитаранинг ўзи, ҳам симлар кетма-кетлиги тескари гитараларни чалишади. Жими Ҳендрихнинг гитараси шунақа бўлган. Баъзи чапақай гитарачилар бўлса оддий ўнг гитарани чалаверишади.

Созлаш

Гитарачилар одатда нота ва аккордларнинг лотинча номларини қўлланишади. Ўзбек тилига ноталарнинг номланиши рус тилидан кириб келган. Ўзбекча ва лотинча ноталарнинг номланиши қуйидагичадир:

  • До — C
  • Ре — Д
  • Ми — Э
  • Фа — Ф
  • Сол — Г
  • Ля — А
  • Си — Ҳ/Б

Гитарани турли хил қилиб созлаш мумкин. Энг кенг тарқалган созлаш „стандарт созлаш“ деб аталади. Бу созлашда симлар энг йўғон симдан энг ингичка симга қараб қуйидагича қилиб созланади: Э, А, Д, Г, Б, Э. Олтала симни очиқ чалгандаги аккорд Эм7/адд11 аккордидир.

Қуйидаги жадвалда стандарт созланган гитара торларини чалганда чиқадиган овоз баландликларининг номлари кўрсатилган (б — бемол, # — диез):

Гитара аксессуарлари

Каподастр

Каподастр ёки капо (италянча cапо тасто (бош тўхтатгичи) жумласидан олинган) очиқ симларнинг овоз баландлигини ўзгартириш учун қўлланади. Каполарда одатда пружина бўлади ва улар гитаранинг симларини сиқиб қўйиш учун қўлланади. Гитаранинг тонини ярим тон кўтариш учун капо биринчи парданинг устига қўйилади. Бир тон кўтариш учун эса иккинчи пардага қўйилади ва ҳоказо. Капо баъзи аккордларни чалишни осонлаштиради.

Медиатор

Турли хил гитара медиаторлари

Медиатор бирор қаттиқ материалнинг кичик бўлакчасидир. Медиатор одатда кўрсатгич ва бош панжа ўртасида ушланади ва симларни чалиш учун қўлланади. Ўзбек асбобларидан рубоб ҳам медиатор билан чалинади. Классик гитарачилар одатда панжалари билан чалишади. Медиатордан асосан пўлат симли ва электрогитараларни чалиш учун қўлланади.

Медиаторлар асосан пластмассадан ясалади. Аммо суяк, тошбақа косаси ва ёғочдан ясалган турлари ҳам мавжуд. Илк медиаторлар тошбақа косасидан ясалган. Кейинчалик тошбақаларнинг сони камайгани учун улардан медиатор ёки бошқа нарса ясаш тақиқланган. Ҳозирги кунда тақиқдан аввал тошбақа косасидан ясалган медиаторлар жуда қадрланади.

Медиаторларнинг шакли ва ўлчами ҳар хил бўлади. Жазз учун ишлатиладиган медиаторлар кичик бўлади. Бас гитара медиаторлари бўлса катта бўлади. Медиатор қалинлигига қараб ишлатилади. 0,2 мм дан 0,5 мм гача бўлган юпқа медиаторлар одатда ритм чалиш учун ишлатилади. 0,7 мм дан 1,5 мм ёки ундан ҳам қалин бўлган медиаторлар эса соло чалиш учун қўлланади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ "Гитара". Энсиклопедик луғат. 1. Тошкент: Ўзбек совет энсиклопедияси. 1988. п. 200. 5-89890-002-0. 
  2. ↑ "Гитара". Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. Тошкент: Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. 2000-2005. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi