Giuseppe Crespi

ХВИИ- ХВИИИ асрлар давридаги яна бир рассом Болониялик Джузеппе Мария Креспи(1664 - 1747) ҳам катта қизиқиш уйғотади.

Креспининг ўзига хос рангтасвир темпераменти, унинг чинакам интилишлари ўзи тарбиялаган ан’аналар бўйича бутун академик рангтасвирлар тизими билан муросасиз тўқнашувга олиб келади. Ушбу кураш Креспининг барча асарларида давом этади ва унинг бадиий услубида кескин сакрашларни келтириб чиқаради ва у ба’зан таниб бўлмас даражада ўзгаради. Шуниси э’тиборга лойиқки, Креспи услубининг шаклланишига барча академик усталарнинг энг кам академиги бўлган [[Гверчино]]нинг илк ижоди катта та’сир кўрсатган. Ушбу та’сир излари асосан Креспи рангтасвирларининг қуюқ жигарранг-зайтун рангида, қалин қопланган нур - соясида акс эттирилган. Гверчино орқали Креспигача Караваджо реалистик сан’атининг акс-садолари этиб келди. Креспининг бадиий маҳоратини ривожлантиришга унинг 16-аср рассомлари ва Рембрандт ижоди билан кенг кўламдаги танишуви катта ёрдам берди.

Рассомнинг илк ва кейинги асарлари

Рассомнинг илк ва кейинги асарлари академизм билан узвий боғлиқдир. У йирик диний композицияларни (“Иосифнинг ўлими”, Эрмитаж; “Муқаддас оила”, А.С.Пушкин номидаги давлат тасвирий сан’ат музейи, 1712-й.) ёки [[Алба]]ни асарларини бироз эсга соладиган кичик мифологик рангтасвирларни (“Нимфлар томонидан қуролсизлантирилган Амурлар”, А.С.Пушкин номидаги давлат тасвирий сан’ат музейи) яратади. Шу билан бирга, у асосан колорит ва нур – соянинг расмий вазифаларини бажарувчи ёки сюжетнинг ёқимли кўнгил очишига қаратилган кўплаб майда жанрли рангтасвирларни яратди. 18-асрнинг биринчи ўн йиллиги билан боғлиқ бир нечта этук асарлари Креспини ўша даврнинг энг йирик италян рассомлари қаторига киритди.

Энг яхши асарларидан бири

Креспининг энг яхши асарларидан бири унинг “Автопортрет”идир (1700-й.; Эрмитаж). Рассом қўлида қалам билан бошини тасодифий рўмол билан боғлаган. Портрет сирли романтика ва содда бадиий маҳорат билан ажралиб туради. “Поджо - Каянодаги бозор” (1708 - 1709; Уффици) жанрли рангтасвирда қишлоқ бозорининг байрамона жонланиши тасвирланган. Ҳамма нарса рассомнинг кўнглини хушнуд этади: кенг қиррали шляпалардаги деҳқонларнинг қиёфалари ва дафн қилинган эшак ҳамда оддий лойдан ясалган идишлар гўё қимматбаҳо идишлар каби тасвирланган. Деярли “Бозор” билан бир вақтда, Креспи ўзининг асабий драматиклиги билан Манясконинг ишини эслатувчи “Чақалоқларни калтаклаш” (Уффици) асарини яратади. “Поджо - Каянодаги бозор” ва “Чақалоқларни калтаклаш” каби асарлар реалистик жанрдан диний ифодага қадар бўлган ўта кескин иккиланишлар ҳақида гапиради, бу Креспининг бадиий дунёқарашининг бутун қарама-қарши табиатини очиб беради.

Креспи сан’атининг ушбу иккала томони насроний динининг сирли маросимлари мавзусидаги машҳур рангтасвирлар сериясида бирлаштирилган (1712-й.; Дрезден). Ушбу сериянинг ғояси тасодифан пайдо бўлди. Аввал Креспи бир марта черковда кўрган саҳнани тасвирловчи ажойиб “Истиғфор” картинасини яратди. Мана шундан бошлаб рассомга одамнинг туғилишидан то ўлимгача бўлган ҳаёт йўлини англатувчи бошқа черков маросимларини тасвирловчи (“Чўқинтириш”, “Миро мойини суртиш”, “Никоҳ”, “Худони таниш ёки сўнгги тановул”, “Монахлик сирларидан воқиф қилиш”, “Зайтун мойи суртиш”) асарларни яратиш ғояси келди.

Ҳар бир саҳна жуда аниқ тасвирланган: бир нечта йирик пландаги фигуралар, маиший тафсилотларнинг деталларнинг деярли йўқлиги, нейтрал фон. Милтиллаган кумуш нур чарақлаб турган осойишта тимсоллар уларни ўраб турган қоронғуликдан оҳиста чиқиб келади. Нур-соя караважистик аниқликка эга эмас, ба’зида одамларнинг кийимлари ва юзлари ёруғлик чиқараётганга ўхшайди. “Истиғфор”дан ташқари, бошқа барча рангтасвирлар яхлит сиклни ташкил этади, уларнинг ҳиссий жиҳатдан бирлиги хиралашган олтин жигаррангнинг аниқ бир хиллиги билан та’кидланади. Зерикарли монастир ҳаётидаги тасаввуфий асткетизм тусига эга сокин ва вазмин фигуралар ма’юс кайфият уйғотади.

Бирор кишининг ҳаётини муқаррар равишда қувонч ва қайғулари билан тугатадиган ма’юс эпилог сифатида, охирги маросим кўрсатилди – “Зайтун мойи суртиш”. Бир гуруҳ роҳиблар ўлиб ётган одамга эгилиб қолишган, даҳшатли умидсизлик кайфияти пайдо бўлади; картинада роҳибларнинг тонзуралари (боши) қоронғиликда бир хил ярқирайди, ўлаётган одамнинг сочи олинган боши ва стулда ётган калла суяги тасвирланган.

"Етти муқаддас маросим" асари

Креспининг “Етти муқаддас маросим” асари тасвирланаётган маросимнинг ҳиссий жўшқинлиги ва ёрқинлигига кўра, ХВИИ асрнинг барча италян рангтасвирлари орасида Караваджодан кейин энг кучли таассурот қолдиради. Аммо шуниси аниқки, Караваджонинг соғлом оддий реализми ва Креспининг оғир мувозанациз сан’ати ўртасидаги катта фарқ бор.

[[Маняско]] ва Креспи ижоди, [[барокко]] декоратив сан’ати билан бир қаторда, Караваджонинг исёни билан бошланган асрнинг ёрқин, аммо умидсиз натижасидир.

Манба

"Умумсан'ат Тарихи" Абдуллаев Обиджон Орипович Тошкент-2020