Giuseppe Garibaldi

Гиусеппе Гарибалди (1866)

Гиусеппе Гарибалди ([дʒуˈзɛппе ɡариˈбалди]; талаффузи: Жузеппе Гарибалди; 1807-йил 4-июл, Ницса — 1882-йил 2-июн, Капрера ороли) — Италия халқ қаҳрамони, генерал, Рисоржименто инқилобий қанотининг раҳбарларидан бири. Жанубий Америка республикаларининг мустақиллиги йўлида 10 йилдан ортиқ курашган. 1848—1849-йиллардаги Италия инқилоби қатнашчиси, Рим Республикасини мудофаа қилиш (1849) ташкилотчиси. 1848-, 1859- ва 1866-йилларда Гарибалди раҳбарлигидаги кўнгилли аскарлар Австрияга қарши озодлик урушларида шуҳрат қозонган. Италиянинг жанубини озод қилиш билан 1859—1860-йиллардаги Италия инқилоби ғалабасини таъмин этган. „Минглар“ ҳарбий юришига бошчиликқилган (И860). 1862- ва 1867-йилларда Римни папа ҳокимиятидан қуролли йўл билан халос этишга уринган. 1870—1871-йилларда Франсия-Пруссия уруши даврида кўнгилли бўлиб Франсия томонида урушган, Вогез армиясига қўмондонлик қилиб, прус армиясини бир неча бор жиддий мағлубиятга учратган.

Ёшлиги

Гиусеппе Гарибалди 1807-йил 4-июлда Ницса шаҳарчасида туғилган. Унинг отаси Доминико Гарибалди кичик савдо кемаси капитани эди. Гарибалди туғилганида унинг шаҳри Наполеон Бонапарт бошқарувидаги Франсия таркибида эди кейинчалик 1814-йилги Вена Конгрессидан сўнг Италиянинг Сардиния қиролиги остига қўшилади. Гарибалди оиласининг қирғоқбўйи савдоси билан шуғулланиши уни денгиздаги ҳаётга тортди. Онасининг руҳонийлар сафига қўшилиш истагига қарамасдан Гарибалди 15 ёшида денгизга чиқишга қарор қилди ва 25 ёшида кема капитани даражасига эришди.

1833-йилда Гарибалди Генуя шаҳрида Гиусеппе Маззини билан учрашди. Маззини Италияни сиёсий ва ижтимоий ислоҳотлар орқали либерал республика сифатида бирлаштиришнинг қизғин тарафдори эди. Гарибалди Маззини томонидан асос солинган „Ёш Италия“ ҳаракатига қўшилди ва ватанини Австрия ҳукмронлигидан озод қилиш ва бирлаштириш учун курашга бағишлаб қасамёд қилди. 1834-йил феврал ойида Пемонтдаги муваффақияциз қўзғолонда қатнашди. Суд Гарибалдини сиртдан ўлимга ҳукм қилди ва у Марселга қочиб кетди.

Жанубий Америкадаги ҳаёти

Гарибалди дастлаб Тунис Бейлигига сузиб борди ва охир-оқибат Бразилия империясига келиб ўрнашди. Гарибалди ўн йилдан зиёд вақт мобайнида сургунда яшаб, аввал денгизчи кейин эса савдогар сифатида яшай бошлади. У Жанубий Американинг Бразилия ва Уругвай давлатларида исёнчи ҳаракатларда қатнашган. 1842-йилда Гарибалди Уругвайда бошланган фуқаролар уруши даврида денгиз флоти қўмондони бўлди ва "Қизил кўйлаклилар" деб номланган италян легионини ташкил этган. Кейинчалик эса бу қизил кўйлаклар Гарибалди ва унинг издошларининг рамзига айланди.

Италияга қайтиб келиши ва Биринчи Италия Мустақиллик урушлари

Гарибалди Жанубий Америкада бўлса-да, Лондонда сургунда яшаётган ўзининг инқилобий ҳамкори Маззини билан алоқада бўлиб қолди. Маззини Гарибалдини доимий равишда қўллаб-қувватлади, уни италян миллатчилари учун бирлаштирувчи куч сифатида кўрди. Гарибалди Италияда 1848-йилги инқилоб даврида ватанига қайтиб келди ва „Ҳаракат партияси“нинг асосчиларидан ва раҳбарларидан бирига айланди. Ва шу тариқа Италияда „Биринчи Италия Мустақиллик урушлари“ бошланди. Австрияликларга қарши Гарибалди ўз легиони билан Луино ва Мораззон шаҳарларида иккита кичик ғалабага эришди. Ушбу ғалабалардан сўнг Гарибалди яқинда Папа давлатидан ўзини мустақи; деб эълон қилган Рим республикасини қўллаб-қувватлаш учун Римга борди. Бироқ, Луи Наполеон томонидан юборилган франсуз қўшини уни ағдариш билан таҳдид қилди. Маззинининг илтимосига биноан Гарибалди Рим мудофаасига қўмондонликни ўз зиммасига олди.

1849-йил 30-апрелда Гарибалди қўмондонлиги остидаги республика армияси сон жиҳатдан анча устун бўлган франсуз армиясини мағлуб этди. Кейинчалик қўшимча франсуз қўшинлари етиб келди ва 1-июнда Римни қамал қилиш бошланди. Республикачилар армияси қаршилик кўрсатганига қарамай, 29-июнда франсузлар ғалаба қозонди. 30-июн куни Рим ассамблеяси уч йўлдан бирини танлашни муҳокама қилди: таслим бўлиш, кўчаларда жангни давом эттириш ёки Апеннин тоғларидан қаршиликни давом эттириш учун Римдан чекиниш. Гарибалди қонга беланган ҳолда хонага кириб, учинчи вариантни ёқлаб нутқ сўзлади: Овунқуэ нои саремо, сарà Рома (Қаерга борсак, ўша ер Рим бўлади).

Томонлар 1—2-июлда сулҳ тўғрисида музокаралар олиб бордилар, Гарибалди 4000 аскар билан Римдан чиқиб кетди. Марказий Италияда австрияликлар билан тўқнашувлардан сўнг Сан Маринодан вақтинча бошпана топди. Кейинчалик барча савдо кемаларини сотиб Ню Ёрк шаҳрига жўнаб кетди.

Иккинчи Италия Мустақиллик урушлари

Гарибалди 1854-йилда яна Италияга қайтиб келди. Акасидан қолган меросдан фойдаланиб, у ўзини қишлоқ хўжалигига бағишлаб, Италиянинг Капрера оролининг ярмини (Сардиния шимолида) сотиб олди. 1859-йилда Сардиния ҳукуматидаги ички фитналар ўртасида Иккинчи Италия Мустақиллик уруши (Австро-Сардиния уруши деб ҳам аталади) бошланди. Гарибалди генерал-маёр этиб тайинланди ва Алп тоғлари овчилари (Cаccиатори делле Алпи) номли кўнгиллилар бўлинмасини тузди. Шундан сўнг, Гарибалди Маззинининг Италияни республика қилиш ғоясидан воз кечди ва фақат Пемонт монархияси билан мамлакатни бирлаштриш мумкин деб ҳисоблай бошлади. У ва унинг кўнгилли аскарлари Варесе, Комо ва бошқа ҳудудларда австрияликлар устидан ғалаба қозонишди.

Гарибалди ўзининг туғилган шаҳри Ницсани муҳим ҳарбий ёрдам эвазига Франсияга берилганидан жуда норози бўлди. 1860-йил апрел ойида Туриндаги Пемонт парламентида Ницса депутати сифатида у Ницсани Франсия императори Луи Наполеонга бергани учун Cамилло Бенсони қаттиқ танқид қилди.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
• Ҳибберт, Г. C (1965). Гарибалди анд ҳис энемиэс. Лондон: Лонгманс.