Ziyosfera

Giza platosi

```wikitext Andoza:Qisqacha tavsif

Shimoldan janubga qarab: Giza shahrining bir qismi, Giza nekropoli va Giza platosining bir qismi

Giza platosi (هضبة الجيزة (arab tili)) — Misrning Giza shahrida joylashgan ohaktoshli plato. Unda Misrning IV sulolasi davrida qurilgan Giza piramidalari majmuasi joylashgan. Majmua Xufu piramidasi, Xafra piramidasi, Menkaura piramidasi, Buyuk Sfinks, bir nechta qabristonlar, ishchilar qishlogʻi va sanoat majmuasini oʻz ichiga oladi. Plato Nil vodiysining gʻarbiy chekkasida, Gʻarbiy choʻl bilan tutash hududda joylashgan, taxminan 160 km² maydonni egallagan piramidalar hududining eng shimoliy qismini tashkil etadi. Ushbu hudud UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga „Memfis va uning nekropoli — Gizadan Daxshurgacha boʻlgan piramidalar hududi“ nomi bilan kiritilgan.[1]

Platoning balandligi dengiz sathidan taxminan 60 metrni tashkil etadi.[2]

Geologiyasi

Plato eotsen davrining oʻrta bosqichida shakllangan Mokattam formatsiyasi ohaktoshlaridan tashkil topgan. Keyinchalik ushbu ohaktoshlar piramidalar qurilishida ishlatilgan. Platoning atrofdagi hududlarga nisbatan balandligi ilk pliotsen davridagi dengiz transgressiyasi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bu jarayon Zankl suv toshqini bilan aloqador boʻlgan deb taxmin qilinadi. Dengiz suvlari atrofdagi togʻ jinslarining katta qismini yemirib, tik jarliklarning shakllanishiga sabab boʻlgan. Oʻsha davrda Giza platosining jarliklari kengaygan O‘rta yer dengiziga qaragan boʻlishi mumkin.[3]

Piramidalar majmuasi va Buyuk Sfinks

Giza piramidalari majmuasi

Giza piramidalari
Gollandiyalik sayyoh Cornelis de Bruynning 1698-yilda Misrga safari davomida chizgan tasviri

Giza piramidalari majmuasi (مجمع أهرامات الجيزة (arab tili)), shuningdek, Giza nekropoli yoki Giza piramidalari nomi bilan ham tanilgan. U Giza platosida joylashgan boʻlib, Giza buyuk piramidasi, Xafra piramidasi, Menkaura piramidasi va Buyuk Sfinksni, shuningdek, ular bilan bogʻliq inshootlarni oʻz ichiga oladi. Ushbu yodgorliklar Qadimgi Misrning Qadimgi podsholik davridagi IV sulola hukmronligi davrida, miloddan avvalgi taxminan 2600–2500-yillarda qurilgan. Hududda bir nechta qabristonlar va ishchilar qishlogʻining qoldiqlari ham mavjud.[4]

Majmuaning eng katta inshooti — Giza buyuk piramidasi boʻlib, u Xufu yoki Xeops piramidasi deb ham ataladi. U miloddan avvalgi taxminan 2580–2560-yillarda qurilgan. Undan janubi-gʻarbda bir necha yuz metr masofada Xafra piramidasi, undan ham janubi-gʻarbda esa nisbatan kichikroq Menkaura piramidasi joylashgan. Buyuk Sfinks majmuaning sharqiy qismida joylashgan. Misrshunoslar orasida Sfinksning boshi fir’avn Xafrani tasvirlaydi, degan qarash keng tarqalgan.

Asosiy yodgorliklardan tashqari, majmuada „malikalar piramidalari“ deb ataladigan kichik piramidalar, piramidalarga olib boruvchi yoʻllar, piramida ibodatxonalari, vodiy ibodatxonalari, qadimgi bandargohlar, uchta qabriston hududi va ishchilar shaharchasi mavjud.


Giza buyuk sfinksi

Giza buyuk sfinksi — ohaktoshdan yasalgan, odam boshi va sher tanasiga ega afsonaviy mavjudot tasvirlangan ulkan haykal. U gʻarbdan sharqqa qaragan holda, Nil daryosining gʻarbiy sohilidagi Giza platosining pastroq qismidagi tabiiy qoyadan oʻyib ishlangan. Sfinksning yuzi fir’avn Xafrani tasvirlaydi, deb hisoblanadi.

Sfinksning dastlabki shakli tabiiy qoyatoshning oʻzidan oʻyib ishlangan. Keyinchalik uning ayrim qismlari ohaktosh bloklari bilan taʼmirlangan. Haykalning uzunligi panjalaridan dumigacha taxminan 73 metr, boshining tepasigacha balandligi 20 metr, orqa sonlari qismidagi kengligi esa 19 metrni tashkil etadi.

Haykalning burni milodiy III–X asrlar oraligʻida shikastlanib, uzilib tushgan. XV asrda yashagan arab tarixchisi al-Maqriziyning yozishicha, bunga Muhammad Saʼim al-Dahr sabab boʻlgan.[5]

Buyuk Sfinks Misrdagi eng qadimgi monumental haykallardan biri va dunyodagi eng taniqli haykallardan hisoblanadi. Arxeologik dalillar uning Qadimgi podsholik davrida, fir’avn Xafra hukmronligi vaqtida, miloddan avvalgi taxminan 2558–2532-yillarda yaratilganini koʻrsatadi.

Zamonaviy tarix

Giza platosining 1955-yildagi uzoqdan koʻrinishi

Hozirgi Giza hududiga ikkita asosiy yoʻl orqali borish mumkin.[6] Shimoldan keluvchi yoʻl Xufu piramidasiga olib boradi. Ikkinchi yoʻl esa sharq tomondan Buyuk Sfinksning old maydoni yaqiniga yetib boradi. Ushbu yoʻllar Nil daryosining sharqiy sohilidan gʻarbga qarab davom etadi. Platoning asosiy qismida janubi-gʻarbiy yoʻnalishda fir’avnlar Xufu, Xafra va Menkaura piramidalari joylashgan.

Tadqiqotlar

Giza platosini xaritalash loyihasi (Giza Plateau Mapping Project, GPMP) 1984-yilda boshlangan. Uning maqsadi piramidalar qurilishini taʼminlagan ijtimoiy va iqtisodiy omillarni yaxshiroq tushunish edi.[7]

Mark Lehner va uning jamoasi Giza platosidagi tabiiy hamda inson tomonidan yaratilgan obyektlarning batafsil xaritasini tuzdilar. Tadqiqot maʼlumotlari piramida quruvchilari yashagan shahar joylashgan boʻlishi mumkin boʻlgan hududlarni aniqlashga yordam berdi. Shu sababli 1988-yilda loyiha kengaytirilib, ushbu hududlarda arxeologik qazishmalar va qoʻshimcha tadqiqotlar olib borila boshlandi.[7]

Muhofaza qilish muammolari

Tadqiqotlar Giza platosida yerosti suvlari sathining koʻtarilishi tarixiy yodgorliklarga zarar yetkazish xavfini oshirayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻzgarishlar sugʻorish tizimlaridan suv sizib chiqishi va zamonaviy qurilish ishlari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Namlik va tuzlarning ohaktosh ichida harakatlanishi togʻ jinslarining yemirilishini tezlashtirishi hamda tosh bloklarning mustahkamligini pasaytirishi mumkin. Shu sababli yerosti suvlari sathini nazorat qilish qadimiy yodgorliklarni uzoq muddat saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega.[8]

Manbalar

  1. ↑ „Memphis and its Necropolis; the Pyramid Fields from Giza to Dahshur“ (en). UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2023-yil 21-yanvar.
  2. ↑ „Elevation of Giza Plateau, Al Haram, Giza Governorate, Egypt“. elevation.maplogs.com.
  3. ↑ Aigner, Thomas (1983-07-01). "A pliocene cliff-line around the giza pyramids plateau, Egypt". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 42 (3): 313–322. doi:10.1016/0031-0182(83)90029-9. ISSN 0031-0182. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0031018283900299. 
  4. ↑ „Giza Plateau“. Digital Giza. Garvard universiteti.
  5. ↑ Okasha El Daly. Egyptology: The Missing Millennium: Ancient Egypt in Medieval Arabic Writings. Psychology Press, 2005-11-12. ISBN 9781844720637. Qaraldi: 2021-yil 12-noyabr. 
  6. ↑ Firestone, Matthew. Egypt. Lonely Planet, 2010. ISBN 9781742203324. Qaraldi: 2016-yil 1-noyabr. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Mark Lehner. „Giza, Meter by Meter: High-precision measure of the landscape“. aeraweb.org.
  8. ↑ Hemeda, Sayed (2020). "Sustainability problems of the Giza pyramids". Heritage Science 8: 8. https://www.nature.com/articles/s40494-020-0356-9.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi