Global isish

Глобал исиш — сайёрадаги умумий ҳароратнинг узоқ муддатли исиши. Глобал исиш карбонат ангидрид (CО2) ва бошқа ҳавони ифлослантирувчи моддалар атмосферада тўпланиб, қуёш нурлари ва ер юзидан тушган қуёш нурларини ўзлаштирганда содир бўлади. Ушбу исиш тенденцияси узоқ вақтдан бери давом этаётган бўлса-да, сўнгги юз йил ичида қазиб олинадиган ёқилғиларнинг ёниши туфайли унинг сур’ати сезиларли даражада ошди. Одамлар сонининг кўпайиши билан бирга, ёқилғиларининг ёниш ҳажми ҳам ўсди. Фотоалбом ёқилғиларга кўмир, нефт ва табиий газ киради ва уларни ёқиш ер атмосферасида „иссиқхона эффекти“ деб номланувчи ҳодисани келтириб чиқаради.

Глобал исишнинг сабаблари

Иссиқхона эффекти — ер юзасининг ўртача ҳарорати қуёш ва қуруқлик радиациясининг турли шакллари мувозанати билан сақланади. Қуёш нурланиши кўпинча „қисқа тўлқинли“ радиация деб аталади, чунки радиация частоталари нисбатан юқори ва тўлқин узунликлари нисбатан қисқа — электромагнит спектрнинг кўринадиган қисмига яқин. Бошқа томондан, ер усти нурланиши кўпинча „узун тўлқинли“ нурланиш деб аталади, чунки частоталар нисбатан паст ва тўлқин узунликлари нисбатан узун — спектрнинг инфрақизил қисмида жойлашган. Пастга қараб ҳаракатланувчи қуёш энергияси одатда квадрат метр учун Ваттларда ўлчанади. Ер атмосферасининг юқори қисмида („қуёш доимийси“ деб аталадиган) жами келадиган қуёш радиациясининг энергияси ҳар йили квадрат метр учун тахминан 1366 Ваттни ташкил қилади. Сайёра юзасининг фақат ярми исталган вақтда қуёш нурланишини олишини ҳисобга олсак, ўртача сирт инсолясияси йилига квадрат метр учун 342 Ваттни ташкил қилади.

Ер юзаси томонидан сўрилган қуёш радиацияси миқдори атмосферага кирадиган умумий қуёш радиациясининг фақат кичик бир қисмини ташкил қилади. Кирувчи қуёш радиациясининг ҳар 100 бирлиги учун тахминан 30 бирлик булутлар, атмосфера ёки Ер юзасининг акс этувчи ҳудудлари томонидан космосга қайтарилади. Бу акс эттириш қобилияти „Ернинг сайёра албедоси“ деб аталади ва у вақт ўтиши билан барқарор бўлиб қолиши шарт эмас, чунки булутлар ва муз қоплами каби акс эттирувчи шаклланишларнинг фазовий даражаси ва тарқалиши ўзгариши мумкин. Қуёш нурларининг акс эттирилмаган 70 бирлиги атмосфера, булутлар ёки сирт томонидан сўрилиши мумкин. Агар бошқа асоратлар бўлмаса, термодинамик мувозанатни сақлаш учун Ер юзаси ва атмосфераси худди шу 70 бирликни космосга қайтариши керак. Стефан-Болтзман қонунига кўра, ер юзаси ҳарорати (ва атмосферанинг пастки қатламининг юзаси билан алоқада бўлган) бу чиқувчи радиация эмиссиясининг катталигига боғлиқ.

Ернинг энергия бюджети иссиқхона эффекти билан янада мураккаблашади. Муайян кимёвий хусусиятларга эга бўлган ис газлари — иссиқхона газлари, асосан, карбонат ангидрид (CО2), метан (CҲ4) ва азот оксиди (Н2О) — Ер юзаси томонидан ишлаб чиқарилган инфрақизил нурланишнинг бир қисмини ўзлаштиради. Ушбу ютилиш туфайли дастлабки 70 бирликнинг бир қисми тўғридан-тўғри космосга кетмайди. Иссиқхона газлари бир хил миқдордаги нурланишни чиқарадиганлиги сабабли ва бу радиация барча йўналишларда тенг равишда чиқарилади (яъни пастга қараб ва юқорига қараб), иссиқхона газлари томонидан ютилишнинг аниқ таъсири пастга қараб чиқариладиган радиациянинг умумий миқдорини оширади. Мувозанатни сақлаб қолиш учун Ер юзаси ва атмосферанинг пастки қисми дастлабки 70 бирликдан кўпроқ радиация чиқариши керак. Шунинг учун сирт ҳарорати юқори бўлиши керак. Бу жараён ҳақиқий иссиқхонани бошқарадиган жараён билан бир хил эмас, лекин якуний таъсири ўхшаш. Атмосферада иссиқхона газларининг мавжудлиги атмосферанинг юзаси ва пастки қисмининг исишига (ва атмосферада юқорироқнинг совиши) иссиқхона газлари йўқлигида кутилганидан кўра исишига олиб келади.

Иқлим ўзгариши оқибатлари

Қурғоқчиликнинг кучайиши

Иқлим ўзгариши сув мавжудлигини ўзгартириб, кўпроқ минтақаларда уни камайтирмоқда. Глобал исиш аллақачон сув танқислиги бўлган ҳудудларда сув танқислигини кучайтиради ва экинларга таъсир қиладиган қишлоқ хўжалиги қурғоқчиликлари хавфини оширади ва экологик қурғоқчилик экотизимларнинг заифлигини оширади. Қурғоқчилик шунингдек, вайрон қилувчи қум бўрони ва чанг бўрони бўронларини қўзғатиши мумкин, бу эса миллиардлаб тонна қумни қитъалар бўйлаб ҳаракатга келтириши мумкин. Чўллар кенгайиб, озиқ-овқат етиштириш учун ерларни қисқартирмоқда. Энди кўп одамлар мунтазам равишда сув етишмаслиги хавфига дуч келишмоқда.

Турларнинг йўқолиши

Иқлим ўзгариши қуруқлик ва океандаги турларнинг омон қолишига хавф туғдиради. Ҳарорат кўтарилгач, бу хавфлар ортади. Иқлим ўзгариши туфайли дунё инсоният тарихида қайд этилган бошқа даврларга қараганда 1000 марта кўпроқ турларни йўқотмоқда. Бир миллион тур кейинги бир неча ўн йилликлар ичида йўқ бўлиб кетиш хавфи остида. Ўрмон ёнғинлари, экстремал об-ҳаво ва инвазив зараркунандалар ва касалликлар иқлим ўзгариши билан боғлиқ кўплаб таҳдидлар қаторига киради. Баъзи турлар бошқа жойга кўчиб ўтишлари ва омон қолишлари мумкин, аммо бошқалари эса йўқ.

Қашшоқлик ва кўчиш

Иқлим ўзгариши одамларни қашшоқликка соладиган ва ушлаб турувчи омилларни оширади. Сув тошқинлари шаҳарларнинг харобаларни олиб кетиши, уйлар ва яшаш воситаларини бузиши мумкин. Иссиқлик очиқ жойларда ишлашни қийинлаштириши мумкин. Сув танқислиги экинларга таъсир қилиши мумкин. Сўнгги ўн йил ичида (2010–2019) об-ҳаво билан боғлиқ ҳодисалар ҳар йили ўртача 23,1 миллион кишини кўчирди ва кўплаб одамларни қашшоқликка қарши ҳимоясиз қолдирди. Аксарият қочқинлар энг заиф ва иқлим ўзгариши таъсирига мослашишга тайёр бўлмаган мамлакатлардан келади.

Соғлиқ учун хавф

Иқлимнинг таъсири ҳавонинг ифлосланиши, касалликлар, экстремал об-ҳаво ҳодисалари, мажбурий кўчиш, руҳий саломатликка босим ва одамлар ўсиши ёки етарли озиқ-овқат топа олмайдиган жойларда очликнинг кучайиши ва ёмон овқатланиш орқали соғлиққа зарар етказмоқда. Ҳар йили атроф-муҳит омиллари 13 миллионга яқин одамнинг ҳаётига зомин бўлади. Ўзгарувчан об-ҳаво шароити касалликларни кенгайтирмоқда ва экстремал об-ҳаво ҳодисалари ўлимни оширади ва соғлиқни сақлаш тизимларини ушлаб туришни қийинлаштиради.

Ҳаволалар