Ziyosfera

Johann Wolfgang von Goethe

(Goethedan yoʻnaltirildi)

Иоганн Волфганг фон Гёте (немисча: Жоҳанн Wолфганг вон Гоэтҳе; 1749-йил 28-август, Франкфурт-на-Майн — 1832-йил 22-март, Веймар) — немис шоири, драматург, романнавис, энсиклопедик олим, давлат арбоби, театр режиссёри ва танқидчиси.

Ёҳанн Волфганг фон Гёте
Фуқаролиги Olmoniya bayrogʻi Германия

Унинг ижодига песалар, ше’рият, насрий асарлар ва эстетика ҳақидаги танқидий мақолалар, шунингдек ботаника, анатомия ва ранг назариясига оид илмий рисолалар киради. Гёте одатда немис тилида ижод қилган энг буюк ва энг та’сирчан ёзувчи сифатида э’тироф этилади. Унинг асарлари ХВИИИ аср охиридан то ҳозирги кунгача Ғарб адабиёти, сиёсий тафаккури ва фалсафасига чуқур та’сир кўрсатган.

Гёте ўзининг илк романи — „Ёш Вертернинг изтироблари“ (1774) муваффақиятидан сўнг 1775-йил ноябрда Веймарга кўчиб ўтди. 1782-йилда Саксония-Веймар герсоги Карл Август томонидан унга зодагонлик унвони берилди. Гёте „Бўрон ва тазйиқ“ (Стурм унд Дранг) адабий ҳаракатининг илк иштирокчиларидан бири бўлган. Веймардаги дастлабки ўн йиллик фаолияти давомида у герсог махфий кенгашининг а’зоси бўлиб ишлади (1776–1785), ҳарбий комиссия ва йўллар комиссиясида хизмат қилди, Илменау яқинидаги кумуш конларини қайта ишга туширишга раҳбарлик қилди ҳамда Ена университетида бир қатор ма’мурий ислоҳотлар ўтказди. Шунингдек, у Веймардаги ботаника боғини режалаштириш ва герсог саройини қайта қуриш ишларида ҳам қатнашган.

Гётенинг илк йирик илмий асари — „Ўсимликлар метаморфозаси“ Италияга қилган саёҳатидан қайтгач, 1788-йилда чоп этилди. 1791-йилда у Веймар театрининг бош директори бўлди. 1794-йилда драматург, тарихчи ва файласуф Фридрих Шиллер билан яқин дўстлик ўрнатди ва Шиллернинг песалари премераларини унинг вафотигача (1805) саҳналаштириб борди. Шу даврда Гёте ўзининг иккинчи романи „Вилгелм Майстернинг ўқув йиллари“, ше’рий эпопеяси “Герман ва Доротея”ни э’лон қилди ҳамда 1808-йилда энг машҳур драмаси “Фауст”нинг биринчи қисмини нашр этди.

1790-йилларда Гёте Шиллер, Иоганн Готтлиб Фихте, Иоганн Готтфрид Ҳердер, Александр фон Гумболдт, Вилгелм фон Гумболдт ҳамда Август ва Фридрих Шлегел билан олиб борган суҳбатлари ва ҳамкорликдаги ташаббуслари кейинчалик “Веймар классицизми” деб аталган маданий-адабий йўналишнинг асосини ташкил этди.

Немис файласуфи Артур Шопенгауэр “Вилгелм Майстернинг ўқув йиллари” асарини тарихдаги энг буюк тўртта роман қаторига киритган. Америкалик файласуф ва эссеист Ралф Уолдо Эмерсон эса Гётени ўзининг “Инсоният вакиллари” асарида Платон, Эмануэл Сведенборг, Монтен, Наполеон ва Шекспир билан бир қаторда инсониятнинг буюк намояндаларидан бири деб атаган. Гётенинг фикрлари ва мулоҳазалари кўплаб биографик асарларга асос бўлган, жумладан Иоганн Петер Экерманнинг “Гёте билан суҳбатлар” (1836) китобига.

Гётенинг ше’рлари Моцарт, Бетховен, Шуберт, Берлиоз, Лист, Вагнер ва Малер каби кўплаб бастакорлар томонидан мусиқага солинган. У Бавария иллюминатлари ордени а’зоси ҳам бўлган.

Биография

Иоганн Волфганг фон Гёте 1749-йил 28 августда Германиянинг савдо марказларидан бири бўлган Франкфурт-на-Майн шаҳрида туғилган. У дунёга келган уй бугунги кунда „Гёте уйи“ музейи сифатида машҳур.

Унинг бобоси Фридрих Георг Гёте Тюрингиядан Франкфуртга кўчиб келиб, аввал тикувчилик, кейин эса меҳмонхона юритиш билан шуғулланган. Оиланинг кейинги авлодлари айнан шу орттирилган бойлик ҳисобига яшаган. Гётенинг отаси Иоганн Каспар Гёте ҳуқуқшунос ва империя маслаҳатчиси бўлиб, китоб йиғишга қизиққан билимдон инсон эди. Онаси Катарина Элизабет (қизлик фамилияси Текстор) эса шаҳар оқсоқоли ва олий судя оиласидан чиққан.

Гёте дастлаб бир неча йил умумий мактабда ўқиди, кейинчалик отаси уни уйда кенг қамровли та’лим билан та’минлади. У немис, франсуз, лотин, юнон, инглиз ва италян тилларини ўрганди, табиий фанлар, дин, расм чизиш билан шуғулланди. Шунингдек пианино ва виолончел чалишни, от миниш, қиличбозлик ва рақсни ҳам ўзлаштирди. Онасининг эртаклари ва Библия ўқишлари орқали у болалигидан адабиёт оламига кириб борди.

Оилавий кутубхонада икки мингдан ортиқ китоб бўлиб, айнан шу ерда у доктор Фауст ҳақидаги машҳур китоб билан танишган. Етти йиллик уруш даврида уларнинг уйида франсуз қўмондони яшаган ва бу ёш Гётенинг франсуз драмаси билан танишишига ҳамда франсуз тилини ўрганишига ёрдам берган. Биографлар уни исте’додли ва зийрак, бироқ Моцарт каби “вундеркинд” эмас, деб та’рифлайди.

1765-йилда отасининг талабига кўра Гёте Лейпциг университетида ҳуқуқшуносликни ўрганишни бошлади. Бу даврда у дарслардан ташқари театрга бориш, адабий машғулотлар ва расм чизиш билан ҳам шуғулланди. Шоир ва профессор Кристиан Геллертнинг ма’рузалари унга катта та’сир кўрсатди. Шу йилларда у рассом Адам Фридрих Эзер билан танишиб, сан’ат назарияси ва қадимги маданиятга қизиқа бошлади.

1768-йилда соғлиғи ёмонлашиб, Франкфуртга қайтишга мажбур бўлди. Соғайиш даврида у мистика ва дин масалаларига қизиқиб, Фауст образи ҳақида илк чуқур мулоҳазаларини шакллантирди. 1770-йилда Страсбург университетида ўқишни давом эттирди ва бу ерда Иоганн Готтфрид Ҳердер билан танишиб, халқ оғзаки ижоди ва немис ше’риятига янгича қарашни ўрганди. Айнан шу даврда Гёте ўзини ҳақиқий шоир сифатида намоён эта бошлади.

1771–1775-йилларда у Франкфуртда адвокатлик билан шуғулланди, бироқ унинг асосий э’тибори адабиётга қаратилган эди. “Гёц фон Берлиҳинген” драмаси (1773) унга илк катта шуҳрат келтирди. 1774-йилда ёзилган “Ёш Вертернинг изтироблари” романи эса Гётени бутун Европага машҳур қилди. 1775-йилда Веймар герсоги Карл Августнинг таклифини қабул қилиб, саройга кўчиб ўтди ва умрининг катта қисмини шу ерда ўтказди.

Веймардаги фаолияти давомида Гёте давлат бошқаруви, университет ислоҳоти, театр ишлари ҳамда илмий тадқиқотлар билан шуғулланди. Кейинчалик Италияга саёҳат қилиб, ижодий инқироздан чиқди ва бир қатор муҳим асарларини якунлади. Унинг ҳаёти давомида илм-фан, сиёсат ва адабиёт бир-бирига чамбарчас боғлиқ ҳолда кечган.

Гёте 1832-йил 22-мартда Веймарда вафот этди. Унинг ижоди ва ҳаёти Европа маданияти тарихида улкан из қолдирди.

Ижоди

Гётенинг адабий мероси жуда кенг ва ранг-баранг бўлиб, у ше’рият, драматургия, роман, илмий рисола ва танқидий мақолаларни ўз ичига олади. Унинг ижоди ХВИИИ аср охири ва ХИХ аср бошидаги Европа адабий ҳаётининг энг муҳим ҳодисаларидан бири ҳисобланади.

Гёте дастлаб “Бўрон ва тазйиқ” (Стурм унд Дранг) адабий ҳаракати доирасида танилди. Бу йўналиш ҳиссиёт, шахсий эркинлик ва ижодий жўшқинликни улуғлаш билан ажралиб турарди. Айнан шу даврда ёзилган “Гёц фон Берлиҳинген” драмаси ва “Ёш Вертернинг изтироблари” романи унга катта шуҳрат келтирди. Айниқса “Вертер” романи Европада кучли резонанс уйғотиб, ёшлар орасида янги романтик кайфиятларни шакллантирди.

Кейинчалик Гёте ижодида классицизм унсурлари кучая бошлади. У сан’атда уйғунлик, мувозанат ва эстетик мукаммаллик ғояларини илгари сурди. Бу даврга унинг “Ифигения Тавридада”, “Торквато Тассо” драмалари ҳамда кўплаб лирик ше’рлари киради.

Гётенинг энг машҳур асари — “Фауст” драматик достони ҳисобланади. У бу асар устида деярли бутун умри давомида ишлаган. Асарда инсоннинг билимга, ма’навий мукаммалликка ва ҳаёт ма’носини топишга бўлган чексиз интилиши тасвирланади. “Фауст”нинг биринчи қисми 1808-йилда, иккинчи қисми эса Гёте вафотидан кейин 1832-йилда чоп этилган. Бу асар жаҳон адабиётининг энг буюк драматик асарларидан бири сифатида тан олинади.

Гёте роман жанрида ҳам муҳим из қолдирди. Унинг “Вилгелм Майстернинг ўқув йиллари” асари тарбиявий роман (Билдунгсроман) жанрининг энг ёрқин намуналаридан бири ҳисобланади. Унда инсоннинг шахс сифатида шаклланиш жараёни, сан’ат ва жамият ўртасидаги муносабатлар ёритилган.

Ше’риятда Гёте табиат, муҳаббат, вақт ва инсон руҳияти мавзуларига мурожаат қилган. Унинг кўплаб ше’рлари кейинчалик машҳур бастакорлар томонидан романс ва қўшиқларга айлантирилган.

Илмий фаолиятида эса у ботаника, анатомия ва ранг назарияси билан шуғулланган. Масалан, у ўсимликларнинг ривожланиши ҳақидаги “метаморфоза” ғоясини илгари сурган ҳамда Нютоннинг ранг ҳақидаги қарашларига муқобил назария таклиф қилган.

Гётенинг ижоди кейинги авлод ёзувчилари, файласуфлар ва сан’аткорларга улкан та’сир кўрсатди. У нафақат немис адабиётининг, балки бутун жаҳон маданиятининг энг буюк намояндаларидан бири сифатида э’тироф этилади.

Манбалар

  • Фауст, 1— 2-китоб, Т., 1972—1975; Ёш Вертернинг изтироблари (роман), Т., 1975; "Мағрибу машриқ девони", Т., 1998.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ҳаволалар




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Johann_Wolfgang_von_Goethe" dan olindi