Grabovskiy Boris Pavlovich sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  =
| tasvir                = 
| tasvir_eni            =
| izoh                  = 
| tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1901|05|26}}
| tavallud_joyi = {{TavalludJoyi|Tobolsk}}, [[Rossiya imperiyasi]]
| vafot_sanasi = {{vafot sanasi va yoshi|1966|01|13|1901|05|26}}
| vafot_joyi = [[Bishkek|Frunze]], [[Qirgʻiziston SSR]]
| istiqomat_joylari = [[Frunze]], [[Toshkent]], [[Saratov]]
| fuqaroligi = {{SSSR}}
| millati =
| sohasi = [[radiotexnika]]
| ish_joylari =
| institutlar =
| alma_mater =
| tezis_sarlavhasi =
| akademik_rahbarlari =
| mashhur_shogirdlari =
| mashhur_ishlari = Televideniening ilk ixtirochilaridan biri
| oʻtkazayotgan_taʼsiri =
| koʻrsatgan_taʼsiri =
| mukofotlari = [[OʻzSSR]]da xizmat koʻrsatgan ixtirochi
| turmush_oʻrtogʻi =
| dini =
| vebsayt =
}}

'''Grabovskiy Boris Pavlovich''' ([[1901-yil]] [[26-may]], [[Tobolsk]], [[Rossiya imperiyasi]] – [[1966-yil]] [[13-yanvar]], [[Bishkek|Fruze]], [[Qirgʻiziston SSR]]) – televideniye ixtirochilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1965). [[Ivan Belyanskiy|I. F. Belyanskiy]] bilan hamkorlikda elektrotexnikaga oid tajribalar oʻtkazib, buning natijasida elektron nur yordamida harakatdagi tasvirni uzatadigan va qabul qiladigan „radiotelefoto“ apparatini yaratgan (1923—1928).

== Tarjimai holi ==
Boris Grabovskiy 1901-yil 26-mayda [[Tobolsk]]da quvgʻindagi [[ukrain]] inqilobchi shoiri Pavel Arsenyevich Grabovskiy<ref>Tobolskdagi Pavel Grabovskiy oilasi bilan yashagan Beregovaya koʻchasidagi uyda yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan [http://is.park.ru/doc.jsp?urn=9158695] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120421211635/http://is.park.ru/doc.jsp?urn=9158695 |date=2012-04-21 }}.</ref> va Anastasiya Nikolayevna Gutovskaya oilasida tugʻilgan. 1902-yil noyabr oyida erining vafotidan soʻng, Anastasiya Nikolayevna oʻgʻli va onasini olib [[Odessa]]ga, keyin [[Xarkov]]ga, hatto keyinchalik [[Oʻrta Osiyo]]ga koʻchib ketadi. Boris gimnaziyada oʻqib yurgan kezlarida [[fizika]] va [[kimyo]] fanlariga qiziqar, dizayn va buyumlar yasashni yaxshi koʻrardi. 1917-yil boshida Grabovskiylar qirgʻizlarning [[Toʻqmoq]] qishlogʻiga joylashdilar.

Boris Grabovskiy ixtiyoriy ravishda [[Qizil armiya]] safiga qoʻshildi. U dastlab birinchi, soʻngra toʻrtinchi yengil Turkiston batareyasida xizmat qilgan, [[Toshkent]]da sovet partiya maktabida oʻqigan, uni tugatgandan soʻng maxsus qismda ([[Bishkek|Pishpak]] MQ) xizmat qilgan. Boris Grabovskiy armiya safidan boʻshatilganidan keyin Toshkentga joʻnab ketdi. U dastlab [[Toshkent tramvayi|Toshtramda]] sim oʻramchi boʻlib ishlagan, soʻngra [[Oʻzbekiston Milliy universiteti|Oʻrta Osiyo universiteti]] (SAGU) fizika-matematika fakulteti laboratoriyasiga laborant boʻlib ishga kirgan. SAGUda dastlab tasvirlarni masofaga uzatish gʻoyalari bilan tanishdi va bu uni oʻziga jalb qildi. Grabovskiy elektron televizion apparat yaratish ustida ish boshladi.

[[Fayl:Grabovskyi z.jpg|thumb|250px]]

1924-yil bahorida u onasining singlisi Susanna Semenenkoni koʻrish uchun Saratovga bordi. Taʼlimni davom ettirmoqchi boʻlgan Boris Grabovskiy [[Saratov]] fizigi N. G. Piskunovdan shaxsiy saboq olishni boshladi. Ustozi bilan doʻstlashib, oʻz gʻoyalarini aytib berganidan soʻng, ular yosh radio operatori [[Vladimir Ivanovich Popov|V. I. Popov]] bilan hamkorlikda ixtirolar ustida ishlay boshladilar. Yosh ixtirochilar tarixda birinchi boʻlib tasvirlarni qabul qilish va uzatish uchun elektron tizim boʻlgan toʻliq elektron televizion tizimning ishchi modelini yigʻishdi. Ixtiro B. L. Rozingning maslahati bilan [[SSSR]] Ixtirolar qoʻmitasida patentlandi<ref> 1925-yil 9-noyabrda 4899-sonli ariza guvohnomasi, 1928-yil 30-avgustda 5592-sonli patent berilgan.</ref>. Ushbu gʻoya muallifi B. L. Rozing Grabovskiyning ishlanmalarini yuqori baholadi va „Fan va texnika“ ({{lang-ru|Наука и техника}}) jurnalidagi maqolasini uning kelajakni koʻrish sohasidagi yutuqlariga bagʻishladi<ref>B. L. Rozing. Otziv o radiotelefote sistemi Grabovskogo, Popova i Piskunova. Gos. arxiv oktyabrskoy revolyutsii i sots. stroitelstva LO, f. 1858, on. 1, d. 4233.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tvmuseum.ru/search.asp?ob_no=17&d_from=1&am=30&m_from=11&year1_from=1917&d_to=1&year1_to=1931&m_to=1&contextcond=phrase&context=&find=%C8%F1%EA%E0%F2%FC%3E%3E&pg=3 |title=TVMUZEUM.RU |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204023253/http://www.tvmuseum.ru/search.asp?ob_no=17&d_from=1&am=30&m_from=11&year1_from=1917&d_to=1&year1_to=1931&m_to=1&contextcond=phrase&context=&find=%C8%F1%EA%E0%F2%FC%3E%3E&pg=3 |deadlink=no }}</ref>.

Ixtirochilar [[Sankt-Peterburg|Leningraddagi]] Svetlana elektr vakuum zavodida oʻz qurilmalarini takomillashtirishni davom ettirdilar. 1926-yilning kuzida Grabovskiy va uning hammualliflari Saratovda ish va turar joy topa olmagani uchun keyingi ish uchun [[Toshkent]]ga ketishdi.

1928-yil 26-iyulda Toshkentda B. P. Grabovskiy dunyoda birinchi marta toʻliq elektron televizion tizim yordamida harakatlanuvchi tasvirni radio orqali simsiz uzatishga muvaffaq boʻldi. Maxsus komissiya rasmiy protokolda 1928-yil 26-iyulda harakatlanuvchi tasvirlarni masofadan uzatish moslamalari bilan tajriba oʻtkazilganligini va tasvir past sifatli va shovqinli boʻlsa ham, ulardan birini tanib olish mumkinligini qayd etdi. Shunday qilib, Grabovskiyning oʻzi keyinchalik oʻz tarjimai holida yozganidek, telefoto orqali uzatilgan birinchi tasvir I. F. Belyanskiyning surati edi, telefon orqali yuborilgan birinchi ayol surati – L. A. Grabovskaya (Boris Pavlovichning rafiqasi) boʻlgan. Ixtiro muallifining oʻzi ushbu tizimni „Telefoto“ deb atagan. Tizimda vakuum trubkasi kuchaytirgichlari, kuchlanish generatorlari va sinxronizatsiya qurilmalari ham mavjud edi. Oʻzining asosiy gʻoyalariga koʻra, tizim televizor tasvirini uzatishning zamonaviy sxemalariga yaqin edi<ref>Uzoq vaqt davomida Grabovskiy nomi va uning ixtirosi uchun ustuvorlik atrofida shiddatli bahslar bor edi. Maʼlumki, ushbu masala boʻyicha maxsus tuzilgan, toshkentlik muhandis va fiziklar vakillaridan iborat komissiyalardan biri uning ixtirosi faktini tan olishdan bosh tortgan. Ehtimol, bu qarorga, bir tomondan, Grabovskiy tomonidan taklif qilingan texnik yechimning haddan tashqari inqilobiy tabiati, ikkinchi tomondan, oʻsha paytdagi ushbu sohadagi hukumatning bosimi, xuddi shu tarzda mexanik tasvirni skanerlashdan televizor tizimlarda foydalanishni taklif qilgan. Shunday qilib, SAGUning fizika xonasida oʻtkazilgan tajriba natijalari toʻgʻrisidagi protokolda shunday deyiladi [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1069816980] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/20120721183140/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1069816980 |date=2012-07-21 }}: „Katod kaliti, SAGU laboranti B.Grabovskiy tomonidan ixtiro qilingan va bizda amalda sinovdan oʻtgan toʻgʻri tamoyilga asoslanadi. U laboratoriyada, chastotani koʻpaytiruvchi sifatida va fizika darslarida koʻrsatish uchun ishlatilishi mumkin“.</ref>. B. P. Grabovskiy [[Toshkent]] va [[SSSR]]ning boshqa shaharlarida ham oʻz ixtirosi haqida ommaviy maʼruzalar va dokladlar oʻqidi.

[[Oʻzbekiston Milliy arxivi|Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida]] (MDA) B. P. Grabovskiyning televideniye rivojiga qoʻshgan jiddiy hissasini koʻrsatuvchi hujjatlar yetarli darajada toʻplangan<ref>Glavnim Arxivnim upravleniem UzSSR v 1989 god u bila izdana kniga pod redaksiey V. A. Urvalova – Sbornik dokumentov „B. P. Grabovskiy – izobretatel telefota“.</ref>.

Telefoto ishini nufuzli komissiyalar tomonidan qayta-qayta tekshirilganiga qaramay (masalan, Boris Golenderning havolalar boʻlimidagi videomaʼruzasiga qarang<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.fergananews.com/articles/8089 |title=Видеолекторий «Ферганы»: Изобретение телевидения и Борис Грабовский |access-date=2015-05-15 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083127/http://www.fergananews.com/articles/8089 |deadlink=no }}</ref>), fan tarixining baʼzi zamonaviy tadqiqotchilari hali ham B. P. Grabovskiy tomonidan televizor ixtirosining ustuvorligiga shubha qilmoqdalar<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=V. Makoveev „Ot cherno-belogo televideniya k kiberprostranstvu“ |url=http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=4626 |qaralgan sana=2023-11-29 |arxivsana=2012-10-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20121008051636/http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=4626 }}</ref>.

Aniq muvaffaqiyatlarga qaramay, Grabovskiy toʻgʻri tushunish va moliyaviy yordam topa olmadi va 1930-yilda telefoto boʻyicha ish toʻxtatildi. Qarorga Boris Rozingning hibsga olinishi ham taʼsir koʻrsatdi. 1932-yilda Grabovskiy onasini koʻrish uchun [[Bishkek|Frunzega]] bordi va u yerda mexanik zavodda ixtirochilik faoliyatini davom ettirdi, ammo boshqa yoʻnalishlarda. 1937-yilda [[Qirgʻiz milliy universiteti|Qirgʻiziston Davlat universitetining]] fizika-matematika fakultetiga oʻqishga kirib, uni urushdan keyin, 1945-yilda fizika mutaxassisligi boʻyicha tamomladi. Urush yillarida Grabovskiy havo va kimyoviy mudofaa maktabida instruktor boʻlib ishladi. Ammo ixtiro va innovatsiyalarga boʻlgan ishtiyoq uni tark etmadi, buning dalilini 50 ta ariza guvohnomasi va 12 patentda koʻrish mumkin.

[[OʻzSSR|Oʻzbekiston]] Oliy Soveti Prezidiumining 1965-yil 21-oktyabrdagi farmoni bilan Boris Pavlovich Grabovskiy televideniyeni rivojlantirishdagi ulkan xizmatlari uchun „OʻzSSRda xizmat koʻrsatgan ixtirochi“ faxriy unvoni bilan taqdirlandi.

Boris Grabovskiy 1966-yilda vafot etdi va [[Qirgʻiziston]] poytaxti – [[Bishkek|Frunze shahrida]] dafn qilindi.

Mashhur tarixchi va oʻlkashunos Boris Golender oʻzining videomaʼruzasida Boris Grabovskiy 1928-yilda qayerda va qanday sharoitda oʻzining birinchi toʻliq elektron televideniyesini maxsus komissiya va jamoatchilikka namoyish qilgani haqida batafsil maʼlumot beradi<ref name=autogenerated1 />.

== Qiziqarli faktlar ==
Grabovskiy oʻzining barcha tajribalarini yozib olgan texnik kundaliklar, baʼzi manbalarga koʻra, sirli ravishda gʻoyib boʻlgan va koʻp yillar oʻtgach, ular Mitchell Uilsonning „Mening birodarim, mening dushmanim“ romanining turli qismlarida eng mayda tafsilotlarigacha takrorlangan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1069816980 |qaralgan sana=2023-11-29 |arxivsana=2012-07-21 |arxivurl=https://web.archive.org/20120721183140/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1069816980 }}</ref>. Boshqa manbalardan olingan maʼlumotlarga koʻra<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Rubchenko Yuriy |url=http://uk8aie.pr.uz/index.files/grab_telefot1.htm |qaralgan sana=2023-11-29 |arxivsana=2008-05-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20080514164002/http://www.uk8aie.pr.uz/index.files/grab_telefot1.htm }}</ref>, Grabovskiyning hujjatlari „sirli“ yoʻqolmagan. Ular [[Moskva]]da [[SSSR]] Oliy xoʻjalik kengashining RVIMB (Ratsionalizatsiya va ixtirolar markaziy byurosi) tomonidan ixtirochiga qaytarilmagan. Ushbu hujjatlar orasida chizmalar, diagrammalar va hisob-kitoblar boʻlgan papkalar, shuningdek, „Telefoto ensiklopediyasi“ qoʻlyozmasi bor edi<ref>V TsGA Respubliki [[Узбекистан]] xranitsya neskolko obʼemistix papok s materialami B. P. Grabovskogo. V arxivnix materialax, v chastnosti v pismax k K. K. Slivitskomu, Ivan Filipovich Belyanskiy chetko ukazal, kogda i gde bili otobrani shest papok s dokumentami i tri papki rukopisey Grabovskogo „Ensiklopedii telefotii“ V etom pisme k Slivitskomu, I. F. Belyanskiy pishet takje, chto vposledstvii mnogie slujaщie iz VSNX SSSR, prichastnie k etomu delu, bili osujdeni vo vreditelstve i proxodili po delu „Prompartii“, a dokumenti – „ushli na zapad“.</ref>.

Qashshoqlik va ochlikdan shoirning bevasi [[Toʻqmoq]]qa keladi, soʻngra [[Bishkek|Pishpakka]] joylashadi. Boris Grabovskiy birinchi yengil Turkiston batareyasida, maxsus maqsadli boʻlinmalarda koʻngilli boʻlgan. [[Qizil armiya]] safida xizmat qilgan boʻlajak ixtirochi komsomol yoʻllanmasi bilan Toshkent shahridagi sovet partiya maktabiga oʻqishga boradi. Keyin [[Oʻzbekiston Milliy universiteti|Toshkent universitetida]] laborant boʻlib ishlaydi, fizika fakulteti diplomini oladi. 1932-yilda u [[Bishkek|Frunze]] shahridagi onasining oldiga kelib, shu yerda abadiy qoladi. Poytaxtning ilmiy elitasi taniqli muhandisni oʻz davrasiga kiritmadi.

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
{{chala}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

[[Turkum:Kishilar]]
[[Turkum:Bishkekda vafot etganlar]]
[[Turkum:Toshkentda tahsil olgan talabalar]]
[[Turkum:Bishkekda dafn etilganlar]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan ixtirochilar]]