Gun-gun
Гун-гун (расмий равишда 225088 Гун-гун; вақтинчалик белгиси 2007 ОР 10) - Нептун ортидаги тарқалган дискнинг аъзоси бўлган карлик сайёра. У жуда эксантрик ва қия орбитага эга бо'либ, у Қуёшдан 34–101 астрономик бирлик (5,1–15,1 миллиард километр; 3,2–9,4 миллиард мил) оралиг'ида узоқликда жойлашган. 2019-йил ҳолатига ко'ра, унинг Қуёшдан масофаси 88 а.б. ни ташкил этади. Гун-гун 3:10 да Нептун билан орбитал резонанс ҳосил қилади, бунда Нептун о'з орбитасини 10 марта айланганда, Гун-гун Қуёш атрофида уч марта айланади. Гун-гун 2007-йил июл ойида америкалик астрономлар Меган Швамб, Майкл Браун ва Девид Рабиновиц томонидан Паломар расадхонасида кашф этилган ва бу кашфиёт 2009-йил январ ойида э'лон қилинган.
|
| |
| Кашф этилиши | |
|---|---|
| Кашф этилган |
Меган Счwамб Мичаэл Э. Броwн Давид Л. Рабиноwитз |
| Кашфиёт сайти | Паломар расадхонаси |
| Кашф этилган санаси | 17-июл 2007-йил |
Кичик сайёра таснифи |
(225088) Гонггонг |
| Кимнинг шарафига номланган | 共工 Гòнггōнг |
Муқобил номлари |
2007 ОР 10 |
| Меҳвар таснифи | |
| Давр 17-декабр 2020-йил (2459200.5) | |
| Экссентриситети | 0.49943 |
| Ўртача аномалия | 106.496° |
| Чекиниш | 30.6273° |
| Орбитал тугун узунлиги | 336.8573° |
| Перигелий вақти | 1857-Феб-17 |
| Перигелий аргументи | 207.6675° |
| Табиий йўлдошлари сони | 1 (Хианглиу) |
| Физик таснифи | |
| Ўртача диаметри | 1230±50 км |
| Ўртача радиуси | 615±25 км |
| Сиқиқлиги |
0.03 (фор а ротатион период оф 22.4 ҳ) 0.007 (фор а ротатион период оф 44.81 ҳ) |
| Массаси | (1.75±0.07)×1021 кг |
| Зичлик | 1.74±0.16 г/cм3 |
| Айланиш даври |
22.40±0.18 ҳ ор 44.81±0.37 ҳ (амбигуоус, бут 22.4 ҳ море ликелй) |
| Албедо | 0.14±0.01 |
Спектрал тури |
Б−В=1.38±0.03 В−Р=0.86±0.02 В−И=1.65±0.028 |
Диаметри тахминан 1230 км (760 миля) бўлган Гун-гун Плутоннинг ё'лдоши Хароннинг о'лчамидадир ва маълум бўлган бешинчи йирик Нептун орти обектидир. О'зининг тортишиш кучи остида пластик ҳолатда бо'лиши учун этарлича массив ва шунинг учун митти сайёра ҳисобланади. Гун-гуннинг катта массаси метаннинг заиф атмосферасини ушлаб туришга имкон беради, гарчи бундай атмосфера аста-секин космосга чиқиб кеца ҳам. Обект бетартиблик, тошқинлар ва Ернинг эгилиши учун масъул бўлган Хитой сув худоси Гòнггōнг шарафига шундай номланган. Бу ном унинг кашфиётчилари томонидан 2019-йилда обектга ном танлашда ёрдам бериш мақсадида кенг жамоатчилик учун онлайн со'ров о'тказганида танланди ва Гун-гун номи г'алаба қозонди.
Гун-гун қизил рангга эга, бу унинг юзасида толинлар деб аталадиган органик бирикмалар мавжудлиги билан бог'лиқ. Унинг юзасида сув музлари ҳам мавжуд бо'либ, бу узоқ о'тмишдаги криёвулқон фаолликнинг қисқа даврига ишора қилади. Гонггонг одатда бошқа Нептун орти обектларига нисбатан о'з о'қи атрофида секин айланади. Унинг айланиш даври 22 соатни ташкил этади. Гонггонгнинг секин айланишига унинг табиий ё'лдоши (Хианглиу) томонидан таъсир қиладиган кучлар сабаб бўлган бо'лиши мумкин.
Кашф этилиши

Гун-гун америкалик астрономлар Меган Швамб, Майкл Браун ва Девид Рабиновиц томонидан 2007-йил 17-июлда кашф этилган.[1] Бу кашфиёт Паломар Узоқ Қуёш тизими тадқиқотининг бир қисми бўлиб, Седна минтақасида, 50 а.б. дан ортиқ масофадаги обектларни топиш учун ўтказилган тадқиқот. Ушбу тадқиқот Самуэл Осчин телескопи ёрдамида Сан-Диэго, Калифорния яқинидаги Паломар расадхонасида ўтказилган. Швамб милтиллаш техникасидан фойдаланган ҳолда тасвирларни солиштириш орқали Гун-гунни аниқлади. Топилган тасвирларда Гун-гун секин ҳаракат қилгани кўриниб, бу узоқдаги обект эканлигини кўринган. Бу кашфиёт Швамбнинг докторлик диссертациясининг бир қисми эди. Ўша пайтда Швамб Калифорния Технология Институтида Майкл Брауннинг аспиранти эди.
Гун-гун 2009-йил 7-январда Кичик сайёра электрон доираларида расман эълон қилинди.[2] Кейин унга вақтинчалик 2007 ОР 10 номи берилди, чунки у 2007-йил июл ойининг иккинчи ярмида кашф этилган. Унинг охирги ҳарфи ва рақамлари. Белгиланиши шуни кўрсатадики, бу июл ойининг иккинчи ярмида топилган 267-обектдир. 2017-йил апрел ҳолатига кўра, у 13 та қарама-қаршилик орқали 230 марта кузатилган ва иккита олдинги тасвирда аниқланган, энг биринчи тасвир Ла Силла расадхонаси томонидан 1985-йил 19-августда олинган.
Номланиши
Обект Хитой мифологиясидаги сув худоси Гун-гун шарафига номланган.[3] Гун-гун мис ва темирдан ясалган, қизил сочли одам боши (ёки баъзан танаси) ва илоннинг танаси ёки думи сифатида тасвирланган. Афсоналарга кўра Гун-гун сургунга юборилгунга қадар бетартиблик ва фалокат яратиш, сув тошқини ва Ерни эгиш учун жавобгар деб ҳисобланган. Гун-гунга кўпинча унинг вазири Сианглиу ҳамроҳ бўлади, у тўққиз бошли заҳарли илон йиртқич ҳайвон, у ҳам сув тошқини ва вайронагарчиликка сабаб бўлган.
Расмий номланишидан олдин Гун-гун Қуёш тизимидаги энг катта номсиз обект бўлган. Даставвал Гун-гун кашф этилгандан сўнг, Браун обект музли Хаумеа тўқнашуви оиласининг аъзоси бўлиши мумкинлиги ҳақидаги тахминига асосланиб, тахминий оқ ранги учун унга „Оқ қор“ лақабини берди. Ўша вақтга келиб Браун жамоаси яна еттита йирик транс-Нептуния обектини топди, улар биргаликда „этти митти“ деб аталади: 2002-йилда Квавар, 2003-йилда Седна, 2004-йилда Хаумеа, Саласия ҳамда Орк, Макемаке ва Эрида 2005-йил. Бироқ, Гун-гун Квавар билан солиштириш мумкин бўлган даражада қизғиш бўлгани учун унинг тахаллуси олиб ташланди.

Гун-гуннинг кашф этилиши ва эълон қилинганидан сўнг, Браун уни номлашни ўйламади, чунки уни катта ўлчамига қарамай, уни диққатга сазовор нарса деб ҳисобламади. Кейинчалик Браун 2011-йилда сув музининг кашф этилиши ва унинг юзасида метан мавжудлигини ҳисобга олган ҳолда, у энди ном бериш учун этарли маълумотга эга эканлигини эълон қилди, бу эса кейинги ўрганишни талаб қилиш учун етарлича эътиборга лойиқдир. 2016-йилда Кеплер космик кемаси Гун-гун ўлчамини қайта кўриб чиққанидан сўнг, Швамб Гун-гунни номлаш ҳуқуқига эга эканлигини, унинг катта ўлчамини тан олишини ва Гун-гуннинг характеристикалари уларни акс эттириш учун ном берилиши учун етарлича аниқлик билан маълум эканлигини оқлади.[4]
2019-йилда Гун-гун кашфиётчилари кенг жамоатчилик учун учта номдан бирини танлаш учун онлайн сўров ўтказдилар: Гонггонг (хитойча), Ҳолле (немис) ва Вили (скандинавия). Булар кашфиётчилар томонидан Халқаро Астрономия Иттифоқининг (ХАИ) кичик сайёра номлаш мезонларига мувофиқ танланган. Кашфиёт гуруҳи 2019-йил 29-май куни 280 000 овознинг 46 фоизини қўлга киритган Гун-гунни ғолиб деб эълон қилди.
Хитойча 共 қòнг ҳарфини илон думи билан бирлаштирган рамз Гун-гун белгиси
Денис Московиц[5] томонидан ишлаб чиқилган ва асосан астрономлар томонидан қўлланади.
Орбита

Гун-гун Қуёш атрофида ўртача 67,5 а.б. масофада айланади ва 554 йилда тўлиқ айланиб чиқади. Гун-гун орбитаси эклиптикага жуда мойил бо'либ, орбитал мойиллиги 30,7 даража. Унинг орбитаси ҳам жуда эксантрик бўлиб, ўлчанган орбитал экссентриклиги 0,50 га тенг. Гун-гун 1857-йилда перигелийга етиб келди ва ҳозир Қуёшдан узоқроқда, ўз афелияси томон ҳаракатланмоқда. Гун-гун орбитасининг даври, мойиллиги ва экссентриклиги Қуёш тизимидаги бошқа йирик жисмларга қараганда анча ог'ирдир. Кичик сайёралар маркази уни эксантрик ва узоқ орбитаси учун тарқоқ диск обекти сифатида ко'рсатади. Деэп Эcлиптиc Сурвей Гун-гун орбитаси Нептун билан 3:10 резонансда бо'лишини ко'рсатади; Гун-гун Нептун томонидан бажарилган ҳар о'нта орбита учун Қуёш атрофида учта орбитани якунлайди. 2021-йил ҳолатига ко'ра, Гун-гун Қуёшдан тахминан 89 а.б. масофада жойлашган[6] ва сониясига 1,1 километр (соатига 2500 миля) тезликда узоқлашмоқда.
Ёрқинлик
Гун-гун мутлақ катталиги (Ҳ) 2,34 га эга, бу уни маълум бўлган еттинчи энг ёрқин Нептун орти обекти ҳисобланади. У Оркдан (Ҳ=2,31; Д=917 км) хирароқ, лекин Квавардан (Ҳ=2,82; Д=1110 км) ёрқинроқ.
Қуёшдан 88 а.б. узоқликда бўлган Гун-гуннинг кўринадиган катталиги атиги 21,5[7] ва шунинг учун уни Ердан оддий кўз билан кўриш жуда қийин. Қуёшга митти сайёра Эридага қараганда яқинроқ бўлса-да, Гун-гун хирароқ кўринади, чунки Эриданинг албедоси баландроқ ва кўриниб турган магнитудаси 18,8 га тенг.[8]
Сирт ва спектрлар
Гун-гун юзаси 0,14 га тенг албедога эга. Гун-гуннинг сирт таркиби ва спектри Кваварникига ўхшаш бўлиши кутилмоқда, чунки бу иккала обект ҳам қизил рангга эга ва уларнинг спектрларида сув музи ва эҳтимол метан белгилари намоён.[9] Гун-гуннинг акс эттириш спектри биринчи марта 2011-йилда инфрақизил тўлқин узунликларида Чилидаги Лас Кампанас обсерваториясидаги Магеллан Бааде телескопидаги Фолдед порт ИнфраРед Эчеллетта (ФИРЕ) спектрографи ёрдамида ўлчанган.[10] Гун-гун спектри 1,5 мкм ва 2 мкм тўлқин узунликларида кенг ютилиш зоналари билан бирга кучли қизил спектрал нишабни кўрсатади, яъни Гун-гун бу тўлқин узунликларида кўпроқ ёруғликни акс эттиради. Хаббл космик телескопининг Кенг майдон камераси 3 асбобидан олинган қўшимча фотометрик ўлчовлар 1,5 мкм да ўхшаш ютилиш диапазонларини кўрсатади,[10] бу сув музининг ўзига хос хусусияти бўлиб, кўпинча катта Койпер белбоғида учрайдиган моддадир.[11] Гун-гун юзасида сув музининг мавжудлиги криовулқонизмнинг қисқа даврини назарда тутади. Узоқ ўтмишда, сув унинг ички қисмидан отилиб чиқиб, унинг юзасига тўпланган ва кейинчалик музлаган.[12]
Гун-гун, кўринадиган ва яқин инфрақизилда маълум бўлган энг қизғиш Нептун орти обектларидан биридир. Унинг қизил ранги юзасида катта миқдорда сув музи бўлган обект учун кутилмаган бўлиб, одатда нейтрал рангга эга, шунинг учун Гун-гун дастлаб „Оқ қор“ лақабини олган. Гун-гун ранги унинг юзасида метан мавжудлигини назарда тутади, гарчи у маълумотларнинг паст сигнал-шовқин нисбати туфайли Гун-гун спектрида тўғридан-тўғри аниқланмаган бўлса-да. Метан музининг мавжудлиги унинг рангини, қуёш нурланиши ва метаннинг фотолизи натижасида толинлар деб номланувчи қизил рангли органик бирикмалар ҳосил қилувчи космик нурлар юзага келади. 2015-йилда Гун-гун инфрақизил спектрининг кузатувлари 2,27 мкм да ютилиш хусусиятини аниқлади, бу унинг юзасида нурланиш маҳсулотлари билан бирга метанол мавжудлигини кўрсатади.[13] Гун-гуннинг катта ўлчами бошқа учувчи моддалар, жумладан аммиак, углерод оксиди ва, эҳтимол, азотнинг из миқдорини сақлаб қолиш эҳтимоли борлигини билдиради, буни деярли барча Нептун орти обектлари ўз мавжудлиги давомида йўқотади.
Атмосфера
Гун-гун юзасида толинларнинг мавжудлиги Кваварга ўхшаш заиф метан атмосферасининг мавжудлигини англатади. Гун-гун вақти-вақти билан Кваварга қараганда Қуёшга яқинроқ бўлса-да, у ерда у метан атмосфераси буғланиши учун етарлича иссиқ бўлсада, лекин унинг нисбатан каттароқ массаси метанни ушлаб туришга имкон беради. Афелион даврида метан бошқа учувчи моддалар билан бирга Гун-гун юзасида конденсацияланиб, узоқ муддатли нурланишга имкон беради, акс ҳолда сирт албедосининг пасайишига олиб келарди. Пастки юза албедо азот каби ўта учувчан моддаларнинг йўқолишига ёрдам беради, чунки пастки албедода кўпроқ ёруғлик сўрилишига тўғри келади. Шундай қилиб, Гун-гун атмосферасидаги азот миқдори метан сақланиб қолган ҳолда изсиз миқдорда камайиши кутилмоқда.
Гун-гун пайдо бўлганидан кўп ўтмай, криёвулқон фаоллик билан бирга янада муҳим атмосферага эга бўлган деб тахмин қилинади. Бундай криовулқон фаоллик қисқа бўлиши кутилмоқда ва натижада атмосфера вақт ўтиши билан аста-секин қочиб кетди. Азот ва углерод оксиди каби учувчи газлар йўқолган, метан каби камроқ учувчи газлар эса ҳозирги заиф атмосферада қолиши мумкин.
Ҳажми
| Йил | Диаметр | Усул |
|---|---|---|
| 2010 | 1,752 км | иссиқлик |
| 2011 | 1,200+300 −200 км |
энг мос албедо |
| 2012 | 1,280±210 км | иссиқлик |
| 2013 | 1,142+647 −467 км |
иссиқлик |
| 2013 | 1,290 км | радиометрик |
| 2016 | 1,535+75 −225 км |
иссиқлик |
| 2018 | 1,230±50 км | радиометрик |

2019-йил ҳолатига кўра, Гун-гун диаметри 1230 км (760 миля) бўлиб, радиометрик ўлчовлар, унинг ҳисобланган массаси ва бошқа шунга ўхшаш жисмларга ўхшаш зичликка эга деб тахмин қилинади. Бу Гун-гунни Плутон, Эрида, Хаумеа ва Макемакедан кейин бешинчи энг катта Нептун орти обектига айлантиради. Гун-гун тахминан Плутон йўлдоши Хароннинг ўлчамига тенг.
Халқаро Астрономия Иттифоқи (ХАИ) 2008-йилда Макемаке ва Хаумеа митти сайёра деб қабул қилинганидан бери, 2009-йилда Гун-гун эълон қилинишидан олдин қўшимча митти сайёраларни расман қабул қилиш имкониятини кўриб чиқмаган. Мутлақ катталиги +1 дан ёрқинроқ бўлган Гун-гун митти сайёра деб ҳисобланиши учун етарлича катта ҳисобланади. 2016-йилда Кеплер космик кемасининг биргаликдаги кузатувлари ва Гершелдан олинган архив термал эмиссия маълумотлари Гун-гун илгари тахмин қилинганидан анча катта эканлигини кўрсатди. Бунда олинган маълумотлар Гун-гунни Макемаке (1430 км (890 мил)) дан каттароқ, Эрида ва Плутондан кейин учинчи энг катта Нептун орти обектига айлантирарди. 2018-йилдаги кейинги ўлчовлар Гун-гун ҳажмини қайта кўриб чиқди 1230 ± 50 км (764 ± 31 мил), унинг сунъий йўлдоши орбитасидан олинган Гун-гун массаси ва зичлигига асосланиб, кўриш йўналиши деярли қутбда эканлиги аниқланган. Ушбу ўлчамдаги тахмин билан Гун-гун яна бешинчи энг катта Нептун орти обекти ҳисобланади.
Масса ва зичлик
Гун-гун, Эрида, Плутон, Хаумеа ва Макемакедан кейин бешинчи энг катта Нептун орти обектидир. Массаси 1.586×1021 кг (3.497×1021 лб) ва зичлиги 1.702 г/cм3 га тенг бўлиб, Харондан бироз массивроқ ва зичроқ. Катта ўлчами, массаси ва зичлиги туфайли Гун-гун айланиши туфайли бироз яссиланган МакЛаурин сфероиди шаклини олган ҳолда гидростатик мувозанатда деб тахмин қилинмоқда.
Гун-гуннинг айланиш даври биринчи марта 2016-йил март ойида Кеплер космик телескопи ёрдамида унинг ёрқинлигидаги ўзгаришларни кузатиш орқали ўлчанди. Кеплер томонидан кузатилган Гун-гун ёруғлик эгри чизиғи амплитудаси кичик, ёрқинлиги атиги 0,09 магнитудага ўзгариб туради. Кеплер кузатувлари ноаниқ қийматларни берди, айланиш даври ҳисоблашлар натижасида 22,4 ± 0,18 соат деб топилди. Унинг айланиш қутб ориэнтацияси учун энг мос моделга асосланиб, энг аниқ қиймати 22,4 ± 0,18 соат деб ҳисобланади. Гун-гун бошқа Нептун орти обектларига нисбатан секин айланади.
Табиий йўлдоши
2016-йил март ойида Гун-гуннинг ғайриоддий секин айланувчи эканлиги аниқлангандан сўнг, табиий йўлдош уни оқим кучлари орқали секинлаштирган бўлиши мумкинлиги эҳтимоли кўриб чиқилди. Гун-гун орбитасидаги мумкин бўлган табиий йўлдош белгилари Cсаба Кисс ва унинг жамоасини Хаббл архивидаги Гун-гун кузатувларини таҳлил қилишга олиб келди. Уларнинг 2010-йил 18-сентябрда олинган Хаббл суратларини таҳлил қилишлари натижасида Гун-гун орбитасида камида 15 000 км (9 300 миля) масофада айланиб юрган табиий йўлдош аниқланган. Бу кашфиёт 2016-йил 17-октябрда Сайёрашунослик фанлари бўлими йиғилишида эълон қилинган. Сунъий йўлдошнинг диаметри тахминан 100 км (62 мил) ва орбитал даври 25 кун. 2020-йил 5-февралда табиий йўлдош Хитой мифологиясида Гун-гун билан бирга бўлган тўққиз бошли заҳарли илон йиртқич ҳайвон шарафига расман Сианглиу деб номланди. Бу ном Гун-гуннинг ўзи расман номланиши билан бир вақтда пайдо бўлди.
Манбалар
- ↑ „(225088) Гонггонг = 2007 ОР10“. ҳттпс://www.минорпланетcентер.нет/. Минор Планет Cентер. Интернатионал Астрономиcал Унион. Қаралди: 30-май 2022-йил.
- ↑ „МПЕC 2009-А42 : 2007 ОР10“. ҳттпс://минорпланетcентер.нет/. Минор Планет Cентер. Интернатионал Астрономиcал Унион. Қаралди: 30-май 2022-йил.
- ↑ Счwамб, М „Тҳе Пеопле Ҳаве Вотед он 2007 ОР10'с Футуре Наме!“. ҳттп://www.планетарй.орг/. Қаралди: 30-май 2022-йил.
- ↑ Дйчес, П „"2007 ОР10: Ларгест Уннамед Wорлд ин тҳе Солар Сйстем“. ҳттп://www.жпл.наса.гов/. Қаралди: 30-май 2022-йил.
- ↑ „Сймболс фор ларге транс-Нептуниан обжеcц“. Субериc.нет (2013-йил 3-июл). Қаралди: 2018-йил 22-март.
- ↑ „АстДйС-2, Астероидс - Дйнамиc Сите“. ҳттпс://неwтон.спаcедйс.cом/. Астероидс Дйнамиc Сите. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ „(225088) Гонггонг Обсерватион Предиcтион“. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/. Астероидс Дйнамиc Сите. Департмент оф Матҳематиcс, Университй оф Писа, Италй. 2019-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ Синнотт, Рогер W „Wҳат'с мй накед-эе магнитуде лимит?“. ҳттпс://www.скяндтелесcопе.cом/. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ Броwн, М. Э. (Май 2012) „Тҳе cомпоситионс оф Куипер белт обжеcц“. ҳттп://wеб.гпс.cалтеч.эду/. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ 10,0 10,1 Броwн, М. Э. „Тҳе Сурфаcе Cомпоситион оф Ларге Куипер Белт Обжеcт 2007 ОР10“. ҳттп://wеб.гпс.cалтеч.эду/. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ Броwн, М. Э.; Счаллер, Э. Л., Фрасер, W. C (Май 2012). „Тҳе cомпоситионс оф Куипер белт обжеcц“ (ПДФ). Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. Қаралди: 31-май 2022-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ „Пҳйсиcал анд дйнамиcал чараcтеристиcс оф иcй "дwарф планец" (плутоидс)“. ҳттпс://www.cамбридге.орг/. Проcеэдингс оф тҳе Интернатионал Астрономиcал Унион. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ Ҳоллер, Б. Ж.; Ёунг, Л. А.; Бус, С. Ж., Протопапа „Метҳанол иcе он Куипер Белт обжеcц 2007 ОР10 анд Салаcиа: Имплиcатионс фор форматион анд дйнамиcал эволутион“. ҳттпс://меэтингорганизер.cоперниcус.орг/. Эуропеан Планетарй Сcиэнcе Cонгресс 2017. Қаралди: 31-май 2022-йил.