Gupta yozuvi
Гупта ёзуви (баъзан Гупта Браҳми ёзуви деб аталади)[1] санскрит тилини ёзиш учун ишлатилган. Гупта ёзуви тарихиҲиндистоннинг Гупта империяси билан боғлиқ.Гупта ёзуви
Браҳмидан келиб чиққан ва Нагарий, Сарада ва Сидда ёзувларини келтириб чиқарган. Бу ёзувлар ўз навбатида Ҳиндистоннинг кўплаб муҳим ёзувларини, жумладан Деванагарий (ХИХ асрдан бери санскрит ёзишда қўлланган энг кенг тарқалган ёзув), Гурмухи ёзуви(панжоби учун), бенгал-ассам ёзуви ва тибет ёзувини вужудга келтирди.
Келиб чиқиши ва таснифи
Гупта ёзуви Ашокан Браҳми ёзувидан келиб чиққан бўлиб, Браҳми ва бошқа кўпгина брахма ёзувлари, алфа бўғинлар ёки абугидалар оиласи ўртасидаги ҳал қилувчи боғловчи ҳисобланади. Бу шуни англатадики, фақат ундош фонемаларда алоҳида белгилар мавжуд бўлиб, унлилар эса диакритик билан белгиланади, диакритик бўлмаганда эса /а/ назарда тутилган талаффуз бўлади. Аслида, Гупта ёзуви ўзидан олдинги ва ворислари билан бир хил тарзда ёзилади, фақат графема ва диакритикларнинг шакллари бошқача.
ИВ асрга келиб, тез ва эстетик ёзиш истаги натижасида ҳарфлар кўпроқ курсив ва симметрик шаклларга эга бўла бошлади. Бу, шунингдек, скрипт бутун империя бўйлаб кўпроқ табақаланганлигини ва минтақавий ўзгаришларни учта, тўрт ёки бешта тоифага ажратганлигини англатади[2][3]. Аммо аниқ таснифлаш йўқ эди. Чунки битта ёзувда ҳам маълум бир белгининг ёзилишида ўзгаришлар бўлиши мумкин. Шу маънода, Гупта скрипти атамаси Гупта давридан олинган ёзувнинг ҳар қандай шаклини англатиши керак, гарчи скриптларда бир хиллик йўқ бўлса ҳам.
Ёзувлар
Гупта ёзувининг сақланиб қолган ёзувлари асосан темир ёки тош устунларда ва Гупта сулоласи олтин тангаларида учрайди. Энг муҳимларидан бири Праяграж (Аллоҳобод) Прасасти эди . Сарой шоири ва Самудрагупта вазири Харишена томонидан тузилган Праяграж (Аллоҳобод) Прасасти Гупта сулоласининг иккинчи қироли сифатида тахтга ўтирганидан бошлаб Самудрагуптанинг ҳукмронлигини ва унинг бошқа қиролликларни забт этишини тасвирлайди. Шунингдек, бу ёзув Ашоканинг Оллоҳобод устунига ёзилган.
Алифбо
Гупта алифбоси 37 та ҳарфдан иборат: „а“ билан тугайдиган 32 ундош ва 5 та мустақил унли. Бундан ташқари, охирги унлининг товушини ўзгартириш учун ундошларга диакритиклар қўшилади (ўзига хос „а“ дан и, у, э, о, ау каби бошқа товушларга. . .). Ундош ундошлар билан қўшма ундошлар деб аталадиган бирикмаларга ҳам қўшилиши мумкин (масалан, са+я вертикал ҳолда „ся“ ҳосил қилиш учун бирлаштирилади)[4][5].
Мустақил унлилар
| Хат | ИАСТ ва
Санскрит ИПА |
Хат | ИАСТ ва
Санскрит ИПА |
|---|---|---|---|
|
а /ə/ | 
|
ā /аː/ |
|
и /и/ | ī /иː/ | |
|
у /у/ | ū /уː/ | |
|
э /эː/ | 
|
о /оː/ |
| аи /əи/ | 
|
ау /əу/ | |
| ṛ /р̩/ | ṝ /р̩ː/ | ||
| л̩ /л̩/ | ḹ /л̩ː/ |
Ундош товушлар
| Овоз → | Овозсиз | Овозли | Овозсиз | Овозли | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Интилиш → | Йўқ | Ҳа | Йўқ | Ҳа | Йўқ | Ҳа | ||||||||||
| Велар ундошлар | 
|
ка /к/ | 
|
кҳа /кʰ/ | 
|
га /г/ | 
|
гҳа /ɡʱ/ | 
|
ṅа /ŋ/ | 
|
ҳа /ɦ/ | ||||
| Палатал ундошлар | 
|
cа /c/ | 
|
ча /cʰ/ | 
|
жа /ɟ/ | 
|
жҳа /ɟʱ/ | 
|
ñа /ɲ/ | 
|
я /ж/ | 
|
śа /ɕ/ | ||
| Ретрофлекс ундошлар | 
|
ṭа /ʈ/ | 
|
ṭҳа /ʈʰ/ | 
|
ḍа /ɖ/ | 
|
ḍҳа /ɖʱ/ | 
|
ṇа /ɳ/ | 
|
ра /р/ | 
|
ṣа /ʂ/ | ||
| Дентал ундошлар | 
|
та /т̪/ | 
|
тҳа /т̪ʰ/ | 
|
да /д̪/ | 
|
дҳа /д̪ʱ/ | 
|
на /н/ | 
|
ла /л/ | 
|
са /с/ | ||
| Лабиал ундошлар | 
|
па /п/ | 
|
пҳа /пʰ/ | 
|
ба /б/ | 
|
бҳа /бʱ/ | 
|
ма /м/ | 
|
ва /w, ʋ/ | ||||
Гупта нумизматикаси
)
[8] (Жа)яту Миҳиракула („Михиракула ғалаба бўлсин“). Рев: Ёнғин қурбонгоҳи атрофидаги нуқтали чегара хизматчилар томонидан ёнбошланади. [9][10][11]Гупта тангаларини ўрганиш 1783-йилда олтин тангалар хазинаси топилиши билан бошланган. Ўшандан бери кўплаб бошқа бундай хазиналар топилган, энг муҳими 1946-йилда топилган Баяна (Ражастҳаннинг Бхаратпур туманида жойлашган) хазина бўлиб, унда Гупта қироллари томонидан чиқарилган 2000 дан ортиқ олтин тангалар мавжуд эди[12]. Гупта империясининг кўпгина тангаларида афсоналар ёки тарихий воқеаларга оид ёзувлар мавжуд[2]. Деярли ҳар бир Гупта қироли ўзининг биринчи шоҳи Чандрагупта И дан бошлаб тангалар чиқарган.
Валюта сифатида қабул қилиниши керак бўлган тангаларга нисбатан консерватизмлик туфайли тангадаги ёзувлар устунлардаги ёзувларга нисбатан бошқача характерга эга, бу эса ёзувдаги минтақавий ўзгаришларнинг танга зарб этилишига тўсқинлик қилган бўлар эди[2]. Бундан ташқари, бўш жой, айниқса, кумуш тангаларда чекланган эди, шунинг учун кўпгина белгилар кесилган ёки бўйи бўялган. Бунга мисол қилиб, /та/ ва /на/ белгиларини келтириш мумкин, улар кўпинча вертикал чизиқларга соддалаштирилган.
Галерея
-
Самудрагуптанинг Аллоҳобод устунли ёзуви, стандартлаштирилган Гупта белгилари билан. -
Браҳми ва унинг авлод ёзувлари. -
Санскрит тилидаги В-ВИ асрга оид Гупта ёзуви Гопика ғорининг Дурга маъбудаси ҳақидаги ёзуви -
Гупта скриптини очиш жадвали -
Хитойнинг шимоли-ғарбий қисмидаги Миран шаҳрида топилган илк Гупта Браҳми ёзувидаги палма барги санскрит қўлёзмаси. -
Исм
Яшодҳарман-Вишнувардҳана Мандсаур тош ёзувининг 4-қаторидаги Гупта ёзувида Śрī Яśодҳармма ("Лорд Яшодҳарман ").
Манбалар
- ↑ Шарма, Рам.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Сривастава, Анупама.
- ↑ Фисчер, Стевен Рогер.
- ↑ Фисчер, Стевен Рогер. Ҳисторй оф Wритинг (эн). Реактион Боокс, 2004 — 123-бет. ИСБН 9781861895882.
- ↑ Публишинг, Британниcа Эдуcатионал. Тҳе Cултуре оф Индиа (эн). Британниcа Эдуcатионал Публишинг, 2010 — 82-бет. ИСБН 9781615302031.
- ↑ Дас Буч дер Счрифт: Энтҳалтенд диэ Счрифтзеичен унд Алпҳабете аллер ... (Герман). К.К. Ҳоф- унд Стаацдруcкереи, 1880 — 126-бет.
- ↑ „Гупта Униcоде“.
- ↑ Тҳе „ҳ“ (
) ис ан эарлй вариант оф тҳе Гупта сcрипт.
- ↑ Верма, Тҳакур Прасад. Тҳе Империал Маукҳарис: Ҳисторй оф Империал Маукҳарис оф Канауж анд Ҳаршавардҳана (ҳи). Нотион Пресс, 2018 — 264-бет. ИСБН 9781643248813.
- ↑ Сирcар, Д. C.. Студиэс ин Индиан Cоинс (эн). Мотилал Банарсидасс, 2008 — 376-бет. ИСБН 9788120829732.
- ↑ Тандон, Панкаж. Нотес он тҳе Эволутион оф Алчон Cоинс Жоурнал оф тҳе Ориэнтал Нумисматиc Соcиэтй, Но. 216, Суммер. Ориэнтал Нумисматиc Соcиэтй, 2013 — 24–34-бет.
- ↑ Бажпаи, КД.