Ziyosfera

Hadis ilmi

Ҳадис илми (арабча: علم الحديث‎‎ , илм ал-ҳадис яъни „ҳадис илми“, шунингдек, ҳадис илми танқиди ёки ҳадис танқиди ёки ҳадис танқиди илми)[1] – ислом ҳадисларини ўрганиш ва баҳолашда мусулмон уламолари томонидан қўлланиладиган бир қанча диний илмий фанлардан иборат. (Яъни, пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам гапирган сўзлари, қилган амаллари ва сукутлари қайд этилган[2])

Ҳадиснинг ишончлилигини аниқлаш Исломда жуда муҳим, чунки Қур’он билан бир қаторда Исломда Муҳаммад пайғамбарнинг суннатлари — сўзлари, хатти-ҳаракатлари ва сукути — илоҳий ваҳийнинг изоҳи ва уларнинг қайди ҳисобланади, яъни ҳадис ислом ҳуқуқининг (шариат) асосини беради. Қолаверса, Қур’онда шариатга оид оятларнинг сони нисбатан кам бўлса-да, ҳадислар фарзларнинг тафсилотидан (масалан, ғусл ёки таҳорат, намоз намози учун таҳорат[3])дан тортиб, саломлашишнинг тўғри шаклларига қадар кўрсатма беради[4] ва бандаларга яхшилик қилишнинг аҳамияти ҳақида ҳам кўрсатмалар берилган[5]. Шундай қилиб, ислом ҳукми қоидаларининг „катта қисми“ Қур’ондан кўра ҳадислардан олинган[6].

Ҳадиснинг саҳиҳлигини (صحيح) аниқлашнинг учта асосий усули бор:

#Ровийлардан келган бир хил хабарлар" борлигини аниқлашга уриниш.

#Ҳисоботни узатувчиларнинг ишончлилигини аниқлаш.

#Ҳадиснинг ривожланиш занжирининг узлуксизлигини ўрганиш[1].

Анъанавий ҳадисшунослик баъзилар томондан „Тарихий танқиднинг энг юқори нуқтаси“[7] деб мақтовга сазовор бўлган аммо, „саҳиҳ бўлмаган“ ҳадисларнинг катта миқдорини филтрдан ўтказа олмагани учун қаттиқ танқид қилинган[8].

Таъриф

Уни муҳаддислардан бири Жалолиддин ас-Суютий (ваф. 911 ҳижрий/1505 й.) санад, ривоят ва матн шарт-шароитини таъминловчи тамойиллар ҳақидаги фан сифатида таърифлаган. Бу фан саҳиҳни ундан бошқасидан фарқлаш мақсади билан санад ва матн қисмларини текширади. Ибн Ҳажар ал-Асқалонийнинг айтишича, афзал таъриф:

Ровий ва ривоятнинг ҳолати белгиланаётган тамойиллар ҳақидаги билимдир.

— Ибн Ҳажар асқолоний, Тадриб ал-Раwи, вол. 1, пп. 38–9.

Ровий ва ривоятнинг ҳолати белгиланаётган тамойиллар ҳақидаги билимдир[9].

Турлари

Олим Исмоил Лутфий Чаканнинг фикрича, ҳадис илмидаги айрим фанлар қаторига қуйидагилар киради </реф наме="Çакан-2010">/Çакан. „Тҳе Сcиэнcе оф Ҳадитҳ“. Ласт Пропҳет (2010-йил 11-март). 2023-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-май.</реф>

  • „Ҳар бир ҳадиснинг келиб чиқиши билан боғлиқ ҳолатларни ўрганиш“, яъни ҳадис нима учун айтилганлиги сабаблари</реф наме="Çакан-2010">Çакан. „Тҳе Сcиэнcе оф Ҳадитҳ“. Ласт Пропҳет (2010-йил 11-март). 2023-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-май.</реф>
  • Ҳадисларда учрайдиган одамлар учун тушунарсиз бўлган сўзларнинг „ўзига хос ҳадис луғати“ни тақдим этган ғарибул ҳадисни ўрганиш[10]
  • Ҳадис матни ва/ёки занжиридаги камчиликларни ўрганувчи "илал ал-ҳадис" ни ўрганиш[10]
  • Ҳадиснинг зиддиятларини яраштиришга ҳаракат қиладиган ал-ҳадис ал-муҳталифни ўрганиш[10]
  • Ҳадисдаги насх ёки носих ва мансухни ўрганиш, бунда ҳам ҳадислардаги зиддиятларни яраштиришга ҳаракат қилинади, лекин зид ҳадислардан қайси бири иккинчисини бекор қилишини аниқлаш орқали[10]
  • „Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.)нинг (уни айтишдаги) ниятларини тушунтиришга“ уринилган ҳадисларга шарҳ бўлган шарҳ ал-ҳадисни ўрганиш. [10]
  • Ҳадис ривоят қилувчиларнинг ишончлилигини, камчиликлари ва фазилатларини текширишгакатта эътибор берилади </реф наме=Çакан-2010"</реф>
  • Ҳадис рижолларини ўрганиш, ровийларнинг таржимаи ҳоллари ва улар кирадиган турли тоифаларни тақдим этувчи илм ал-рижол (одамлар илми)[10].

Тарих

Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам вафотидан кейин унинг сўзлари оғзаки тарзда етказилган[11]. Ислом анъаналарига кўра, иккинчи халифа Умар ибн ал-Хаттоб барча ҳадисларни бир жилдга жамлаш ишларини бошлаган, аммо „Қур’он мусулмонлар томонидан эътиборсиз қолишидан қўрқиб“ бу ҳаракатдан воз кечган (Муҳаммад (с.а.в) сўзларига кўра). Зубайр Сиддиқий)[11].

Умавийлар халифаси Умар ибн Абдулазиз (умар ИИ, милодий 717-720 йилларда ҳукмронлик қилган) ҳам барча ҳадисларни тўплашга ҳаракат қила бошлади. Ҳадисларни ўргатиш ва тўплаш унинг мусулмон жамиятининг маънавий ҳаётини янгилаш режасининг бир қисми эди. У фиқҳ ўқитувчиларини қўллаб-қувватлаган, бадавий қабилаларига ўқитувчилар юборган, Ҳижозда ҳафталик ҳадис маърузаларини буюрган, Миср ва Шимолий Африкага ҳадис олимларини юборган (Муҳаммад Зубайр Сиддиқийга кўра)[11].

Умар (р.а) Мадинанинг буюк олими Абу Бакр ибн Ҳазмга Умар ибн ал-Хаттобнинг барча ҳадисларини, хусусан, Оиша розияллоҳу анҳо ривоят қилган ҳадисларни ёзишни буюрди. У бу ҳадисларни Умавийлар империяси бўйлаб тарқалган китобларда тўплаган. Гарчи бу китоблар бугунги кунда йўқолган бўлса-да, Ибн ан-Надимнинг шарҳлари уларнинг фиқҳ китоблари, масалан Имом Моликнинг Муваттоси, биринчи йирик ҳадислар тўплами тузилганлигини кўрсатади. Имом Моликнинг ўзи, эҳтимол, Умар (р.а) буюрган илк ҳадис китоблардан биринчисини ёзгандир[11].

Ҳадисшуносликда саҳиҳ бўлмаган ҳадисларнинг кўпайиши содир бўлганидан[12] кейин энг машҳур ҳадис тўпловчиси ва "илм ал-ҳадис" амалиётчиси Муҳаммад ал-Бухорий томонидан 16 ёшдан каттароқ вақтида 600 000 га яқин[13] йиғилган ҳадислари туфайли ривожланди.

Анъанавий ривоятларда ҳадисни тизимли ўрганиш бу муаммони тўғирлашга интилаётган тақводор олимларнинг фидойилиги билан изоҳланади[14].

ИИИ асрда олтита йирик саҳиҳлар йиғилиб ҳадис тўпламига (Кутуби ситта) айланганлиги сабабли ҳадис илми етук тизим[15] га айланди ва ўзининг „якуний босқичи“га кирди[16].

Ҳадисларнинг таснифи

  • саҳиҳ, мутавотир ёки саҳиҳ;
  • ҳасан, яхши;
  • да'иф, заиф,
  • носаҳиҳ[15].

Али ибн ал-Мадиний (161-234 ҳижрий) томонидан йиғилган ҳадислар бу илмининг дастлабки босқичларида қўлланган[17]. Кейинчалик ал-Мадинийнинг шогирди Муҳаммад ал-Бухорий (810-870) ҳозирда "Саҳиҳи Бухорий" номи билан машҳур бўлган тўплам муаллифи бўлиб, сунний олимлар томонидан энг саҳиҳ ҳадис тўплами сифатида қабул қилинган, ундан кейин унинг шогирди Муслим ибн ал-Ҳажжожнинг тўплами[18] Ал-Бухорийнинг ҳадис ва иснодларни синаш усуллари ривожланаётган ҳадис илми методологиясининг намунаси сифатида қаралади[19].

Ҳақиқийликни баҳолаш

Ҳадис илми олимлари томонидан кки асосга асосланган анъаналарнинг ҳақиқийлигини аниқлаш учун мукаммал тизим ишлаб чиқилган бўлиб, булар:

  1. Радис ривоятининг саҳиҳлиги ривоятнинг энг яхши ровийларнинг ишончлилиги даражаси билан ўлчанади
  2. Бинобарин, ҳадиснинг „ровийлари“ (илм жарҳ ва таъдил ; ʿилм ал-рижол) ва „уларнинг нақл занжирларининг узлуксизлиги“ни диққат билан текшириш ҳадис ишончлилигини ўлчашнинг энг яхши усули ҳисобланади[20].

Ҳадис илмининг асосий элементи ривоятда ровийларнинг занжирини синчковлик билан текширишдан иборат (санад سند , шунингдек, иснāд اسناد , ёки силсила سِلْسِلَة), Пайғамбаримиздан келган ҳар бир ҳадисни жамловчига етказиш. Иснод ва тафсир матндан фарқ қилади (متن), ҳадиснинг санади ёки матни[21],[22] унинг асоси ҳисобланади. Бу икки атама ҳар бир ҳадиснинг асосий таркибий қисмидир.

Ислом шариатида ҳадиснинг аҳамиятини оширишга энг кўп ҳисса қўшган Имом Шофеъийнинг фикрича,

"Кўп ҳолларда ҳадиснинг ростлиги ёки йўқлиги фақат ровийнинг ростгўйлиги ёки ёлғончилиги орқали маълум бўлиши мумкин, фақат баъзи бир алоҳида ҳолатлар бундан мустасно, у бўлиши мумкин бўлмаган нарсаларни ёки ундан кўра яхши бўлган ҳадис билан зид бўлган нарсани хабарини берса у қабул қилинмайди[23],[24]".

Ҳадисни биринчи бўлиб қабул қилганлар Муҳаммад алайҳиссаломнинг „саҳобалари“ (саҳобалар) бўлиб, улар уни тушунган ва сақлаб қолган деб ишонилади. Улар амр қилинганидек, уни ўзларидан кейингиларга етказдилар. сўнг улардан кейинги авлодлар, яъни „Тобеинлар“ уни олдилар ва кейин ўзларидан кейингиларга етказдилар ва ҳоказо. Шундай қилиб, саҳоба: „Мен Пайғамбарнинг фалон-фалон деганларини эшитдим“, дер эдилар. Тобе: "Мен бир саҳобанинг „Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганларини эшитдим“ деганини эшитдим", дер эди. Тўғридан-тўғри: "Мен бир саҳобанинг „Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганларини эшитдим“, деганини эшитдим", дейди. ва ҳоказо[25].

Саҳиҳ ҳадис бўлиш мезонлари

„Саҳиҳ“ ҳадис бўлиши учун алоҳида бир ҳадис (Мутавотир ҳадис бу синовлардан мустасно эди) „бешта синовдан ўтиши керак“:

  1. „Узатилишнинг узлуксизлиги[26]“.
  2. Ўтказувчиларнинг санади, яъни ўтказувчи кишилар яхши ҳулққа эга бўлиши керак[1].
  3. „Этказиш жараёнининг аниқлиги (ḍабṭ), яъни ривоятчилар бепарволикка мойил бўлмаслиги ёки хотираси ёмон эканлиги маълум бўлмаслиги керак[1]“.
  4. „Ноқонунийлик“ (шадҳуд) йўқлиги, яъни ҳадис „Мутавотир ҳадис“га зид келмаслиги керак[1].
  5. "Бузувчи нуқсонларнинг йўқлиги (" илла қодиҳа „, яъни узатишнинг ҳақиқий занжири ҳақида хабар беришда ноаниқликлар[1]“.

Биографик баҳолаш

Ҳадис илмидаги муҳим фанлардан бири биографик баҳолаш, ҳадис кишиларини ўрганиш, юқорида тилга олинган "илм ал-рижол " (сўзма-сўз „одамлар илми“)дир. Бу санадни тузган ровийлардир. "Илм ар-рижол" Қуръоннинг баъзи оятларига асосланади.

Ровийларнинг ҳар бирлари ўрганилади ва уларнинг „умумий сиғими“ (ḍāбит ; итқāн) ва ахлоқий хусусиятлари ('адāла) бўйича баҳоланади[20].

  1. Умумий қобилият хотира, нутқ қобилияти каби фазилатлар билан ўлчанади. Яхши хотира ва тил қобилиятига эга ровийларни „баракали (ḍāбит)“ деб ҳисобланиши мумкин[20].
  2. "Адала" юборувчилар „ўз ақлий қобилиятларини тўлиқ назорат қиладиган, ахлоқий мас’улиятини биладиган, катта гуноҳлар учун айбсиз, кичик гуноҳларга мойил бўлмаган вояга етган мусулмонлар“ бўлиши керак[20]. Ровийларнинг рейтингига мисол қилиб, „ишончли“ ёки " адала „ ва “ҳабит" га эга бўлганлар учун сиқа киради. Адала бўлган, лекин эҳтиёцизлик белгиларини кўрсатадиган узатувчилар ҳалол ёки сиддиқ деб баҳоланади[20]. Ушбу тадқиқот натижаси индивидуал ҳадис иснодларини текшириш учун „кенг биографик луғатлар“ яратилди[20].

Барча ровийлар бу хусусиятларга эга бўлиши шарт бўлмаган, чунки уларнинг исноқлари ишончли ҳисобланиб уларга баҳо беришга ҳожат йўқ[20]. (Бу фазилат Пайғамбар алайҳиссаломнинг маъсумлик сифатига ўхшарди, лекин албатта даражасидан пастроқ эди[20].)

Шайх Муҳаммад Закариё Қандаҳлавий Имом Бухорий (машҳур „саҳиҳ“ ҳадис тузувчиси) муҳаддисликда қуидаги шартларни келтириб ўтади:

  1. Ёзилиши керак бўлган тўрт нарса:
    1. Пайғамбаримизнинг ҳадислари ва унинг ҳукмлари,.
    2. Саҳобаларнинг сўзлари ва ҳар бир саҳобийнинг (пайғамбарнинг саҳобалари) мақоми.
    3. Тобийинларнинг (яъни, саҳобалар билан учрашган, лекин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан учрашмаган салаф-ус-салоҳийлар) сўзлари. Тобеинларнинг ҳар бирининг даражаси. Улардан ким ишончли, ким ишончсиз эканликлари.
    4. Ҳадис ривоят қилган барча ровийлар ва уларнинг тарихини билиш. 
  1. Ровийлар тарихи тўрт нарсани ўз ичига олиши керак:
    1. Уларнинг Исмо-ул-Рижжол (таржимаи ҳоллари)
    2. Уларнинг куннияати (лақаблари)
    3. Уларнинг яшаш жойи
    4. Уларнинг туғилган ва ўлим санаси (бу одам ўзи ривоят қилган одамлар билан учрашганлигини текшириш учун) 

Санаднинг анъанавий аҳамияти

Ривоят қилувчиларнинг умумий қобилияти ва ахлоқий асослилигига ҳукм қилингандан кейинги иккинчи мезон, ҳадис ривояти занжирининг „узлуксизлиги“дир. Ровийлар пайғамбаримизнинг сўзларини "занжирдаги олдинги ривоятдан мақбул тарзда " олганликларини кўрсатишлари керак[15].

Ровийлар худди шу даврда яшаган бўлиши керак, улар учрашиш имкониятига эга бўлиши керак ва улар узатиш вақтида уларнинг узатиш қобилиятини кафолатлаш учун етарли ёшга этган бўлиши керак, яъни ёш болалардан ҳадис қабул қилинмаган[15].

Илк дин уламолари санаднинг аҳамиятини таъкидлаганлар. Масалан, Қур’оннинг илк тафсирчиси Матр ал-Варрақ[27] га кўра, Қур’ондаги „Ёки илм қолдиғи[28]“ ояти ҳадис иснодига ишора қилади[29].

Бундан ташқари, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак: „ Иснод диндандир. Агар иснод бўлмаганида, ҳар ким ўзи хоҳлаган нарсани айта олмар эди“деганлар[30],[31]. Ибн ас-Салоҳга кўра, санад мусулмон схоластик жамиятида пайдо бўлган ва унга хос бўлиб қолмоқда[32]. Ибн Ҳазмнинг айтишича, боғланган, узлуксиз санад ислом динига хосдир, бу санад яҳудийлар жамоаси томонидан ҳам қўлланган, лекин улар билан Мусо пайғамбар ўртасида 30 дан ортиқ авлод узилиши бўлган ва насронийлар улардан фойдаланишни чеклаганлар[33]. Ибн Таймия ҳам иснод илми Муҳаммад пайғамбарга эргашувчиларга хос эканлигини айтган[34].

Санадга алоҳида эътибор беришни Муҳаммад Ибн Сириннинг қуйидаги сўзларига асосланиб, саҳобалардан кейинги авлодда кузатиш мумкин: "Сахобалар илгари санад ҳақида сўрамас эдилар, кейинчалик ғалаён бўлгандан кейин: „Бизга ровийларингизни ном беринг“, дейдиган бўлишди. Шундай экан, аҳли сунналар ҳадисларини қабул қилсалар, бид’ат аҳли қабул қилмас эдилар[35]".

Санад талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлмаганлар, икки фикрнинг кучлироғига, Пайғамбарнинг саҳобаларига эргашишар эди, Қуртубий каби бошқаларга эса, тўғридан-тўғри эргашувчиларнинг кўпчилиги ёши катталар эди[36]. Саҳобаларнинг ҳаммаси тўғри, ишончли ҳадис ривоятчилари ҳисобланганлиги сабабли, саҳобалардан ривоят қилинган мурсал ҳадислар қабул қилинади. 

Ал-Хатиб ал-Бағдодий ҳам шунга ўхшаш турли далиллар келтирган бўлиб, уларнинг аввалида Қур’он оятини келтирган: „Ва сизлар инсониятда энг яхши уммат бўлдингиз[37]“. Бу фитна (саҳиҳ бўлмаган ҳадисларнинг кўплаб тарқалиши) учинчи халифа Усмон ибн Аффон даврида пайдо бўлган хаворийлар ва ғулатнинг қарама-қарши мафкуралари, унинг ўлдирилиши ва мусулмонларнинг кейинги ҳукмдорлари Али ва Муовияга қарши чиққан ижтимоий тартибсизликлар даврида авж нуқтага кўтарилади[38]. Ҳазрати Усмон ҳижратдан кейинги 35-йили ўлдирилди[39].


"Муҳаддис" атамаси (кўпликдаги муҳаддис, кўпинча „анъанавий“ деб таржима қилинади) ҳадисни чуқур биладиган ва ривоят қиладиган мутахассисни, уларнинг ривоят исноди занжирларини, асл ва машҳур ровийларни билувчи, унинг аслий ва фарий маъно сабабларини тушунувчи шахсни англатади.

ВИИИ аср имоми Шайх Муҳаммад ибн Идрис аш- Шофеийнинг фикрича:

" Муҳаддис ҳар бир ривояти учун ровийлар занжири билан бирга камида 400 000 та ривоятни ёд олган киши бўлиши керак. Аёл муқобили муҳаддисадир ". 

Заҳабий муҳаддисни таърифлар экан, „Ҳадис илми қани, унинг аҳли қани?“ деган саволни кўтарган ва ўз саволига ўзи жавоб берар экан, „Мен илмни китобга кўмилган ҳолда ёки олимни тупроқ остида кўриш арафасидаман“, деди[40].

Исломда эркаклар ҳам, аёллар ҳам муҳаддис (анъаначилар) бўлиб хизмат қилишлари мумкин. Муҳаддисга қўйиладиган талаблар ислом қоидаларида умумий хабарларни қабул қилиш ва етказишда қўлланиладиган талаблардир: ростгўйлик, тўғрилик, малакали ва тўғри хотира, бузиб кўрсатиши мумкин бўлган нотўғри қарашлар ва мажбурлашлардан холи бўлиш. Ишлари учун ҳисобот бериш[41].

Ислом тарихида муҳаддислик қилган аёллар кўп. Надви классик ва ўрта асрлардаги биографик луғатларга асосланган ҳолда 8000 дан ортиқ муҳаддис аёллар фаолият олиб борганликларини айтиш мумкин[42]. Бу аёлларнинг кўпчилиги ўз даврининг энг кўзга кўринган уламо ва олималари билан ҳадис алмашишларини, эркаклар эса улардан ривоят олишдан фахрланишганликларини билдиради. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, аёллар томонидан етказилиши мумкин бўлган ривоятларга баъзи чекловлар мавжуд эди аммо, бу каби сабаблар уларга ҳалақит бермаган. Одатда икки аёлнинг берган гувоҳлиги бир эркакнинг берадиган гувоҳлигига тенг деб белгилинар эди.

Илмга интилиш ҳамма нарсадан устун бўлган давр ва бу пайтда илм йўлида турли давлатларга сафар қилинар эди, илм ҳалқаларида кўплаб илмлар эгалланар эди. Кўпгина муҳаддислар юқори табақа билан алоқаси бўлган таниқли оилада туғилган ёки бу муҳаддисларнинг мартабасини оширувчи манфаатдор ёки шу каби муносабатлар ва алоқаларга эга бўлган эркак қариндоши бўлган. Кўп ҳолларда муҳаддислар ёши улуғ олимлар ва ёш авлод ўртасидаги сўнгги тирик бўғин бўлган, чунки улар одатда узоқ умр кўришга мойил бўлар эдилар. Шунинг учун уларнинг иснодлари қимматлироқ бўлган. Қуйида ўз даврининг энг кўзга кўринган муҳаддислари келтирилган.

Шуҳда ал-Катиба (482-574)

Шуҳда ал-Катиба ҳокимятнинг нотинч даврида Бағдодда туғилган бўлиб, ўша пайтларда қочқинларнинг давлатдан қочган ва шаҳарларга ҳужум қилинаётган давр эди. Шунга қарамай, Шуҳда муваффақиятга эришди. Унинг отаси таълим олишида катта рол ўйнаган ва у бу соҳадаги муваффақиятига катта ҳисса қўшган. У саккиз ёшида отаси уни ўз даврининг энг кўзга кўринган ва изланувчан муҳаддислари ва олимлари билан таништирган ва у шу пайтдан таълим олишни бошлаган. Эри ҳам унга Бағдоднинг ҳадис илми юқори табақаси илм ҳалқасига киришига рухсат берди. У ўз ҳаётида кейинчалик шуҳрат қозонди ва таниқли олимлар ва ёш авлодлар ўртасидаги сўнгги жонли алоқа сифатида танилдии[43].

Фотима бинти Саъд ал-Хайр (милодий 525-600)

Фотима Бинт Саъд ал-Хайр Хитойда туғилган, аммо кейинчалик оилавий шароитлар туфайли Исфаҳон ва Бағдодда истиқомат қилган. Унинг отаси олим бўлиб, фарзандларининг диний илмларга, хусусан, ҳадис илмларига шўнғилишини жуда муҳим деб ҳисобларди. У бу илмни бир қисмини эгаллаш учун, кўп жойларга саёҳат қилган, ҳаттоки баъзи болаларига ўзи ҳам сабоқ берган. Фотима ҳадис илмига катта муҳаббат билан улғайган. Унинг синглиси ҳам кўзга кўринган муҳаддислардан бўлди. Унинг эри жуда бой, жамиятда юқори мавқега эга, ўзи эса Фотима билан бир даражада бўлмаса-да, олим эди. Бир муддат у билан Дамашқда яшаб, кейин Қоҳирага кўчиб ўтди. Фотиманинг фаолияти умрининг охирига келиб шу икки шаҳарда равнақ топди. Унинг кўплаб шогирдлари бор эдики, улар узоқ-узоқларни кезиб чиқиб, ундан ўрганган қироатларни ва ҳаётий масалаларга оид масаларни атрофга ёйишди. У 78 ёшида вафот этди. Унинг ҳаётида қандайдир сир бор. Эри вафот этганида, ҳаётлигида жуда бой бўлишига қарамай, унинг номида бир тийин ҳам йўқ эди. Бу қандай содир бўлганини ҳеч ким билмайди[44].

Зайнаб Бинт ал-Камол (646-740)

Зайнаб Бинт ал-Камол ўз фаолиятини ўн бир ёшида Дамашқда бошлаган. Бошқа муҳаддислар мисолида кўрилганидек, ҳадис илмидаги ютуқларида отасига эмас, балки амакисига эҳтиром кўрсатилган, деб такидлашади. Амакиси уни жуда ёшлигиданоқ таниқли олимлар ҳузурига олиб борган. Зайнабнинг илм олиш вақтида Дамашқ ҳаёти гуллаб-яшнаган давр эди, бу эса унинг фаолятига қўшимча барқарорлик берган. У турмушга чиқмаган, бу унинг кенг таълим олишига ҳисса қўшиши мумкин эди, чунки у бунга кўпроқ вақт ажратарди. Унинг шогирдлари унинг шарофати билан ўзларининг эътиборли иснодлари билан кўзга кўринган олимлар бўлишган. Юқорида айтиб ўтганимиздек, Зайнаб ёшлигиданоқ, домлалик даврида вафот этган уламолардан қабул қилган ҳадислари бор эди, бу эса унинг изланувчанлигига исбот бўлади. Одамлар у билан учрашиш учун узоқ масофаларни босиб ўтишга тайёр эдилар. У 90-йилларнинг охирида вафот этди, бу унинг даври учун муваффақиятли ёшдир[45].

Оиша бинти Муҳаммад (723-816)

Оиша бинти Муҳаммад жуда таниқли диндор оиладан чиққан. У ўз фаолиятини тўрт ёшида Дамашқ ҳали гуллаб-яшнаган пайтда бошлаган. Худди юқорида тилга олинган уламолар сингари, у ҳам вафот этган кўплаб муҳаддисларнинг ҳалқасида бўлиб, уларнинг сўнгги тирик ҳалқасига айланган. Унинг шогирдлари ҳам кўзга кўринган олимларга айланишди. У 93 ёшида вафот этди. Ўлимига қадар у жуда манфаатли илмий ҳаётни бошидан кечирди[46].

Киши хабар бериш ёки ривоят қилишни гувоҳлик беришдан (шаҳодат) фарқлаш керак. Аёллар муҳаддислик фаолиятида тўлиқ тенг бўлса-да, кўплаб ислом олимлари шаҳодатда аёлларга чекловлар қўйишади — шунинг учун бир қанча фиқҳ мактабларида икки аёлнинг гувоҳлиги битта эркакникига тенг деб ҳисоблашади. 

Муҳаддис ёки „анъаначи“ аҳли ҳадис ёки „анъанавий“ каби маъноларни англатади[47]. Қур’он ва саҳиҳ ҳадисларни бирдан-бир соф ҳолатда етказувчи муҳаддислар ҳаракатининг аъзоси ҳисобланади[48].

Ҳадис илми учун сунний мазхаби адабиётлари

Ҳар қандай ислом фанида бўлгани каби, ҳадис илмининг ҳам тамойиллари ва нозик жиҳатларини тавсифловчи бой адабиёт тарихи мавжуд бўлиб, Ибн Ҳажар ал-Асқалоний бу ривоятнинг хулосасини қуйидагича ифодалайди: " Аҳли ҳадис истилоҳида ёзилган асарлар қадимги ва ҳозирги замонда ҳам етарлича кўп бўлган:

  1. Бу мавзуда асар ёзганларнинг биринчиси Қози Абу Муҳаммад ар-Ромаҳурмузий ўзининг „ал-Муҳаддис ал-Фосил“ китобидадир, аммо у тўлиқ эмас эди.
  2. Ва ал-Ҳаким, Абу Абдуллоҳ ан-Найсабурий, лекин у на такомиллашган ва на яхши тартибга солинган.
  3. Унга эргашган Абу Нуайм ал-Асбаҳоний ҳам кейингиларнинг китобига мустахраж ёзган (Ал-Ҳаким ўз санадларидан фойдаланиб келтирган худди шу ривоятларни жамлаган).) Бироқ, баъзи нарсалар тузатишга муҳтож бўлиб қолмоқда.
  4. Ва кейин ал-Хатиб Абу Бакр ал-Бағдодий келиб, ҳадис илмининг турли йўналишлари бўйича "ал-Кифоая „ китоби ва унинг одоблари бўйича “ал-Жоми' Ли Адаб аш-Шайх ва ас-Саамий" номли китоблар муаллифи бўлди. Ҳадис илми фанларидан кам бўлиб, у ҳақида алоҳида китоб ёзмаган, Ҳофис Абу Бакр ибн Нуқта айтганидек: „Ҳар бир холис одам биладики, Хатибдан кейин келадиган ҳадис уламолари қарздордирлар. унинг асарлари. Улардан кейин Хатибга эргашиб, бу илмдан ўз насибасини олганлар келди“.
  5. ал-Қади 'Эяд ихчам китоб тузиб, уни ал-Илмо' деб номлаган.
  6. Абу Ҳафс ал-Маянажий "Ма Лаа ясу ал-Муҳаддис Жаҳлуҳу" ёки Ҳадис олимининг жоҳиллиги жоиз бўлмаган ишлар деб номланувчи асар. Бунга кўплаб мисоллар мавжуд бўлиб, улар машҳурликка эришган ва ушбу китоблар ва бошқаларга оид билимларни кўпайтиришга интилиш натижасида кенгайтирилган ва уларни тушунишни осонлаштирадиган қисқартирилган.
  7. Бу, Ҳафиз ва фақиҳ Тақий ад-Дин Абу Амрин Усмон ибн ас-Салоҳ 'Абд ар-Раҳмон аш-Шаҳрузурий келишидан олдин бўлиб, у Шомга жойлашди. У ашрафия мактабида ҳадис муаллими бўлган пайтларида ўзининг машҳур китобини йиғиб, унда зикр қилинган турли фанларни таҳрир қилди. У буни парча-парча шаклида айтиб берди ва натижада уни тегишли буйруқ билан таъминлашга муваффақ бўлмади. У ал-Хатибнинг турли асарлари билан машғул бўлиб, ўзининг турли-туман тадқиқотларини тўплаб, бошқа манбалардан уларга фойдаларининг моҳиятини қўшди. Шундай қилиб, у ўз китобида ундан бошқа китобларда тарқалган нарсаларни жамлади. Шунинг учун ҳам одамлар ундан ўрнак олиб, диққатини унга қаратган. Унинг китобини шеърга айлантирганлар, қисқартирганлар, ундан қолдирилганини тўлдиришга интилганлар ёки бирон-бир бегона маълумотни ташлаб кетганлар сон-саноқсиз; шунингдек, унинг ишининг қайсидир жиҳатида унга қарши чиққанлар ёки уни қўллаб-қувватлаган кишилар ҳам мавжуд[49].

Ҳадис илми ҳам танқидчилардан холи бўлмаган. Муҳаммад Ҳусайн Ҳайкалнинг сўзларига кўра, „Ҳадис олимларининг катта эътибор ва аниқликларига қарамай, улар тўғри деб ҳисоблаган нарсаларнинг кўпчилиги кейинчалик ёлғон эканлиги маълум бўлди“. [50] У Ан-Нававий (1233-1277) [51] дан иқтибос келтиради, у „бир қанча олимлар “Саҳиҳ ал-Бухорий „ ва “Саҳиҳи Муслим" нинг иккита энг саҳиҳ ҳадислар тўпламида „кўп ҳадисларни кашф этганлар“, бу шартларга жавоб бермайди", деган. Бу кишиларнинг тасдиғи" (яъни, ҳадис тўпловчилар Муҳаммад ал-Бухорий ва Муслим ибн ал-Ҳажжож томонидан). [50]

Айниқса, замонавий Ғарб олимлари Жон Эспоситонинг сўзларига кўра, „ ҳадиснинг тарихийлиги ва ҳақиқийлигини жиддий шубҳа остига қўйишган“, „Муҳаммад пайғамбарга тегишли урф-одатларнинг асосий қисми аслида анча кейин ёзилган“ деб таъкидлаган. Эспосито маълумотларига кўра, Шахт „722 йилгача бўлган ҳуқуқий анъаналар ҳақида ҳеч қандай далил топа олмади“, шундан Шахт „Пайғамбарнинг суннати Пайғамбарнинг сўзлари ва ҳаракатлари эмас, балки кейинчалик пайдо бўлган апокриф материалдир“ деган хулосага келди. [52]

Генри Смит ва Игнак Голдзиҳер ҳам ҳадиснинг ишончлилигини шубҳа остига олдилар, Смит „анъаналарни қалбакилаштириш ёки ихтиро қилиш жуда эрта бошланган“ ва „кўпгина анъаналар, ҳатто ташқи кўриниши билан яхши тасдиқланган бўлса ҳам, қалбакиликнинг ички далилларига эга“ деб таъкидлади. Голдзиҳер ёзади: „Европалик танқидчилар ҳадиснинг жуда кичик бир қисмини Муҳаммад ва унинг бевосита издошлари давридаги ҳақиқий ислом ёзуви сифатида кўриш мумкин, деб ҳисоблайдилар“. Муҳаммадшунослик" асарида Голдзиҳер шундай дейди: "Ажаб эмаски, исломнинг қизғин мунозарали мунозарали масалалари орасида, хоҳ сиёсий ёки доктринал бўлсин, ҳар хил қарашлар тарафдорлари иқтибос келтира олмайдиган биронтаси ҳам йўқ. бир қанча урф-одатлар, барчаси ўзига хос иснодлар билан жиҳозланган. [53]

Патрисия Кроннинг таъкидлашича, дастлабки анъаначилар ҳанузгача тарихий материалга яқинроқ бўлса-да, кейинги стандартларга кўра эскиз/камчилик бўлган ривоятлар занжирини (иснадлар) ўрганиш бўйича конвенцияларни ишлаб чиқишмоқда. Кейинчалик улар бенуқсон занжирларга эга бўлишса-да, лекин улар уйдирилган бўлиш эҳтимоли кўпроқ эди. [54] Ризо Аслан Шахтнинг „иснод қанчалик мукаммал бўлса, анъана шунчалик кечроқ бўлади“ деган сўзларидан иқтибос келтиради, уни у (Аслан) „инжиқ, аммо тўғри“ деб атайди. [55]

Бернард Люиснинг ёзишича, „бирон-бир сиёсий мақсадларга хизмат қилиш учун мўлжалланган янги ҳадисларни яратиш бизнинг давримизга қадар давом этган“. Биринчи Форс кўрфази уруши бошланишида 1990 йил 15 декабрда Фаластиннинг „ Ал-Наҳар“ кундалик газетасида „анъана“ нашр этилди ва „ҳозирда кенг тиражда“ деб таърифланади. Франклар эса саҳрода Миср билан бирга Садим исмли одамга қарши чиқадилар ва улардан ҳеч бири қайтиб келмайди" [56][57] .

Торонто Ислом институти катта ўқитувчиси ва ислом олими Шайх Аҳмад Кутти [58] Онтарио, Канада, унинг фикрича, ҳадис илмининг ҳақиқийлигини тасдиқлайди:

Бу борада ислом ва бошқа динлар ўртасида асосий фарқ бор: Ислом дунё динлари орасида ўзига хослиги билан ажралиб туради, чунки мусулмонлар ўз динларининг манбаларини сақлаб қолиш учун маълумотларни тўплаш ва тўплашнинг аниқ қоидаларига асосланган илмий методологияни ихтиро қилганлар. уларни текшириш. Айтганларидек, "Иснод ёки ҳужжат ислом динининг бир қисмидир, агар иснод бўлмаганида, ҳар ким ўзи хоҳлаганини айтар эди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.110
  2. ↑ Ан Интродуcтион то тҳе Сcиэнcе оф Ҳадитҳ, транслатед бй Ээрик Диcкинсон, фром тҳе транслатор’с интродуcтион, п. хиии, Гарнет публишинг,Реадинг, У. К., фирст эдитион, 2006.
  3. ↑ Ан-Наwаwи, Риядҳ Ас-Салиҳин, 1975: п.203
  4. ↑ Ан-Наwаwи, Риядҳ Ас-Салиҳин, 1975: п.168
  5. ↑ Ан-Наwаwи, Риядҳ Ас-Салиҳин, 1975: п.229
  6. ↑ Форте, Давид Ф. (1978). "Исламиc Лаw; тҳе импаcт оф Жосепҳ Счачт". Лоёла оф Лос Ангелес Интернатионал анд Cомпаративе Лаw Ревиэw 1: 2. ҳттп://www.соэренкерн.cом/пдфс/ислам/ИсламиcЛаwТҳеИмпаcтофЖосепҳСчачт.пдф. Қаралди: 19 Април 2018. Ҳадис илми]]
  7. ↑ Маwдūдī, Суннат кī аъīнī ḥаитҳийят, 58; cитед ин Д. W. Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.99
  8. ↑ Счачт, Жосепҳ. Тҳе Оригинс оф Муҳаммадан Журиспруденcе. Охфорд Университй Пресс [1950], 1959 — 4–5-бет. 
  9. ↑ Тадриб ал-Раwи, вол. 1, пп. 38-9.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Çакан. „Тҳе Сcиэнcе оф Ҳадитҳ“. Ласт Пропҳет (2010-йил 11-март). 2023-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-май.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Сиддиқи, Муҳаммад Зубайр. Ҳадитҳ Литературе. Охфорд: Тҳе Исламиc Техц Соcиэтй, 1993 — 6-бет. ИСБН 0946621381. Қаралди: 2020-йил 2-май. 
  12. ↑ Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.93
  13. ↑ А.C. Броwн, Жонатҳан. Ҳадитҳ: Муҳаммад'с Легаcй ин тҳе Медиэвал анд Модерн Wорлд (Фоундатионс оф Ислам сериэс). Онеwорлд Публиcатионс, 2009 — 32-бет. ИСБН 978-1851686636. 
  14. ↑ Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.19
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.83
  16. ↑ Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.94
  17. ↑ Аҳмад ибн Али ибн Ҳажр ал-Асқалани, ал-Нукат ала Китаб ибн ал-Салаҳ, вол. 1, п. 263, Мактабаҳ ал-Фурқан, Ажман, У. А.Э., сеcонд эдитион, 2003
  18. ↑ Ибн Катҳир, Икҳтисар Улум ал-Ҳадитҳ публишед wитҳ эхпланатион ал-Баъитҳ ал-Ҳатҳитҳ, вол. 1, пп. 102-3, Мактабаҳ ал-Маъариф, Риядҳ, К. С.А., фирст эдитион, 1996
  19. ↑ Ибид.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 20,7 Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.82
  21. ↑ Тадриб ал-Раwи, бй ал-Суюти вол. 1, пп. 39-41 wитҳ абридгемент.
  22. ↑ Wеҳр & Арабиc-Энглиш Диcтионарй.
  23. ↑ Ал-Шафи’и, ал-Рисала, Булақ, 1321; эд. Шеикҳ Аҳмад Муҳаммад Шакир, Cаиро, 1940 (эд. Шакир), 55
  24. ↑ Счачт, Жосепҳ. Тҳе Оригинс оф Муҳаммадан Журиспруденcе. Охфорд Университй Пресс [1950], 1959 — 37–8-бет. 
  25. ↑ Илм ал-Рижал wа Аҳимиятуҳ, бй Му’аллами, п. 16, Дар ал-Раяҳ. И субститутед тҳе wорд суннаҳ wитҳ тҳе wорд ҳадитҳ ас тҳей аре сйнонймоус ин тҳис cонтехт.
  26. ↑ Муҳаммад ʿАжжаж ал-Кҳаṭīб, Уṣл ал-ḥадīтҳ, 305; қуотед ин Броwн, Ретҳинкинг традитион ин модерн Исламиc тҳоугҳт, 1996: п.110
  27. ↑ Матр ибн Тиҳман ал-Wаррақ диэд ин тҳе еар 119 афтер тҳе мигратион; ҳе усед то трансcрибе тҳе Қуран (Китаб ал-Жами баин Рижал ал-Саҳиҳаин, вол. 2, п. 526, Дар ал-Кутуб ал-Илмияҳ).
  28. ↑ Сораҳ ал-Аҳқаф: 4
  29. ↑ Репортед бй ал-Кҳатиб ал-Багдади ин Шараф Ашаб ал-Ҳадитҳ, п. 83, но. 68, Мактабаҳ Ибн Таймияҳ. ал-Сакҳаwи алсо ментионед тҳис нарратион ин Фатҳ ал-Мугитҳ, вол. 3, п. 333, Дар Алам ал-Кутуб.
  30. ↑ Репортед бй Муслим ин тҳе интродуcтион то ҳис Саҳиҳ, вол. 1, п. 9, Дар Таибаҳ. Тҳис нарратион ис алсо ментионед ин тҳе транслатион оф ‘Ан Интродуcтион то тҳе Сcиэнcе оф Ҳадитҳ,’ п. 183.
  31. ↑ А.C. Броwн, Жонатҳан. Мисқуотинг Муҳаммад: Тҳе Чалленге анд Чоиcес оф Интерпретинг тҳе Пропҳет'с Легаcй. Онеwорлд Публиcатионс, 2014 — 40-бет. ИСБН 978-1780744209. 
  32. ↑ Улум Ал-Ҳадитҳ, п. 255; тҳис алсо аппеарс он п. 183 оф тҳе транслатион.
  33. ↑ Суммаризед фром Тадриб Ал-Раwи, вол. 2, п. 143.
  34. ↑ Мажмū' Ал-Фатāwа
  35. ↑ Репортед бй Муслим ин тҳе интродуcтион то ҳис Саҳиҳ, вол. 1, п. 8.
  36. ↑ Сеэ тҳе дисcуссион оф тҳис иссуэ ин Қуррат Айн ал-Муҳтаж бй Муҳаммад ибн Али ибн Адам, вол. 2, пп. 57-8.
  37. ↑ Ал-Кифаяҳ, п. 46, Дар ал-Кутуб ал-Илмийяҳ пҳотоcопиэд фром тҳе Индиан принт wитҳ Муаллими’с верифиcатион. Тҳе версе ментионед ис версе 110 оф Сураҳ Аал Имран; тҳе транслатион оф ‘уммаҳ’ ис басед упон Ибн Катҳир’с интерпретатион оф тҳе версе.
  38. ↑ Тҳис ис тҳе эхпланатион провидед бй ал-Қуртуби ин ал-Муфҳим, вол. 1, пп. 122-3 ас қуотед ин Қурраҳ Айн Ал-Муҳтаж, вол. 2, п. 58.
  39. ↑ Ал-Бидияҳ wа Ал-Ниҳаяҳ, вол. 10, п. 323, Дар Алам ал-Кутуб.
  40. ↑ Татҳкираҳ ал-Ҳуффатҳ, бй ал-Дҳаҳаби, вол. 1, п. 4, эдитед ундер тҳе супервисион оф Wизараҳ ал-Маъариф оф тҳе Ҳигҳ Cоурт оф Индиа бй ал-Муаллимеэ.
  41. ↑ Моҳаммад Акрам Надwи, Ал-Муҳаддитҳат: Тҳе Wомен Счоларс ин Ислам, (Охфорд/Лондон: Интерфаcе Публиcатионс, 2007), п. 17.
  42. ↑ Моҳаммад Акрам Надwи, Ал-Муҳаддитҳат: Тҳе Wомен Счоларс ин Ислам, (Охфорд/Лондон: Интерфаcе Публиcатионс, 2007).
  43. ↑ Саеэд, Асма. Wомен анд тҳе Трансмиссион оф Религиоус Кноwледге ин Ислам. Cамбридге Университй Пресс, 2013 — 149–159-бет. 
  44. ↑ Надwи, Муҳаммад Акрам. Ал-Муҳаддитҳат: Тҳе Wомен Счоларс ин Ислам. Интерфаcе Публиcатионс, 2006 — 93–96-бет. ИСБН 0955454549. 
  45. ↑ Саеэд, Асма. Wомен анд тҳе Трансмиссион оф Религиоус Кноwледге ин Ислам. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2013 — 163–169-бет. ДОИ:10.1017/cбо9781139381871. ИСБН 978-1-139-38187-1. 
  46. ↑ Саеэд, Асма. Wомен анд тҳе Трансмиссион оф Религиоус Кноwледге ин Ислам. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2013 — 169–179-бет. ДОИ:10.1017/cбо9781139381871. ИСБН 978-1-139-38187-1. 
  47. ↑ Рослан Абдул-Раҳим (Деcембер 2017). "Демйтҳологизинг тҳе Қур'ан Ретҳинкинг Ревелатион Тҳроугҳ Наскҳ ал-Қур'ан". Глобал Жоурнал Ал-Тҳақафаҳ 7 (2): 53. дои:10.7187/ГЖАТ122017-2. ИССН 2232-0474. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-02-14. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190214093748/ҳттп://www.гжат.мй/гжат122017/ГЖАТ122017-2.пдф. Қаралди: 26 Фебруарй 2019. Ҳадис илми]]
  48. ↑ Жоҳн Л. Эспосито, эд (2014). "Аҳл ал-Ҳадитҳ". Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам. Охфорд: Охфорд Университй Пресс. ҳттп://www.охфордреференcе.cом/виэw/10.1093/аcреф/9780195125580.001.0001/аcреф-9780195125580-э-72. 
  49. ↑ Нузҳаҳ Ал-Натҳр, пп. 45-51; публишед ас ал-Нукат, Дар Ибн ал-Жаwзи. И реферред то тҳе эхпланатион оф Али ал-Қари, Шарҳ Шарҳ Нукҳбаҳ ал-Фикр, ин партиcулар сегменц оф пп. 143-7 ин соме инстанcес фор cларитй. Тҳе боокс ментионед абове аре алл публишед ин тҳе оригинал Арабиc, wитҳ онлй Ибн ал-Салаҳ’с боок, ас фар ас И ам аwаре, беинг транслатед инто Энглиш.
  50. ↑ 50,0 50,1 Ҳайкал, Муҳаммад Ҳусайн. Тҳе Лифе оф Муҳаммад, 2нд, Америcан Труст Публиcатионс, 1976 — лххв-бет. Қаралди: 2020-йил 5-июн. 
  51. ↑ Ал Минҳаж би Шарҳ Саҳиҳ Муслим
  52. ↑ Эспосито, Жоҳн. Ислам: Тҳе Страигҳт Патҳ. Охфорд Университй Пресс, 1998 — 67-бет. ИСБН 0-19-511234-2. 
  53. ↑ Али. „Аналйсис оф Cредибилитй оф Ҳадитҳс анд Иц Инфлуэнcе амонг тҳе Бангладеши Ёутҳ“. БРАC Университй. 2013-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 22-феврал.
  54. ↑ Патриcиа Cроне, Роман, Провинcиал анд Исламиc Лаw (1987/2002 папербаcк), пп. 23-34, папербаcк эдитион
  55. ↑ Но Год Бут Год : Тҳе Оригинс, Эволутион, анд Футуре оф Ислам бй Реза Аслан, (Рандом Ҳоусе, 2005) п.163
  56. ↑ Леwис, Бернард. Тҳе Энд оф Модерн Ҳисторй ин тҳе Миддле Эаст. Ҳоовер Институтион Пресс, 2011 — 79–80-бет. ИСБН 9780817912963. Қаралди: 2018-йил 28-март. 
  57. ↑ Cоок. „АМЕРИCА, ТҲЕ СЕCОНД 'АД: ПРОПҲЕCИЭС АБОУТ ТҲЕ ДОWНФАЛЛ ОФ ТҲЕ УНИТЕД СТАТЕС“. милле.орг. 2017-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 31-март.
  58. ↑ ислам.cа


Китоблар ва журнал мақолалари

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi