Ziyosfera

Halollik

Ҳалоллик (инсоф) – инсоннинг асосий фазилатларидан бири бўлиб, ростгўйлик, принципларга содиқлик, қабул қилинган мажбуриятларга содиқлик, ишнинг тўғри эканлигига субектив ишонч, инсон бошқарадиган мотивларга нисбатан бошқаларга ва ўзига нисбатан софияни ўз ҳимоясига олган яхши одамдир[1].

Ҳалоллик ахлоқнинг энг муҳим талабларидан биридир. Ҳалоллик виждон билан боғлиқ бўлиб, ижтимоий меъёрларга риоя қилишга асосланади ва одамларнинг бир-бирига бўлган ишончининг асосидир. Ҳалоллик талаби биргаликдаги фаолиятда ҳаракатларни ўзаро мувофиқлаштириш заруратидан ва бирга яшайдиган одамларнинг эҳтиёжларидан келиб чиқади [2].

Амалда, ҳалоллик тушунчаси кўпинча шартномалар тузиш, айирбошлаш муносабатлари ва мулк билан боғлиқ ҳолда кўриб чиқилади[3]. Этикага утилитар ёндашув ҳалолликни амалда фойдали сифат деб ҳисоблайди. Бенжамин Франклин „ҳалоллик фойдалидир, чунки у ҳурмат келтиради“ деган[4]; Макс Вебер ўзининг „Протестант ахлоқи ва капитализм руҳи“ асарида таъкидлаганидек, бу ёндашув билан, ҳалоллик кўриниши исталган эффектга эришса, у ҳақиқий ҳалолликни алмаштириши мумкин.

Одамлар, қоида тариқасида, турли вазиятларда бир киши учун ҳалоллик ўлчови ўхшаш бўлишига ишонишга мойилдирлар („ҳалол одам ҳар доим ҳалол“ иборасига мувофиқ); экспериментал психология шуни кўрсатадики, турли вазиятларда ҳалоллик ўртасидаги бундай муносабатлар тизимли равишда ортиқча баҳоланади ва аслида нотўғри фикрдир[5].

„Ички ҳалоллик“ тушунчаси икки хил ўқишга эга – ўз-ўзига ҳисобот беришнинг ҳалоллиги ёки ёлғонни фош қилишнинг иложи бўлмаган ва инсофсизлик учун жазо йўқ шароитларда намоён бўладиган ҳаракатнинг ҳалоллиги[6]. Ички ҳалоллик иккинчи маънода жамиятдаги қонунлар ва қоидаларга риоя қилиш даражаси билан боғлиқ[7].

Бошқа фазилатлар билан алоқаси

Ҳалолликнинг тескариси – алдаш, ёлғон, хиёнат, иккиюзламачилик, ўғирлик [2]. Ростгўйлик, одоблилик, адолатлилик, ҳалоллик билан таққосланадиган фазилатлардир. Файласуф Андрé Cомте-Спонвилле ҳалолликни „биринчи шахсда адолат“ деб таърифлайди[3].

Вазиятдан қатъий назар мутлақ ҳалолликни сохта деб ҳисоблаш мумкин. Ҳалолликдан воз кечишни инсоннинг ҳалоллигига зид бўлмаган ахлоқий хатти-ҳаракатлар деб ҳисоблаш мумкин. Баъзи ҳолларда ҳалоллик суҳбатдошга зарар етказиши мумкин деб тахмин қилинади[2].

Динда

Христианликда

Христианликда ростгўйлик, очиқлик, амалий ишларда ва сўзда ёлғондан қочиш деб талқин қилинади. Насроний ҳалоллигининг мотиви Худога мутлақо тўғри, содиқ, „аҳдга риоя қилиш“ ва ҳақиқатнинг инсон қалбида яшашини талаб қилиш билан боғлиқ. Инсофсизлик барча масиҳийларнинг бирлигини бузиши мумкин. Хушхабарда Масиҳ тинмай иккиюзламачиликни қоралайди ва мукаммал ҳалолликни талаб қилади, қасамларни бекор қилади ва талаб қилади: „Но да будет слово ваше: да, да; нет, нет; а что сверх этого, то от лукавого.“ [8]

Ўйин назарияси ва иқтисодда

Ўйин назарияси, иқтисод ва экспериментал иқтисодиётда ҳалоллик ўзаро таъсир моделларини яратишда муҳим элемент ва бевосита ўрганиш мавзусидир. Ҳалолликнинг мавжудлиги кўпинча иккилик хусусият (мавжуд/мавжуд эмас) сифатида эмас, балки миқдорий хусусият сифатида қаралади. Ўзаро муносабатлар иштирокчиси томонидан кўрсатилган ҳалоллик миқдори қарор қабул қилинган вазиятга, мавжуд муҳитга, олдинги ҳаракатларга ва ўзаро таъсир иштирокчиларининг обрўсига боғлиқ бўлиши мумкин. Рационал иқтисодий хулқ-атвор назарияси (ҳомо экономикус) инсон максимал фойда олишга интилади ва агар ёлғоннинг фойдаси ёлғон гапириш нархидан ошса, ёлғон гапиришни афзал кўради, деб тахмин қилади. Бироқ, кўплаб тажрибалар шуни кўрсатдики, инсон хатти-ҳаракати бу нақшга мос келмайди. Ушбу номувофиқликнинг мумкин бўлган тушунтиришлари орасида ёлғон модел нархидаги обрўга зарар этказмаслик ва одамларнинг ижтимоий меъёрга мослашиш истаги киради. Файласуф Жон Роулс ҳалолликни ахлоқий категория сифатида таҳлил қилиш учун ўйин назариясидан фойдаланиш имкониятини танқид қилди[9].

Эволюцион биология ва этологияда

Этологияда „ҳалол сигнал“, яъни сигнал ҳақиқатга мос келадиган вазиятда бутун гуруҳга хос бўлган сигнал тушунчаси мавжуд. Хавфли лаҳзада „ҳалол“ сигнал берган ҳайвон қолганларини сақлаб қолиш орқали ўз хавфини оширади, демак, бундай „ҳалол сигнал“ алтруистик ҳатти-ҳаракатни англатади. Эволюцион биологияда „ҳалол сигнал“ тушунчаси ҳайвонларнинг жисмоний кучини, ёшини, мавқеини ёки ижтимоий даражасини кўрсатиши мумкин бўлган ва принсипиал равишда „сохта“ бўлиши мумкин бўлган аниқ белгиларгача кенгаймоқда. Бундай ҳайвон сигналлари „алдаш“ билан боғлиқ бўлган фойдаларга қарамай, шерик ёки рақибни етарли даражада хабардор қилишга мойиллиги учун турли тушунтиришлар мавжуд. Реклама сигналлари сифатида ишлатиладиган белгилар ўз эгаси учун шундай юқори қийматга эга бўлиши мумкинки, фақат кучли ва соғлом ҳайвон бундай хусусиятни кўрсатиши мумкин. Ҳайвоннинг хусусияти ва ҳолати ўртасида бевосита физиологик боғлиқлик бўлиши мумкин. Баъзи сигналлар учун „нотўғри“ сигнал берган шахс турнинг бошқа аъзолари томонидан тажовузга учраганида, мулоқотнинг ҳалоллиги „ижтимоий назорат“ бўлиши мумкин. Муайян турдаги мавжуд бўлган ўзига хос шароитларда ҳалоллик ёки ёлғон эволюцион барқарор стратегия бўлиши мумкинлигини кўрсатадиган кўплаб назариялар мавжуд. „Ҳалол“ мулоқот масаласи ҳайвонларнинг хулқ-атвори ҳақидаги замонавий фаннинг асосий масалаларидан биридир[1].

Интеллектуал ҳалоллик

Интеллектуал ҳалолликни, биринчи навбатда, ўз-ўзига ёлғон гапирмаслик истаги, ўз фикрлари, ички ҳаракатлари, эътиқодлари билан боғлиқ ҳалоллик деб таърифлаш мумкин. Интеллектуал ҳалоллик ўз ваколатлари чегараларини билиш заруратини ўз ичига олади. Аниқ интеллектуал ҳалолликни кўриб чиққан биринчи файласуфлардан бири Фридрих Ницше эди, унинг учун „онгнинг виждонлилиги“ когнитив фаолият этикасининг бир қисми эди[10] .

Миллий фарқлар

2013 ва 2016-йиллар оралиғида ҳалоллик бўйича тажриба синови ўтказилди. Тадқиқотчилар „йўқолган“ ҳамёнларни савдо марказларининг қўриқлаш ва меҳмонхона маъмурларига кичик миқдордаги пул ва бўш ҳамёнлар билан топширишди. Ҳамёнларда „эгалари“ координаталари кўрсатилган ташриф қоғозлари бор эди. 40 та давлатнинг 355 шаҳрида жами 17 000 та ҳамён қолган. Мамлакатлар бўйича даромадлар улушида сезиларли тафовут аниқланди. Ҳар бир мамлакатда даромаднинг фоизи ҳамёнда пул мавжудлигига боғлиқ эди. Бўш ҳамёнлар камроқ қайтиб келди. Экстремал қийматлар Дания (82%) ва Перуда (13%) нақд пул билан олинган; бўш ҳамёнлар учун: Швейсария (73%) ва Хитой (7%). Пул миқдорининг ошиши барча мамлакатларда қайтаришнинг ошишига олиб келди[11].

Шунингдек, жисмоний шахсларнинг мобил ёки стационар телефонининг шахсий ҳисобига маълум миқдорда пул қўшиш орқали уларнинг ҳалоллигини текшириш кенг тарқалган. Шундан сўнг улар абонентга қўнғироқ қилиб, ҳисобни тўлдиришда телефон рақамининг бир рақамида хатога йўл қўйганликларини айтишади ва ундан ўз ҳисоб рақамларига худди шу миқдорни киритишни сўрашади. Шундай қилиб, шахсларнинг ҳалоллиги синовдан ўтказилади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Честность“, Словарь по этике, 6-е изд., М: Политиздат, 1989 — 396—397-бет. ИСБН 5-250-01027-Х. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Ильин 2016.
  3. ↑ 3,0 3,1 Андре Конт-Спонвиль „Честность“, . Философский словарь. Палимпсест, 2012. ИСБН 978-5-480-00288-1. 
  4. ↑ Знаков В. В.. Психология понимания. Проблемы и перспективы. М.: Институт психологии РАН, 2005 — 148-бет. ИСБН 5–9270–0078–9. 
  5. ↑ Аткинсон Р. Л., Аткинсон Р. С. „Предубеждения“, . Введение в психологию, Психологическая энциклопедия, СПб., 2003 — 259-бет. 
  6. ↑ Плоткина Т. В. „Методика исследования самоотношения“, . Психология личности. СПб.: Питер, 2008 — 272-бет. 
  7. ↑ А. Марков. „В странах, где принято соблюдать законы и правила, у людей выше уровень внутренней честности“. Элементы.ру (2016-йил 14-март). Қаралди: 2019-йил 20-октябр.
  8. ↑ „Честность“, Теологический энциклопедический словарь. ИСБН 5-87727-030-3. 
  9. ↑ „Нерациональная честность: взгляд экономиста“. ЭКОНС (2019-йил 3-октябр). Қаралди: 2019-йил 20-октябр.
  10. ↑ Интеллектуалная честност // Рассел Б. „Словар разума, материи и морали“
  11. ↑ Соутик Бисwас. „Wҳй пеопле аре море ҳонест тҳан wе тҳинк“. ББC (2019-йил 19-июл). Қаралди: 2021-йил 29-декабр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi