Жоҳанн Фриэдрич Карл Аспергер (1906-йил 18-феврал — 1980-йил 21-октябр[1]) — австриялик шифокор эди. Атипик неврология бўйича, хусусан, болаларда ўтказган дастлабки тадқиқотлари билан эътироф этилган, у аутизм спектрининг бузилиши Аспергер синдроми (АС) номидир. У 1980-йилларда вафотидан кейин халқаро шуҳрат қозонган психологик касалликлар ҳақида 300 дан ортиқ нашрлар ёзган. Унинг „аутистик психопатия“ деб атаган аутизм ташхиси ҳам мунозараларга сабаб бўлди. 2010-йилларнинг охирида Аспергер болаларни ногирон беморларни ўлдириш учун мас’ул бўлган нацист немис клиникасига юборганлиги ҳақидаги даъволар бўйича кейинги баҳс-мунозаралар пайдо бўлди, аммо унинг билими ва иштироки номаълумлигича қолмоқда[2][3].

Ҳанс Аспергер

Аспергер 1940-йилларда
Таваллуди 18-феврал 1906-йил
Вафоти 21-октябр 1980-йил(1980-10-21)
(74 ёшда)
Виэнна, Австрия

Шахсий ҳаёти

Ҳанс Аспергер Австриянинг Ҳаусбрунн шаҳрида туғилган ва шаҳардан унчалик узоқ бўлмаган фермада ўсган[4]. Уч ўғилнинг тўнғичи Аспергер дўст топишда қийналарди ва ёлғиз, олис бола ҳисобланарди[5][6]. У тилда қобилиятли эди; хусусан, у австриялик шоир Франц Гриллпарзер ижодига қизиқарди, унинг шеърларидан қизиқмаган синфдошларига тез-тез иқтибос келтирарди. Шунингдек, у ўзидан иқтибос келтиришни яхши кўрарди ва кўпинча ўзига учинчи шахс нуқтаи назаридан мурожаат қилади[5].

Ёшлигида у Германия Ёшлар Ҳаракати таркибидаги консерватив католик ташкилоти Бунд Неуланднинг „Вандеринг Счоларс“ гуруҳига қўшилди. У буни шакллантирувчи тажриба деб ҳисоблади ва кейинчалик шундай деди: „Мен немис руҳининг энг олижаноб гулларидан бири бўлган немис ёшлар ҳаракатининг руҳида шаклланганман“[7].

Аспергер Франз Ҳамбургер қўл остида Вена университетида тиббиёт бўйича таҳсил олган ва Венадаги Университет болалар касалхонасида амалиёт ўтказган. У 1931-йилда тиббиёт даражасини олди ва 1932-йилда Вена шаҳридаги университет болалар клиникасида махсус таълим бўлими директори бўлди. 1934-йил 10-майда, канслер Энгелберт Доллфус янги конституцияни ўзини диктатор қилиб қабул қилганидан тўққиз кун ўтиб, Австрофашистик Ватан фронтига қўшилди[8]. Аспергер 1935-йилда турмушга қурди ва беш фарзандли бўлди[5].

Кариераси

Иккинчи жаҳон уруши даврида у тиббиёт ходими бўлиб, Югославиянинг экскупациясида хизмат қилган; унинг укаси Сталинградда вафот этди. Уруш тугашига яқин Аспергер опа Викторин Зак билан болалар учун мактаб очди. Мактаб бомбардимон қилинди ва вайрон қилинди, Викторин ўлдирилди ва Аспергернинг дастлабки ишларининг аксарияти йўқолди[9].

Жорж Франкл Аспергернинг бош диагностикаси бўлиб, у Австриядан Америкага кўчиб ўтган ва 1937-йилда Лео Каннер томонидан ёлланган[10].

Аспергер 1944-йилда аутистик психопатиянинг таърифини нашр этди, у 1926-йилда рус неврологи Груня Сухарева томонидан илгари эълон қилинган таърифга ўхшарди[11][12]. Аспергер тўртта ўғил боланинг хатти-ҳаракати ва қобилиятини аниқлади, улар орасида „эмпатия этишмаслиги, дўстлик ўрнатиш қобилиятининг пастлиги, бир ёқлама суҳбатлар, ўзгача қизиқишда шиддатли ютилиш ва бемаъни ҳаракатлар“. Аспергер ўзи аутистик деб аниқлаган баъзи болалар ўзларининг махсус истеъдодларидан балоғат ёшида фойдаланганликларини ва муваффақиятли мартабага эга бўлишларини пайқадилар. Улардан бири астрономия профессори бўлди ва Нютоннинг талабалик чоғида кўрган хатосини ҳал қилди[13].

Манбалар

  1. ↑ Боҳненбергер, Алехандра. "Ҳанс Аспергер (1906—1980)". Тҳе Эмбрё Прожеcт Энcйcлопедиа. Аризона Стате Университй. ҳттпс://эмбрё.асу.эду/пагес/ҳанс-аспергер-1906-1980. <!--->
  2. ↑ Cзеч Ҳ (19-апрел 2018-йил). „Ҳанс Аспергер, Натионал Соcиалисм, анд "раcе ҳйгиэне" ин Нази-эра Виэнна“. Молеcулар Аутисм. 9-жилд. 29-бет. дои:10.1186/с13229-018-0208-6. ПМC 5907291. ПМИД 29713442.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  3. ↑ Фалк Д (2020-йил июл). „Нон-cомплиcит: Ревиситинг Ҳанс Аспергер'с Cареэр ин Нази-эра Виэнна“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 50-жилд, № 7. 2573–2584-бет. дои:10.1007/с10803-019-03981-7. ПМИД 30887409. С2CИД 83462826. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  4. ↑ „Ҳанс Аспергер“. эмбрё: Ан энcйcлопедиа фундед бй тҳе УС Натионал Сcиэнcе Фоундатион ин Wашингтон Д.C., анд бй Аризона Стате Университй ин Темпе, Аризона.. Алехандра Боҳненбергер. Қаралди: 19 июл, 2022.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Лёнс В, Фитзгералд М (2007-йил ноябр). „Дид Ҳанс Аспергер (1906—1980) ҳаве Аспергер сйндроме?“ (ПДФ). Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 37-жилд, № 10. 2020–2021-бет. дои:10.1007/с10803-007-0382-4. ПМИД 17917805. С2CИД 21595111. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  6. ↑ Феинстеин, Адам. А Ҳисторй оф Аутисм: Cонверсатионс wитҳ тҳе Пионеэрс, Фирст, Ҳобокен, Н.Ж.: Wилей-Блаcкwелл, 2010-йил июл — 15-бет. ИСБН 978-1-4051-8653-7. 
  7. ↑ Эдитҳ, Шеффер. Аспергер'с чилдрен: тҳе оригинс оф аутисм ин Нази Виэнна, Фирст, Неw Ёрк, 2018 — 26–27-бет. ИСБН 9780393609646. ОCЛC 1005104504. 
  8. ↑ Эдитҳ, Шеффер. Аспергер'с чилдрен : тҳе оригинс оф аутисм ин Нази Виэнна, Фирст, Неw Ёрк, 2018 — 46-бет. ИСБН 9780393609646. ОCЛC 1005104504. 
  9. ↑ Аттwоод, Тонй. Аспергер'с Сйндроме: А Гуиде фор Паренц анд Профессионалс. Лондон: Жессиcа Кингслей Публишерс, 1-октабр 1997-йил — 11-бет. ИСБН 978-1-85302-577-8. Қаралди: 19 июл, 2022. 
  10. ↑ Силберман, Стеве. НеуроТрибес: Тҳе Легаcй оф Аутисм анд тҳе Футуре оф Неуродиверситй. Аверй Публишинг, 2015 — 168-бет. ИСБН 978-1-58333-467-6. 
  11. ↑ Ниэминен-вон Wендт, Таина. Он тҳе оригинс анд диагносис оф Аспергер сйндроме: а cлиниcал, неуроимагинг анд генетиc студй. Ҳелсинки, Финланд: Университй оф Ҳелсинки, 2004 — 10-бет. ИСБН 978-952-10-2079-7. Қаралди: 2022-йил 19-июл (2018-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  12. ↑ Ссучареwа ГЕ (1926). „Диэ счизоиден Псйчопатҳиэн им Киндесалтер (Парт 2 оф 2)“. Монацсчрифт фüр Псйчиатриэ унд Неурологиэ. 60-жилд, № 3–4. 248–261-бет. дои:10.1159/000316609.
  13. ↑ Маер, Верена; Коберг, Роланд. Элфриэде Желинек: Эин Портрäт, Фирст (олмонча), Берлин: Роwоҳлт Верлаг ГмбҲ, 31-январ 2006-йил — 32-бет. ИСБН 978-3498035297.