Ziyosfera

Hanswurst

Ҳансwурст (ёки Ҳанс Wурст) — немис тилида сўзлашувчи халқлар импровизация комедиясининг анъанавий, қўпол ва ҳажвий қаҳрамони. Немис тилидан сўзма-сўз таржима қилинганда „Ёғли Ҳанс“ ёки „Колбаса Ҳанс“ („Жоҳннй Саусаге“) деган маънони англатади. Тадқиқотчи Ричард Писчелнинг таърифига кўра, Ҳансwурст — „ярим ахмоқ, ярим айёр, гоҳида тентак, гоҳида ҳамма нарсани биладиган, тадбирли ва қўрқоқ, ўзидан мамнун ва қувноқ киши бўлиб, у шароитга қараб ўзининг у ёки бу хусусиятини намоён қилади“[1]. ХВИ ва ХВИИ асрлар давомида у қишлоқ карнаваллари театрларида ва сайёр труппаларда асосий масхарабоз персонаж бўлиб хизмат қилган.

Ҳансwурст
„Немис халқ театри“ образи

Ҳансwурст қўғирчоқ театри ва халқ томошаларида
Илк бора кўринган 1494-йил (ёзма манбаларда)
Муаллиф(лар) Халқ ижоди
Қайси асардан адаптация қилинган Жосепҳ Антон Странитзкй (1712)
Умумий маълумотлар
Тўлиқ исми Ҳанс Wурст
Лақаби Ёғли Ҳанс / Колбаса Ҳанс
Ирқи Инсон
Жинси Эркак
Касби Масхарабоз, деҳқон
Келиб чиқиши Олмония, Австрия
Миллати Немис

Тарихи

Ушбу исм ёзма манбаларда биринчи марта 1494-йилда Себастиан Брантнинг „Ахмоқлар кемаси“ (Шип оф Фоолс) асарининг қуйи немисча версиясида пайдо бўлган. „Ҳансwурст“ атамаси узоқ вақт давомида нафақат персонаж номи, балки ҳақорат ва масхара сифатида ҳам ишлатилган. Мартин Лютер 1541-йилда ёзган „Wидер Ҳанс Wорст“ (Ҳансwурстга қарши) номли рисоласи орқали католик герсоги Ҳенрй оф Брунсwиcкка қарши ҳужум қилган ва унга нисбатан ушбу ҳақоратли номни қўллаган[2].

1712-йилда Венада яшаган актёр Жосепҳ Антон Странитзкй Ҳансwурст ролини ривожлантирди ва уни оммалаштирди[3]. Театр тарихчиси Отто Роммел буни Вена халқ театрининг туғилиши деб ҳисоблаган. Странитзкй ижросидаги Ҳансwурст Залсбург деҳқонлари каби кенг қиррали шляпа ва ўзига хос либос кийган. Унинг юмори кўпинча очиқ-ойдин ва қўпол характерда бўлган[4].

Ҳансwурст баҳси

1730-йилларда немис адабиёцҳуноси Жоҳанн Чристопҳ Готцҳед ва актриса Фриэдерике Cаролине Неубер немис саҳнасини Ҳансwурст каби қўпол қаҳрамонлардан тозалашга интилишган. Улар немис комедиясининг сифатини ва ижтимоий нуфузини ошириш мақсадида Ҳансwурстни саҳнадан „ҳайдаш“ (рамзий маънода ёқиб юбориш) маросимини ўтказишган[5]. Бу ҳаракат айниқса Венада катта қаршиликка учраган. Шунга қарамай, бу воқеа немис театри тарихида халқона импровизациядан замонавий буржуа адабий театрига ўтишнинг рамзий лаҳзаси сифатида кўрилади[6].

Кейинги ривожланиши

Охирги машҳур Ҳансwурст ижрочиси Франз Счуч бўлиб, у бу қаҳрамонни италиялик Арлекин (Ҳарлеқуин) образи билан бирлаштирди[7]. ХВИИИ аср охирига келиб Ҳансwурст урфдан қолди ва асосан қўғирчоқ театрида сақланиб қолди. Уни Панчо ёки Стаберрл каби бошқа ҳажвий қаҳрамонлар алмаштирди. Иосиф ИИ даврида импровизация қилинган комедиялар тақиқланди ва театр кўпроқ қатъий адабий асарларга йўналтирилди. 1775-йилда 26 ёшли Жоҳанн Wолфганг вон Гоэтҳе „Ҳансwурстнинг тўйи“ номли фарс ёзган бўлса, 1892-йилда актёр Людвиг Готцлебен Вена кўргазмасида охирги марта Ҳансwурстни жонлантирди.

ХХ асрда

1941-йилда суратга олинган „Комедиантлар“ номли немис филмида немис миллий шоири Лессингнинг қўпол ва оғзи бузуқ Ҳансwурстга қарши ғалабали кураши тасвирланган. Тарихий Лессинг эса ўз асарларида Ҳансwурстни театрдан ҳайдашни „энг катта масхарабозлик“ деб атаган эди[8].

Манбалар

  1. ↑ Писчел, Ричард. Тҳе Ҳоме оф тҳе Пуппет Плай. Лондон: Лузаc & Cомпанй, 1902. п. 22
  2. ↑ Лоҳсе, Бернҳард. Мартин Лутҳер: ан интродуcтион то ҳис лифе анд wорк. Фортресс Пресс, 1980. п. 87
  3. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. Жосепҳ Антон Странитзкй. 2011
  4. ↑ Wагнер, Ирмгард. Дас Wиэнер Волксстücк. Америcангоэтҳесоcиэтй.орг. п. 4
  5. ↑ Митчелл, Пҳиллип Маршалл. Жоҳанн Чристопҳ Готцчед (1700–1766): ҳарбингер оф Герман cлассиcисм. Cолумбиа, СC, 1995. п. 45
  6. ↑ Жüрс-Мунбй, Карен. Ҳансwурст анд Ҳерр Ич: Субжеcтион анд Абжеcтион ин Энлигҳтенмент Cенсоршип оф тҳе Cомиc Фигуре. п. 125
  7. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. Франз Счуч. 2011
  8. ↑ Жüрс-Мунбй, Карен. Ҳансwурст анд Ҳерр Ич: Субжеcтион анд Абжеcтион ин Энлигҳтенмент Cенсоршип оф тҳе Cомиc Фигуре. п. 125 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi