Harper Lee
Нелле Ҳарпер Леэ (талаффузи: Нелл Харпер Ли 1926-йил 28-апрел — 2016-йил 19-феврал[1]) — америкалик ёзувчи, ,,То Килл а Моcкингбирд" (1960) асари муаллифи.
Биографияси
Болалик даври
| Нелле Ҳарпер Леэ | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди |
28-апрел 1926-йил Монровилл, Алабама, АҚШ |
| Вафоти |
19-феврал 2016-йил Монровилл, Алабама, АҚШ |
| Тахаллуси | Ҳарпер Леэ |
| Касби | прозаик |
| Фуқаролиги | АҚШ |
| Йўналиш | жанубий америка готикаси |
| Жанр | роман |
| Мукофотлари | Пулицер мукофоти |
Нелле Ҳарпер Леэ 1926-йил 28-апрелда Алабама штатининг жануби-ғарбий қисмидаги Монроэвилле номли кичик шаҳарчада туғилган. У Амас Колман Ли ва Френсис Каннингем Финч Лининг кенжа фарзанди эди (оилада тўртта бола бор эди). Унинг отаси, собиқ газета муаллифи ва муҳаррири, ҳуқуқшунос бўлган ва 1926-йилдан 1938-йилгача давлат хизматида бўлган. Болалигида Ли жуда шўх эди ва эрта ўқишни бошлади. У синфдоши ва қўшниси — ёш Труман Капоте билан дўст эди.
1931-йил апрел ойида Алабама штатининг унча катта бўлмаган Скотцборо шаҳрида икки оқ танли аёлни тўққиз қора танли йигит зўрлаганликда айбланган биринчи судлар бўлиб ўтганида Ли эндигина беш ёшда эди. Суд жараёни бўлиб ўтмай туриб, линч қўлланган судланувчиларга фақат суд бошланган пайтдан бошлаб адвокат хизмати кўрсатилади. Аёлларнинг зўрланмагани ҳақидаги тиббий далилларга қарамай, оқ танли ҳакамлар ҳай’ати айбланувчиларни айбдор деб топади ва судланувчиларнинг энг кичиги, ўн уч ёшли болакайдан ташқари ҳаммасини ўлимга ҳукм қилади. Кейинги олти йил ичида апелляция шикояти бўйича ушбу айбловларнинг аксарияти олиб ташланади ва судланувчиларнинг биттасидан ташқари ҳаммаси озод қилинади. Скоцборо иши ёш Харпер Лида унутилмас таассурот қолдирди, у кўп йиллар ўтгач, бу воқеани ўзининг "То Килл а Моcкингбирд" романи учун асос қилиб олди.
Монроэвилдаги мактабни тугатгандан сўнг, Леэ Монтгомеридаги Хантингдон аёллар коллежига ўқишга кирди (1944 — 1945), Алабама университетида ҳуқуқшунослик соҳасида ўқиди (1945 — 1949), Чи Омега (талаффузи Хи-Омега) аёллар талабалар биродарлигига қўшилди (1944-1945). Бу вақт ичида у бир нечта талабалар ҳикояларини нашр этди ва тахминан бир йил давомида Реммер-Жеммер юмористик журналининг муҳаррири бўлди. У бир йилни Охфорд университетида алмашинув талабаси сифатида ўтказди ва келажакда отасининг юридик фирмасида ишлашни режалаштирди. Курс тугашига олти ой қолганда у ўқишни ташлаб, профессионал ёзувчи бўлишни орзу қилиб, Ню-Ёркка кўчиб ўтди[2]. 1950-йилларнинг охиригача Эастерн Аир Линес ва БОАC авиакомпанияларида чипта сотувчиси бўлиб ишлаган. У камтарона ҳаёт кечирди, Ню-Ёркдаги кичкина квартирада яшади ва баъзида ота-онасининг уйига келиб турди.
"То килл а Моcкингбирд"
Ҳарпер Леэ бир нечта қисқа ҳикояларни ёзгандан сўнг, 1956-йил ноябр ойида адабий агент топади. Декабр ойида у дўстлари Майкл Браун ва Жой Уилямс Браунлардан бир йиллик тўланган таътил совғасини ўз ичига олган хат олди. Дўстлари шундай ёзишганди: „Сенда хоҳлаган нарсангни ёзишинг учун бир йиллик таътил бор. Рождество билан“. Бир йил ўтгач, романнинг қораламаси тайёр бўлди.Тай Ҳоҳофф муҳаррирлиги остида Ж.Б. Липпинcот билан ишлаб, у 1959-йилнинг ёзида "То Килл а Моcкингбирд" романини тугатди. Роман 1960-йил 11-июлда нашр этилган ва кўпчиликнинг олқишига сазовор бўлган бесцеллерга айланди, жумладан, 1961-йилда бадиий адабиёт бўйича Пулицер мукофоти; Америка адабиётининг ажойиб асарлари рўйхатига киритилган. 1999-йилда китоб Либрарй Магазине (АҚШ) томонидан "Асрнинг энг яхши Америка романи " деб топилди. Романнинг бутунжаҳон тиражи 40 миллиондан ошади.
Романнинг муваффақияти унинг нашр этилиши АҚШда фуқаролик ҳуқуқлари учун ҳаракатнинг бошланишига тўғри келганлиги билан боғлиқ деган фикр бор.
Камёб интервюлардан бирида (1961) Леэ роман сюжети тўлиқ ўйлаб чиқарилган эканлигини ва унинг „зерикарли“ болалиги тарихига ҳеч қандай алоқаси йўқлигини айтган.
"То Килл а Моcкингбирд" дан кейин
"То Килл а Моcкингбирд" романини ёзгандан сўнг, Лей Капоте билан Канзас штатининг Холкомб шаҳрига саёҳат қилиб, у ерда фермер ва унинг оиласини ўлдиришга кичик шаҳарчанинг муносабатини ўрганишда ёрдам беради. Ишнинг натижаси мақола бўлиши керак эди. Капоте ушбу материал асосида ўзининг „Cолд Блоод“ бесцеллер (1966) романини яратди. Капоте ва Ли билан ушбу шаҳарчада содир бўлган воқеалар асосида икки филм яратилди: " Cапоте " (2005), " Инфамоус " (2006).
„То ўлдириш“ китоби нашр этилганидан бери Леэ жуда кам интервю берган ёки умуман интервю берган, жамоат ҳаётида қатнашмаган ва бир нечта қисқа иншоларни ҳисобга олмаганда, бошқа ҳеч нарса ёзмаган. У ўзининг иккинчи романи устида ишлаётган эди, у Лининг ўлимидан бир йил олдин, 2015-йил июлигача кун ёруғини кўрмаган. 1980-йилларнинг ўрталарида у Алабама штатидаги кетма-кет қотил ҳақидаги бадиий бўлмаган китоб устида ишлай бошлади, бироқ натижалардан қониқмагани учун у устида ишлашни тўхтатди.
Хортон Фут ўзининг китоби асосида ёзилган ссенарий ҳақида (филм 1962-йилда Оскар мукофотига сазовор бўлган), Ли шундай деди: „ Ҳар қандай филм мослашувининг савобини ёзувчининг ниятини этказиш даражаси билан ўлчаш мумкин бўлса, жаноб Футнинг мослашуви). классик сифатида ўрганилиши керак. Бундай экран мослашувининг намунаси .“ Харпер Ли Жаннинг отаси Аттиcус Финч ролини ўйнаган кино юлдузи Грегори Пек билан яқин дўст бўлди. Бу рол 1963-йилда Грегори Пекга „ Оскар“ олиб келди. У актёрнинг оиласи билан яқин дўст бўлиб қолди. Пекнинг набираси Харпер Пек Воллни ёзувчи шарафига номлашган.
1966-йил июн ойида Леэ Президент Лйндон Жоҳнсон томонидан Миллий Санъат Кенгашига тайинланган икки кишидан бири бўлди. Ёзувчи 1983-йилда Алабама штатининг Эуфаула шаҳрида бўлиб ўтган Алабама тарихи ва мероси фестивалида „Романтика ва саргузашт“ иншоси билан қатнашган.
Леэ Ню-Ёркдаги квартираси ва Монроэвилдаги синглисининг уйи орасида вақт ўтказарди. У фахрий лавозимларни қабул қилди, лекин омма олдида нутқ сўзлашдан бош тортди. 2005-йил март ойида у 1960-йилда ношир Липпинкотт билан бирга пайдо бўлганидан бери биринчи марта Амракга келди, у бадиий адабиётда ҳуқуқшуносларни тасвирлагани учун Спеcтор Гадон ва Росен фондидан АТТЙ мукофотини олди.
2005-йилда Леэ Грегори Пек Вероникнинг беваси ташаббуси билан Лос-Анжелес жамоат кутубхонасининг Адабиёт соҳасидаги ютуқлари мукофотини олиш учун Монроэвилдан Лос-Анжелесга поэздда боради. У, шунингдек , Алабама университетидаги иши асосида эссе ёзган талабалар учун ҳар йили ўтказиладиган тантанали кечаларда қатнашади. 2006-йил 21-майда Ноттердам университетининг фахрий унвонини олди. Маросим давомида университет битирувчилари ҳурмат белгиси сифатида қўлларида "То Килл а Моcкингбирд "ни ушлаб туришди.
У Ню-Ёрк ва Монроэвилда яшашни давом эттирди, у ерда у нисбатан ёпиқроқ ҳаёт кечирди, камдан-кам интервю берди ёки омма олдида гапирди. У машҳур адабий нашрларда бир нечта қисқа эсселарни нашр этди.
Леэнинг жамоат ҳаётидан чекиниши унинг адабий фаолиятини давом эттириш ҳақидаги доимий, аммо асоссиз тахминларга сабаб бўлди. Худди шу миш-мишлар америкалик ёзувчилар Жероме Давид Салингер ва Ралф Эллисонни ҳам безовта қилди.
Опраҳ Wинфрейнинг „О“ журналида (2006-йил май) Леэ ўзининг китобга бўлган муҳаббати ва адабиётга муносабати ҳақида шундай ёзган эди: "Ҳозир, 75 йил ўтиб, одамларда ноутбуклар, мобил телефонлар, иПодлар ва бўш бўлган каллалар бор бўлган жамиятда, уларнинг ўрнига мен ҳали ҳам китобларни афзал кўраман.
2007-йил 20-августда Алабама фахрий академиясига тўртта янги аъзони қабул қилиш маросимида Леэ нутқ сўзлашдан бош тортди ва шундай деди: „… аҳмоқликдан кўра жим бўлиш яхшироқдир“.
2007-йил ноябр ойида Леэ инсултни бошдан кечирди, шундан сўнг у қариялар уйида яшашга мажбур бўлди. Унинг ҳаёти давомида унинг ишларига мас’ул бўлган катта синглиси Элис 2014-йил 104 ёшида вафот этганидан сўнг, Леэ ташқи дунё билан деярли алоқа қилмади.
2015-йилда Ҳарпер Леэнинг „Го Сет а Wатчман“ асари Ҳарпер Боокс нашриёти томонидан нашр этилди, у „То Килл а Моcкингбирд“ китобидан олдинроқ ёзилган, аммо ўша пайтда нашр этилмаган эди. Танқидчиларнинг фикрига кўра, бу мустақил роман эмас, балки ҳозир алоҳида роман сифатида тақдим этилаётган „То Килл а Моcкингбирд“ романининг асл нусхаси. Го Сет а Wатчман асари кекса ёзувчининг юридик маслаҳатчиси Тоня Картер томонидан фақат тижорат мақсадида нашр этилган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Романнинг Ли архивидан тасодифан топилганлиги ҳақидаги версия танқидга дош беролмайди, чунки Ли бир вақтлар нашрга лойиқ китоб ёзган ва уни ўнлаб йиллар давомида бутунлай унутган деб гумон қилиш жуда қийин. Элиснинг ўлимидан сўнг, Тоня Картер Лининг барча алоқалари устидан тўлиқ назорат ўрнатди, бу ёзувчининг ўзига хос табиати ва унинг жисмоний ҳолати туфайли унчалик қийин эмас эди, ўша пайтда Леэ деярли кар ва кўр эди ва махсус муассасада яшади .
Ҳарпер Леэ 2016-йил 19-феврал куни эрталаб 90 ёшида уйқусида вафот этди[3][4]. Ўлимигача у Алабама штатининг Монроэвил шаҳрида яшади. Ҳарпер Леэ ҳеч қачон турмушга чиқмаган ва фарзанд кўрмаган.
Мукофот ва унвонлар
- 1966-йил: Президент Жонсон Леэни Миллий Санъат Кенгаши аъзолигига тайинлади, шундан сўнг у кўплаб фахрий лавозимларга эга бўлди.
- 2007-йил: Қўшма Штатларнинг энг юқори фуқаролик шарафи — Президентнинг „Озодлик“ медали билан тақдирланди.
- 2010-йил: Қўшма Штатлар томонидан АҚШ миллий санъат медали билан тақдирланган.
Манба
- Изоҳлар
- ↑ В переиздании романа издателством „Азбука“ (серия „Азбука-классика“, 2000) смерт писателници ошибочно датирована 1975 годом.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедббc_обитуарй - ↑ „Ҳарпер Леэ деад ат аге оф 89: 'То Килл а Моcкингбирд Аутҳор' пассес аwай“. АЛ.cом (2016-йил 19-феврал). 2016-йил 19-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 19-феврал.
- ↑ „УС аутҳор Ҳарпер Леэ диэс агед 89“. ББC Неwс (2016-йил 19-феврал). 2016-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 19-феврал.