Heike Kamerlingh Onnes sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi
| name = Heike Kamerlingh Onnes
| tasvir = Kamerlingh Onnes signed.jpg
| image_size = 220px
| birth_name = Heike Kamerlingh Onnes
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1853|9|21|df=y}}
| birth_place = [[Groningen]], {{NED}}
| death_date = {{vafot sanasi va yoshi|1926|2|21|1853|9|21|df=y}}
| death_place = [[Leyden]], {{NED}}
| nationality = {{NED}}
| fields = [[Physics]]
| workplaces = [[University of Leiden]]<br />[[TU Delft|Delft Polytechnic]]
| alma_mater = [[Heydelberg universiteti|Geydelberg universiteti]]<br /> [[Groningen universiteti]]
| doctoral_advisor = [[Rudolf Adriaan Mees]]
| academic_advisors = [[Bunzen Robert Vilgelm]]<br />[[Kirxgof Gustav Robert]]<br />[[Johannes Bosscha]]
| doctoral_students = [[Jacob Clay]]<br />[[Claude Crommelin]]<br />[[Wander de Haas]]<br />[[Gilles Holst]]<br />[[Johannes Kuenen]]<br />[[Remmelt Sissingh]]<br />[[Ewoud van Everdingen]]<br />[[Jules Verschaffelt]]<br />[[Pieter Zeeman]]
| mashhur_ishlari = [[Onnes-effect]]<br />[[Oʻta oquvchanlik]]<br />[[Oʻta oʻtkazuvchanlik]]<br />
| awards = {{no wrap|[[Matteucci Medal]] <small>(1910)</small><br>[[Rumford Medal]] {{small|(1912)}}<br />[[Nobel Prize in Physics]] {{small|(1913)}}<br />[[Franklin Medal]] {{small|(1915)}}}}
}}
'''Heyke Kammerling-Onnes''' ({{lang-nl|Heike Kamerlingh Onnes}}) — [[Gollandlar|golland]] fiziki va kimyogari. Tarixda ilk bora, past haroratlar fizikasida amaliy natijalarga erishgan olim hisoblanadi. Uning oʻz davri uchun rekord hisoblangan 0.9 [[Kelvin (oʻlchov birligi)|Kelvin]] haroratga erishgani va bu orqali suyuq [[geliy]] olish usulini kashf etgani uchun, [[fizika]] boʻyicha [[1913-yil]]gi [[Nobel mukofoti]] bilan taqdirlangan. Shu tufayli ham uning ilmiy doiralardagi hazilomuz unvoni (''Janob Mutlaq nol'') boʻlgan.<ref>"Kamerling-onnes Xeyke" ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20K%20harfi.pdf K-harfi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220419235559/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20K%20harfi.pdf |date=2022-04-19 }} Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Tarjimai holi ==
Kammerling-Onnes [[1853-yil]]ning [[21-sentabr]] kuni, [[Niderlandlar|Gollandiya]]ning [[Gröningen]] shahrida tugʻilgan<ref name="nobel">{{veb manbasi|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/onnes-bio.html|sarlavha=The Nobel Prize in Physics 1913: Heike Kamerlingh Onnes|nashriyot=Nobel Media AB|kirish sanasi=24-aprel 2012-yil}}</ref>. Oʻrta taʼlimni oʻz shahridagi maktabda tamomlagach, [[1870-yil]]da Groningen universitetining [[Fizika]] va [[Matematika]] boʻlimiga oʻqishga kiradi. Keyinroq oliy taʼlimni [[Heydelberg universiteti|Geydelberg universiteti]]da, mashhur olimlar [[Kirxgof Gustav Robert|Kirxgof]] va [[Bunzen Robert Vilgelm|Bunzen]]lar qoʻl ostida davom ettirgan. [[1873-yil]]da u yana Groningenga qaytib keladi. [[1878-yil|1878]]-[[1882-yil]]lar davomida Kammerling-Onnes, Delfta universitetida maʼruzalar oʻqiy boshlagan. [[1882-yil]]da uni, Gollandiyaning eng mashhur oliy taʼlim muassasalaridan biri boʻlgan [[Leyden universiteti]]ga, amaliy fizika fanlari professori lavozimiga taklif etishadi va Kammerling-Onnes ushbu lavozimni qabul qiladi.

== Faoliyati ==
Kammerling-Onnesning doktorlik dissertatsiyasi oʻziga xos mavzuda boʻlib, unda olim [[Yer]]ning oʻz oʻqi atrofida aylanishini gʻayrioddiy usul bilan isbotlashga uringan. [[1883-yil]]da himoya qilingan mazkur dissertatsiya, yirik ilmiy doiralarda katta qiziqish va munozaralarga sabab boʻlib, olimga ilk muvaffaqiyatlar uchun katta yoʻl ochib beradi. Bu orada uning ilmiy qiziqishlari doirasi, gazlarni siqish va ularning past haroratlardagi xossalarini oʻrganish masalalariga qaratilib, olim laboratoriya sharoitlarida mutlaq nol haroratga erishish uchun ilmiy tadqiqotlar oʻtkazishni boshlagan. Ushbu maqsadda uning shaxsiy tashabbusi bilan, [[1894-yil]]da Leyden universiteti qoshida [[Kriogen texnikasi]] laboratoriyasini tashkilkashtiradi va laboratoriyaning eng birinchi direktori etib, aynan Kammerling-Onnes tayinlanadi. Laboratoriyaning ilmiy-amaliy ehtiyojlari uchun, olimning oʻzi oʻsha yildayoq maxsus yangicha qurilma — gazlarni siqib-suyultiruvchi ilmiy-tajriba dastgohini yasaydi. Mazkur qurilmaning ishlab chiqarish samaradorlik koʻrsatkichlari shu darajada yuqori boʻlganki, undan keyingi bir necha oʻn yilliklar davomida ham yetarlicha foydalanish mumkin boʻlgan ekan. Kammerling-Onnes, oʻzi tayyorlagan qurilma va laboratoriyada, tarixda ilk bora suyuq kislorod va suyuq neon moddalarini olishga muvaffaq boʻlgan<ref name="nobel"/>. [[1906-yil]]da esa suyuq vodorod olishni ham uddalagan.

[[Fayl:Leiden - Kamerlingh Onnes Building - Commemorative plaque.jpg|thumb|180px|thumb|left|[[Leyden]]dagi Kammerling Onnes sharafiga atab toshga oʻyib yozilgan yodgorlik]]
[[1908-yil]]ga kelib olim, tarixda ilk bora suyuq geliyni olishga erishgan va bir vaqtning oʻzida, oʻsha davr uchun eng past haroratni, yaʼni, 0.9 [[Kelvin (oʻlchov birligi)|Kelvin]]ni hosil qilishga erishgan. Ushbu tajribaning asosiy maqsadi mutlaq nol haroratga erishish boʻlmay, balki, oʻta past haroratlarda moddalarning xossalarini tadqiq qilish boʻlib, jumladan uning asosiy muddaolari:
# oʻta past haroratlardagi elementlarning yutish [[spektr]]lari;
# turli birikmalarning fosforoessensiyalari;
# suyultirilgan gazlarning qovushqoqlik koʻrsatkichlari;
# hamda, moddalarning magnit xossalarini oʻrganish masalalarini oʻz ichiga olgan.

[[1911-yil]]ga kelib, Kammerling-Onnes, [[simob]]ning elektr oʻtkazuvchanligi 4.2 Kelvin haroratda birdaniga keskin kamayishini aniqlashga muvaffq boʻlgan. Ushbu hodisa fizikada [[Oʻta oʻtkazuvchanlik|oʻta-oʻtkazuvchanlik]] nomini olgan<ref>{{jurnal manbasi|url=http://ilorentz.org/history/cold/DelftKes_HKO_PT.pdf |title=The Discovery of Superconductivity|author=van Delft, Dirk and Kes, Peter |date=September 2010|pages=38–43|journal=Physics Today|doi=10.1063/1.3490499|volume=63| issn = 0031-9228 }}</ref>. Bir yil oʻtib, u suyuq geliyning [[oʻta oquvchanlik]] xossasini kashf etadi<ref>van Delft, Dirk (2007) [http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2007-10-Van%20Delft-Freezing%20Physics.pdf ''Freezing physics, Heike Kamerlingh Onnes and the quest for cold''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190511164012/http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2007-10-Van%20Delft-Freezing%20Physics.pdf |date=2019-05-11 }}, Edita, Amsterdam, {{ISBN|9069845199}}.</ref>
. Ushbu masalalar yuzasidan tekshiruvlarni davom ettirib, [[1913-yil]]da, kuchli magnit maydoni ham toklar taʼsirida oʻta-oʻtkazuvchanlikning buzilishi hodisasini aniqlaydi. Aynan shu yili Heyke Kammerling-Onnes, ''Natijasi suyuq geliy ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyilishiga sabab boʻlgan, oʻta past haroratlardagi moddalarning xossalarini tadqiq qilgani uchun'' fizika boʻyicha Nobel mukofotiga loyiq koʻrilgan. Past haroratlar fizikasida erishgan yutuqlari sharafiga u, hamkasblari orasida (''Janob Mutlaq nol'') taxallusi bilan atala boshlangan<ref>{{jurnal manbasi | doi = 10.1098/rstl.1862.0001| title = On the Influence of Temperature on the Electric Conducting Power of Metals| journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London| volume = 152| pages = 1–27| year = 1862| last1 = Matthiessen | first1 = A.| last2 = von Bose | first2 = M.}}</ref><ref>{{jurnal manbasi | doi = 10.1098/rstl.1864.0004| title = On the Influence of Temperature on the Electric Conducting-Power of Alloys| journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London| volume = 154| pages = 167–200| year = 1864| last1 = Matthiessen | first1 = A.| last2 = Vogt | first2 = C.}}</ref>.

Olimning past haroratlar fizikasida faqat [[Nazariya|nazariyot]] bilan cheklanib qolmasdan, balki, mazkur soha yutuqlarini amaliyotga tadbiq etish borasida ham amalga oshirgan. Chunonchi u, [[Refrijerator|sovutgichli vagonlar]] (''refrijeratorlar'') hamda, oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash tizimlarini loyihalash-muhandislik ishlarida faol ishtirok etgan.

Heyke Kammerling-Onnes, [[1926-yil]]ning [[21-fevral]] sanasida [[Leyden]]da vafot etgan.

== Unvon va mukofotlari ==
[[Fayl:HeikeKamerlinghOnnes1.JPG|200px|thumb|upright|[[Voorschoten]]dagi Kamerlingh Onnes qabri.]]
Kammerling-Onnesning fan oldidagi sharafli xizmatlari uchun, uni koʻplab nufuzli akademiya va ilmiy muassasalarning faxriy aʼzoligiga saylashgan boʻlib, masalan u [[Berlin universiteti]]ning Faxriy Doktori, [[Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi|Amsterdam Qirollik Fanlar Akademiyasi]]ning haqiqiy aʼzosi, shuningdek, [[Kopengagen]], [[Gettingen]], [[Galle]], [[Uppsala]], [[Turin]] va [[Vena]]dagi joylashgan Fanlar Akademiyalarining faxriy aʼzoligiga saylangan<ref>{{veb manbasi |muallif= |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00001186 |sarlavha=Heike Kamerlingh Onnes (1853 - 1926) |nashriyot=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |sana= |kirish sanasi=22-iyul 2015-yil |qaralgan sana=2015-11-07 |arxivsana=2024-06-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240613023619/https://dwc.knaw.nl/biografie/biografisch-apparaat/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00001186 }}</ref>. 
Bulardan tashqari olim, fan oldidagi xizmatlari uchun:
* [[London qirollik jamiyati|London Qirollik Jamiyati]]ning [[Rumford mukofoti]].
* Franklin universitetining „Franklin“ medali, 
* Italiya Milliy Fanlar Akademiyasining „Metuchchi“ medali.
* Oʻta past haroratlardagi moddalarning xossalarini tadqiq qilgani uchun [[1913-yil]]da [[Fizika|fizika boʻyicha]] [[Nobel mukofoti]]ga loyiq koʻrilgan.

== Meros ==
Uning oʻzi tashkillagan ajoyib ilmiy laboratoriyasi va koʻp sonli mutaxassis shogirdlari, keyingi davrlarda ham ilm-fanning turli sohalarida yangidan-yangi yutuqlarga erishib, Kammerling-Onnes maktabining nufuzini yanada ortishiga sabab boʻlishgan. Xususan uning eng iqtidorli shogirdlaridan bir boʻlgan olim Willem Hendrik Keesom, [[1926-yil]]da, tarixda ilk bora qattiq holatdagi [[geliy]]ni olishga erishgan.

Hozir, Heyke Kammerling-Onnes tashkil etgan Leyden kriogen laboratoriyasi, uning nomi bilan ataladi; shuningdek, oʻsha laboratoriyada, olimning oʻzi loyihalagan mashhur kriogen qurilmasi namoyishga qoʻyilgan boʻlib, ushbu qurilmaga ham, uning nomi berilgan. Bundan tashqari, Oydagi kraterlardan biri, Kammerling-Onnes sharafiga, uning nomi bilan ataladi<ref>{{jurnal manbasi |doi=10.1021/ed079p697 |last=Howard|first=Irmgard |year=2002|title=H Is for Enthalpy, Thanks to Heike Kamerlingh Onnes and Alfred W. Porter|journal=Journal of Chemical Education|publisher=ACS Publications|volume=79|issue=6|pages=697|url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ed079p697|bibcode = 2002JChEd..79..697H }}</ref>.

== Tanlangan asarlari ==
* Kamerlingh Onnes, H., "Nieuwe bewijzen voor de aswenteling der aarde." Ph.D. dissertation. Groningen, Netherlands, 1879.
* Kamerlingh Onnes, H., "Algemeene theorie der vloeistoffen." ''Amsterdam Akademik Verhandl''; 21, 1881.
* Kamerlingh Onnes, H., "On the Cryogenic Laboratory at Leyden and on the Production of Very Low Temperature." ''Comm. Phys. Lab. Univ. Leiden''; 14, 1894.
* Kamerlingh Onnes, H., "Théorie générale de lʼétat fluide." ''Haarlem Arch. Neerl.''; 30, 1896.
* Kamerlingh Onnes, H., "Further experiments with liquid helium. C. On the change of electric resistance of pure metals at very low temperatures, etc. IV. The resistance of pure mercury at helium temperatures." ''Comm. Phys. Lab. Univ. Leiden''; No. 120b, 1911.
* Kamerlingh Onnes, H., "Further experiments with liquid helium. D. On the change of electric resistance of pure metals at very low temperatures, etc. V. The disappearance of the resistance of mercury." ''Comm. Phys. Lab. Univ. Leiden''; No. 122b, 1911.
* Kamerlingh Onnes, H., "Further experiments with liquid helium. G. On the electrical resistance of pure metals, etc. VI. On the sudden change in the rate at which the resistance of mercury disappears." ''Comm. Phys. Lab. Univ. Leiden''; No. 124c, 1911.
* Kamerlingh Onnes, H., "On the Lowest Temperature Yet Obtained." ''Comm. Phys. Lab. Univ. Leiden''; No. 159, 1922.

== Manbalar ==
{{manbalar|colwidth=30em}}

== Adabiyotlar ==
* <nowiki>''Волков В. А., Явелов Б. Е.'' Переписка А. Г. Столетова с Г. Камерлинг-Оннесом // Исследования по истории физики и механики. 1990. — {{М.}}: Наука, 1990. — С. 186—197. ISBN5-02-000738-2</nowiki>
* {{jurnal manbasi | last = de Bruyn Ouboter | first = Rudolf |date=March 1997 | title = Heike Kamerlingh Onnesʼs Discovery of Superconductivity | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1997-03_276_3/page/98 | journal = Scientific American | volume = 276 | issue = 3 | pages = 98–103 | doi = 10.1038/scientificamerican0397-98}}
* {{jurnal manbasi | last = Laesecke | first = Arno | date = May–June 2002 | title = Through Measurement to Knowledge: The Inaugural Lecture of Heike Kamerlingh Onnes (1882) | journal = Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology | volume = 107 | issue = 3 | pages = 261–277 | url = http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/107/3/j73lae.pdf | format = PDF | doi = 10.6028/jres.107.021 | seperator =  | access-date = 2015-11-07 | archivedate = 2006-10-02 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061002184752/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/107/3/j73lae.pdf }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20061002184752/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/107/3/j73lae.pdf |date=2006-10-02 }}
* {{jurnal manbasi | last = Reif-Acherman | first = Simón | date = June 2004 | title = Heike Kamerlingh Onnes: Master of Experimental Technique and Quantitative Research | journal = Physics in Perspective | volume = 6 | issue = 2 | pages = 197–223 | doi = 10.1007/s00016-003-0193-8 | url = http://www.springerlink.com/content/abn2kb4vrwx5yc2n/fulltext.pdf | format = PDF | bibcode = 2004PhP.....6..197R }}{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Van Delft, D. [http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2007-10-Van%20Delft-Freezing%20Physics.pdf „''Freezing Physics: Heike Kamerlingh Onnes and the Quest for Cold''“] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190511164012/http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2007-10-Van%20Delft-Freezing%20Physics.pdf |date=2019-05-11 }}
* [[Anneke Levelt Sengers|Levelt-Sengers, J. M. H.]], „''How fluids unmix : discoveries by the School of Van der Waals and Kamerlingh Onnes“''. Amsterdam, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, 2002. {{ISBN|90-6984-357-9}}.
* Kamerlingh Onnes, Heike, (Gavroglou, Kōstas. [ed.], and Goudaroulis, Yorgos [ed.]) „''Through measurement to knowledge : the selected papers of Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926)''“. Dordrecht, Boston, Kluwer Academic Publishers, c1991. Goudaroulis, Yorgos. {{ISBN|0-7923-0825-5}}
* International Institute of Refrigeration (First International Commission), „''Rapports et communications issus du Laboratoire Kamerlingh Onnes''“. International Congress of Refrigeration (7th; 1936; La Hauge), Amsterdam, 1936.

== Havolalar ==
{{commons}}
* [http://www.orbita.uz/index.php?option=com_content&view=article&id=544:kammerling-onnes-heyke&catid=42:horijiy-olimlar&Itemid=63  Kammerling Onnes Heyke - orbita.uz saytida]
* [http://n-t.ru/nl/fz/kamerlingh.htm Камерлинг-Оннес (Kamerlingh-Onnes), Хейке. Биография] на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/ Информация с сайта Нобелевского комитета]{{ref-en}}
* {{Сотрудник РАН|50618|Гейке Камерлинг-Оннеса}}
* [http://science.tatsel.ru/kamerlingh-onnes/ Хейке Камерлинг-Оннес. Биографический очерк]
* [[Nobel Prize]], [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/onnes-bio.html Physics 1913]—official site.
* [http://www.nobel-winners.com/Physics/kamerlingh_onnes.html About Heike Kamerlingh Onnes], Nobel-winners.com.
* J. van den Handel, [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/kamerlingh ''Kamerlingh Onnes, Heike (1853–1926)''], in Biografisch Woordenboek van Nederland. ('''In Dutch''').
* [http://ilorentz.org/history/cold Leiden University historical web site]
* [http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/KOL_archive Correspondence with James Dewar], the main competitor in the race to liquid helium.
* [http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/KOL_archive/Communications/index.html Communications from the Kamerlingh Onnes Laboratory] (1885–1898).
* [http://ilorentz.org/history/KOL_archive/dissertations/KamerlinghOnnes.html Ph.D. students] of Kamerlingh Onnes (1885-1924).

{{Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari}}

{{DEFAULTSORT:Onnes, Heike}}
[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Fizika]]