Ziyosfera

Hınıs

(Hinisdan yoʻnaltirildi)

Ҳıнıс (курдча: Хинûс [2]; арманча: Խնուս) Туркия Эрзурум вилоятидаги муниципалитет ва шаҳарча . Майдони 1367 км2 [3] ва аҳолиси 24680 кишини ташкил этади (2022)[1]. Шаҳардаги тарихий обидалар орасида қал’а ва Муш беки Алааддин томонидан 1734-йилда қурилган Улу Cами масжиди ҳам бор [4]. Шаҳарда эса курдлар истиқомат қилади [5].

Ҳıнıс
Қишлоқ
Erzurum viloyatidagi Hinis tumanini ko'rsatuvchi xarita
Эрзурум вилоятидаги Ҳинис туманини ко'рсатувчи харита
Hınıs is located in Turkiya
Hınıs
Туркиядаги жойлашуви
Координаталари: 39°21′31″Н 41°42′1″Э / 39.35861°Н 41.70028°Э / 39.35861; 41.70028
Давлат Туркия
Вилоят Эрзурум
Ҳукумат
Ҳудуд
 1 367 км2 (528 сқ ми)
Аҳолиси
 (2022)[1]
 24 680
 • Зичлиги 18/км2 (47/сқ ми)
Вақт минтақаси ТРТ (УТC+3)
Почта индекси
25600
Ҳудуд коди 0442
1916-1917-йилларда Биринчи жаҳон уруши даврида Россия қўшинлари томонидан эгаллаб олинган Туркия ҳудудларининг маъмурий-ҳудудий бўлинмасидаги Ҳıнıс вилояти

Муш шаҳридан 150 км узоқликда жойлашган бу туман, тарихда муҳим ўрин эгаллаган Ҳамурперт кўлига жуда яқин. Ҳинис тумани шимолдан Ак Даğ (Оқ Тоғ) тоғлари, ғарб ва жанубдан Бингўл тоғлари, жанубдан шарқдан Оқдўғон тоғлари билан ўралган [6] [7]. Ҳıнıс тумани шимолда Текман ва Караязи туманлари, шарқда Караçобан тумани, жанубда Мушнинг Варто, Буланик ва Малазгирт туманлари билан қўшнидир. Бундан ташқари, Варто шаҳри Ҳıнıсдан атиги 40 км узоқликда жойлашган. Ҳıнıс текис туман бўлиб, Ҳıнıс текислиги эса вилоятнинг энг самарали текисликларидан биридир. Шунинг учун туманнинг асосий даромад манбалари қишлоқ хўжалиги ва чорвачиликдир. Иқлим ва табиат жиҳатидан Эрзурум билан ўхшаш хусусиятларга эга. Қиш совуқ ва қорли, ёзда эса, одатда салқин. Умуман олганда, Эрзурум 5-6 даража иссиқроқ деб айтиш мумкин [8].

Географияси

Ҳıнıснинг геохаритаси

Ҳıнıс шаҳрининг ўзи водийнинг юқори чеккасида, атрофдаги текисликдан юқорида кўтарилган вулқон столида жойлашган [9]. Шу мақсадда 20 дан ортиқ кичикроқ дарёлар текисликнинг асосий дарёсига қўшилади.

Иқлими

Ҳıнıс қуруқ-ёзги нам континентал иқлимга эга [10]. Қиши жуда совуқ ва қорли, ҳарорат доимий равишда музлашдан паст бўлади. Ёз қуруқ, кунлари иссиқ ва кечалари салқиндир.

Тарихи

Ҳıнıс водийси Варазҳнуник Арманистон кантонининг асосий қисмини ташкил этди. Бу даврда (тахминан 4—7-асрлар) Ҳıнıс, эҳтимол, мустаҳкам савдо шаҳри бўлган. Кейинчалик, Армонистонни араблар босиб олганидан сўнг, минтақа бир нечта кичик князликларга бўлинди. Ҳıнıс юнон манбаларида Серматз деб аталган бу князликлардан бирининг „деярли шубҳасиз“ пойтахти эди. Серматз эски Варажнуник туманини, шунингдек жануби-ғарбдаги Варто текислигини қамраб олган. Унинг ҳукмдорлари, Малазгиртнинг Кайсите амирларининг васаллари бўлишгани аҳтимоли мавжуд [9].

Кара Коюнлу даврида Ҳıнıс Битлис амирлигининг вассали бўлган кичик курд амирлигининг пойтахти бўлган. Ҳıнıс амирлиги, асосан, Ҳıнıс текислигида жойлашган бўлса-да, Мурат дарёсининг жанубига кўтарилиб, Назик кўлни ва Буланıк атрофидаги ҳудудни ўз ичига олган. Кейинчалик, Оттоман империяси остида Ҳıнıс Эрзурум Эялет санжак ташкил этилди [9].

Монументлар

Қал’а

ҲıнıсХиниснинг эски қал’аси платонинг ўртасида жойлашган чуқурлик тепасида жойлашган кичик тошли туйнукни ўраб олади. Қал’а қоясига фақат бир томондан, уни платонинг қолган қисми билан боғлайдиган баланд „бўйин“ орқали кириш мумкин. Бу „бўйин“ шаҳарни тарихан ўраб турган деворларнинг бошланғич нуқтаси эди. Қал’анинг фақат бир нечта миноралари бугунги кунгача сақланиб қолган [9].

Масжид

Улу Cами қал’а қояси остида ва шаҳар ташқарисида жойлашган. Унинг тарихи 1734-йилга тўғри келади ва анъанавий равишда Муш водийсида Мерсимеккале қал’асини мустаҳкамлаган Муш беги Ала эд-Дин билан боғлиқ. Масжид тахминан куб шаклига эга бўлиб, томни бир нечта кичикроқ гумбазлар билан ўралган нисбатан кичик пирамидасимон қалпоқ билан қоплайди. Масжиднинг шимоли-ғарбий бурчагида битта оқ-қора чизиқли минораси бор

Таркиби

Ҳıнıс туманида 98та маҳалла мавжуд:[11]  

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Аддресс-басед популатион регистратион сйстем (АДНКС) ресулц датед 31 Деcембер 2022, Фаворите Репорц“ (эн) (ХЛС). ТÜİК. Қаралди: 2023-йил 12-июл.
  2. ↑ адем Авcıкıран. Кüртçэ Анамнез Анамнеза би Курманcî (тр, ку), 2009 — 56-бет. Қаралди: 2019-йил 17-декабр (2020-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган). 
  3. ↑ „İл ве İлçэ Йüз öлçüмлери“. Генерал Диреcторате оф Маппинг. Қаралди: 2023-йил 12-июл.
  4. ↑ Синcлаир, Т.А.. Эастерн Туркей: Ан Арчитеcтурал & Арчаэологиcал Сурвей, Волуме И. Пиндар Пресс, 1989 — 289-бет. ИСБН 9780907132325. 
  5. ↑ Бажалан. „Бетwеэн Аccоммодатионисм анд Сепаратисм: Курдс, Оттоманс анд тҳе Политиcс оф Натионалитй (1839-1914)“ 186. Университй оф Охфорд. 2022-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-июн.
  6. ↑ „Ҳıнıс’ıн cоğрафи япıсı ве иклим öзелликлери“ (Туркиш). Ҳıнıс Каймакамлığı (2023).
  7. ↑ „Ҳıнıс Касабасı’нıн cоğрафясı“ (Туркиш). Ататурк Университй (2001).
  8. ↑ „Ҳıнıс Ҳабер“ (тр) (2022-йил 18-май). 2022-йил 28-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-июл.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Синcлаир, Т.А.. Эастерн Туркей: Ан Арчитеcтурал & Арчаэологиcал Сурвей, Волуме И. Лондон: Пиндар Пресс, 1987 — 288-9, 320, 325, 330-1, 335-бет. ИСБН 0-907132-32-4. Қаралди: 2022-йил 20-май. 
  10. ↑ "Табле 1 Овервиэw оф тҳе Кöппен-Геигер cлимате cлассес инcлудинг тҳе дефининг cритериа." (эн). Натуре: Сcиэнтифиc Дата. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/с41597-023-02549-6/таблес/1. 
  11. ↑ Маҳалле (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-07-06 санасида архивланган), Туркей Cивил Администратион Департменц Инвенторй. Ретриэвед 12 Жулй 2023. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi