Ziyosfera

Hojitarxon

Ҳожитархон (татарча: حاجی‌ ترخان, Хаcитархан, Хаҗитархан; ног. Хажитархан[1]) – ўрта асрлардаги Олтин Ўрда шаҳри, у парчалангач, Астрахан хонлигининг таркибига кирган. Волганинг қуйи оқимида, ўнг қирғоғида, замонавий Астрахан марказидан 12 км юқорида жойлашган. Шаҳар ўрни Шарений Бугор археологик манзилгоҳи харобаларидан топилган. Турли даврларда ва турли тарихий манбаларда Астархон, Аждархон, Гинтархон, Ситрахан, Азторокан номлари ҳам учрайди.

Ҳожитархон
Ўрта асрлар шаҳри
Skyline of Hojitarxon
46°27′50″Н 47°58′11″Э / 46.46389°Н 47.96972°Э / 46.46389; 47.96972
Мамлакат Россия
Ҳукумат
Асос солинган ХИИИ аср
Илк эслатилиши 1333-йил
Автомобил коди 70
Hojitarxon xaritada
Hojitarxon
Ҳожитархон

Асос солинган вақти ва жойи

Шаҳар тахминан 13-асрнинг ўрталарида – иккинчи ярмида замонавий Астрахандан 12 км шимолда, Волганинг ўнг қирғоғидаги баланд тепаликда пайдо бўлган. Шаҳарнинг ташкил топиши 1250-йилларга тўғри келади, деган тахмин бор. М. Г. Сафаргалиев шаҳарнинг ташкил топиши „Олтин Ўрда ҳукмрон элитаси янги дин – исломни қабул қилган ва мусулмон руҳонийлари хонлардан турли имтиёзлар ола бошлаган“ даврга тўғри келади деб ҳисоблаган[2]. Ҳар ҳолда, 1254-йилда Волга делтаси орқали саёҳат қилган Гилом де Рубрук Итил дарёсининг ғарбий қирғоғида Боту Сартак ўғлининг қишки қароргоҳи бўлиб хизмат қилган қишлоқ мавжудлигини ва унда хон буйруғи билан черков қурилганини эслатиб ўтади[3]. Умумий қабул қилинган нуқтаи назарга кўра, Олтин Ўрда хонининг кузги қароргоҳи бўлган Ҳожитархон ҳақида ёзма манбаларда биринчи эслатма Ўзбекхон билан бу шаҳарга 1333-йилда ташриф буюрган араб сайёҳи Ибн Баттутанинг қайдларида учрайди[4]. Баттута қуйидагича ёзади:

Биз Султон ва штаб-квартира билан йўлга чиқдик ва Ҳожитархон (Астрахан) шаҳрига етиб келдик… Бу дунёдаги энг катта дарёлардан бири бўлган Итил дарёсида қурилган йирик бозорлари бўлган энг яхши шаҳарлардан бири. . Совуқ кучайгунча ва бу дарё музлаб қолгунча Султон шу ерда қолади. Унга қуйиладиган сувлар ҳам музлайди. Кейин султон бу ҳудуд аҳолисига бир неча минг арава сомон олиб келишни буюради, улар сомонни дарёга тўпланган муз устига қўйишади. Одамлар бу дарё ва унга боғланган сувлар бўйлаб араваларда 3 кунлик масофада саёҳат қилишади. Кўпинча сув бўйлаб карвонлар ўтади, қишки совуқ тугашига қарамай, улар чўкиб ўлиб кетишади[5].

Ўрта аср хариталарида Ҳожитархон Волганинг ғарбий қирғоғида, ҳозирги Астрахандан бироз баландроқда жойлашган. 1351-йилдаги номаълум харитада Волга делтасида „Ажитархон“ ёзуви бор. 1367-йилда тузилган венецияликлар Френсис ва Доминик Пициганининг харитасида Ҳожитархон шаҳри Волганинг ўнг қирғоғида, Ҳожи Черкас эгаллаб олган меросда кўрсатилган, аммо унинг кўчманчи лагери шаҳардан анча юқорида жойлашган ва харитада „Cасаде Герcаси“ номи билан кўрсатилган эди. Ҳожитархон шаҳри космограф Фра Мауронинг 1459-йилдаги харитасида ҳам Эски ва Янги Сарой билан бирга кўрсатилган[6]. Флоренсиялик савдогар Франческо Пеголотти ўзининг 1340-йиллардаги „Пратиcа делла мерcатура“ асарида „Життаркандан Саройга дарё бўйлаб бир кунлик саёҳат бўлади“, деб ёзади[7].

Археологияси

Археологик жиҳатдан Ҳожитархон шаҳри қолдиқлари Шарений Бугор ўрнида қайд этилган (ҳозирги АТСКК қишлоғи ҳудудида, Астрахан теграсида). Шаҳар атрофидаги уйларнинг қолдиқлари Волганинг ўнг қирғоғида Трусово станциясидан Стрелецкое қишлоғигача бўлган ҳудуддда жойлашган. 1966-йилда Астрахан селлюлоза-картон заводи (АТСКК) қурилиши арафасида А. М. Манделстам бошчилигида биринчи жиддий ва кенг кўламли археологик қазишмалар олиб борилди. Олтин Ўрда шаҳрининг чеккасида жойлашган турар-жойларнинг бутун блоки – қазилмалар, саноат бинолари – кулолчилик устахоналари ва қабристон топилди. 1984-йилда аҳоли пунктининг марказий қисмидан 3 км шарқда астраханлик археолок В. В. Плахов 14—15-асрларда мавжуд бўлган марказий кўп хонали уй ва тўртта дугбадан иборат бўлган мулк мажмуасини қазиб олди. 1990-йилларда хавфсизлик мақсадида ўтказилган археологик тадқиқотлар натижасида Ҳожитархоннинг кўплаб йўлдош аҳоли пунктлари, унинг яқин туманлари таркибига кирувчи дала ерлари ва қишлоқ аҳоли пунктлари аниқланган. Бироқ, афсуски, шаҳарнинг ўзи ҳозирча сақланиб қолмаган – маданий қатламнинг катта қисми қирғоқнинг эрозияси натижасида дарёга қулаб тушган ёки турар-жой ҳудудлари ва АТСККни Стрелецкое қишлоғи билан боғлайдиган қурилиши пайтида қурилган. Астрахан, Москва, Санкт-Петербург, Саратов, Волгоград ва бошқа кўплаб шаҳарларнинг музей коллексияларида Ҳожитархон ҳудудида топилган ўн минглаб археологик топилмалар – булар тангалар, сопол буюмлар, кошинлар ва темир буюмлар – қуроллар ҳамда асбоблар ва бошқалар экспонат сифатида намойиш қилинмоқда[8]

Шаҳар Олтин Ўрда даврида

Савдо йўллари чорраҳасида жойлашган шаҳар ХИИИ-ХИВ асрларда тезда Олтин Ўрданинг савдо марказига айланган. Ҳожитархон Шарқ-Ғарб карвон йўлида йирик транзит савдо маркази бўлган. Саройдан бу ерга шарқ юклари бўлган карвонлар етиб келган ва икки йўналишда: жанубга – Кавказолди даштларига ва Дарбанд довони орқали Кавказортига ҳамда ғарбга – Венеция ва Генуя савдогарлари уларни кутиб турган Азакка борган. Иосафат Барбаро, айниқса, барча зираворлар ва ипак 14-асрда Азак ва бу ерда жойлашган Италия савдо колониясига Ҳожитархон орқали келганини таъкидлаган. Шаҳар пишиқ ва хом ғиштдан қурилган. Қазиш материалларига қараганда, бу ерда кулолчилик, металлга ишлов бериш ва заргарлик ҳунармандчилиги ривожланган.

1395-йилнинг қишида Амир Темур қўшинлари Ҳожитархонга яқинлашди. Баланд деворлар шаҳарни даштдан яхши ҳимоя қилди, қишда эса Волга бўйидан қирғоқ чизиғи энг заиф жойга айланади. Аҳоли қалин муз бўлакларидан кучли девор қуриб, уларни сув билан тўлдиришган, аммо шаҳар ҳокимияти жангсиз таслим бўлишга қарор қилган. Темур шаҳарни талон-тарож қилиш учун аскарларга берган, кейин уни ёқиб, вайрон қилган. Темур қўшини ҳеч қачон 1396-йил қишидаги каби юкларга тўла бўлмаган, шундан кейин Ҳожитархон, Барбаронинг сўзларига кўра, „деярли вайрон қилинган шаҳарга“ айланган[1].

Шаҳар Астрахан хонлиги даврида

Ҳожитархон қайта тикланди ва 1459-йилда Астрахан хонлигининг пойтахти бўлди, лекин у энди ўзининг аввалги сиёсий ва иқтисодий аҳамиятини йўқотди[9]. 1470-йилларда Ҳожитархонга ташриф буюрган венециялик Амбросе Контарини шаҳарнинг таназзулга учрашининг яққол излари ҳақида шундай ёзади: „У ерда кам сонли уйлар бор, улар тахтадан қурилган, лекин шаҳар паст тош девор билан ҳимояланган; Кўриниб турибдики, яқинда бу ерда ҳали ҳам яхши бинолар мавжуд бўлган“[10]. У яна ёзади:

"Ситрахан[11] шаҳри учта биродарга тегишли; Улар ҳозир Черкес даштларида ва Тана яқинида яшовчи татарларни бошқараётган бош хоннинг (Аҳмед) укасининг ўғиллари. Ёзда жазирама туфайли салқинлик ва ўт излаб Россия чегараларига борадилар. Қишда бу уч ака-ука Ситраханда бир неча ой бўлишади, лекин ёзда улар бошқа татарлар каби қиладилар[10]".

1547-йилда шаҳар Қрим хони Соҳибгарай И томонидан босиб олинган. Хон Дарвешали ўз иттифоқчиси Иван Грознийнинг олдига қочишга мажбур бўлган. 1554-йилда Иван Грозний шаҳарни деярли жангсиз эгаллаб олган ва ўзининг вассали Дарвешалини тахтга ўтказган. Дарвешалининг хиёнати натижасида 1556-йилда шаҳарга рус казакларининг кичик бир отряди юборилади. Хон қўшини билан қочиб кетади ва натижада Ҳожитархон Россия империясига бўйсунади. Худди шу йили янги рус Астраханини қуришга қарор қилинди. Воивода Иван Черемисинов томонидан танланган янги жой – Заячий тепалиги Волганинг чап қирғоғида жойлашган эди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Шнайдштейн Е. В. Хаджитархан (источники)//Археология Нижнего Поволжя на рубеже тисячелетий: Материали Всероссийской научно – практической конференсии. – Астрахан: Изд-во Астраханского гос. пед. ун-та,2001.С. 77-78
  2. ↑ Сафаргалиэв М. Г. Заметки об Астраханском ханстве. // Сборник статей преподавателей Мордовского пединститута. Саранск, 1952.
  3. ↑ Василев Д. В. О пути Гилома Рубрука через делту Волги и о населённих пунктах, коториэ он посетил // Золотоординскоэ наследиэ. Випуск 2. Материали второй Международной научной конференсии „Политическая и социално-экономическая история Золотой Орди“, посвящённой памяти М. А. Усманова. Казан, 29-30 марта 2011 г. / Отв. ред. и сост. И. М. Миргалеэв. – Казан: ООО „Фолиант“, Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2011 °C. 64-72.
  4. ↑ „Путешествие шейха Ибн-Батуты в Золотую Орду, в половине ХИВ века“. 2012-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 21-апрел.
  5. ↑ Крепост. Путешествиэ в Каспийскую столицу. Астрахан: ООО Типография „Нова“, 2009. С. 18
  6. ↑ Крепост. Путешествиэ в Каспийскую столицу. Астрахан: ООО Типография „Нова“, 2009. С. 15-16
  7. ↑ Пеголотти, Франcесcо Балдуccи. Ла Пратиcа делла мерcатура (1310—1340). Эдитед бй А. Эванс, Cамбриге. Масс.: Медиэвал Аcадемй оф Америcа, 1936. П. 21
  8. ↑ Крепост. Путешествиэ в Каспийскую столицу. Астрахан: ООО Типография „Нова“, 2009. С. 20-21
  9. ↑ Пачкалов А. В. Города Нижнего Поволжя в ХВ в. // Золотоординская сивилизация. Вип. 1. Казан, 2008.
  10. ↑ 10,0 10,1 Амброджо Контарини. Путешествиэ в Персию (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-05-01 санасида архивланган) / Барбаро и Контарини о России – М.: „Наука“, 1971.
  11. ↑ Названиэ города дано в соотвецтвии с оригиналом сочинения Контарини: Амброгио Cонтарини. Ил Виазо дел cлариссимо Мессер Амбросио Cонтарини Амбасcиатор делла Иллустриссима Сигнориа ди Венетиа ал Сигнор Вхунcассан Ре де Персиа

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi