Hujum harakati
Ҳужум (туркий тилларда — тажовуз, арабча ҳужум) — 1920—1930-йилларда совет Ўрта Осиёсида олиб борилган ва аёлларнинг мавқеини ўзгартириш учун қилинган ҳаракат. Ма’лумотлар ССР давридаги китоблардан олинган, субектив фикрлар берилган.
Ўрта Осиёда кўпхотинлилик, қизларни ёшлигидан қалин эвазига турмушга бериш, аёлни мерос қилиб бериш (эрининг ўлимидан сўнг укасига), келин ўғирлаш ҳолатлари бор эди.Кўп аёллар саводсиз эди.
1920-йилларда бутун СССРда аёлларнинг жамиятдаги ролини қайта кўриб чиқиш, уларни баъзи уй ишларидан озод қилиш, уларга таълим олиш ва эркаклар билан тенг асосда ишлаш имкониятини беришга қаратилган сиёсат амалга оширилди. Чунки „Шарқ аёллари“ СССРда аёлларнинг тенг ҳуқуққа эга бўлмаган тоифаси деб ҳисобланган.
1920-йилларнинг ўрталаридан бошлаб „Шарқ аёлларини озод қилиш“ ҳаракати учун ҳужум деган махсус ном пайдо бўлди. Аёлларга болаларни парвариш қилиш ва соғлом турмуш асосларини ўргатувчи, шунингдек, ҳуқуқий масалалар, аёллар ва болалар тиббий маслаҳатлари, туғруқхоналар бўйича маслаҳат берадиган махсус аёллар бўлимлари ташкил этилди.
Аммо ҳужум, биринчи навбатда, паранжини оммавий олиб ташлаш ва ёқиш каби кескин ҳаракатлар билан ёдда қолади. 1924-йилда қалинни бекор қилиш тўғрисидаги фармон чиқарилгандан кейин биринчи бўлиб ўзбек меҳнаткашларининг хотинлари паранжини ташладилар. 1927-йил 8-мартда Болшевиклар Бутуниттифоқ Коммунистик партияси МК Ўрта Осиё бюросининг биринчи котиби И.Зеленский бошчилиги билан Самарқанднинг Регистон майдонида минглаб ўзбек аёллари рўмолларини ечдилар, уларни тўплаб, кейин оловда ёқиб юбордилар. Шу куни 10 минг аёл паранжисини ташлаган. Кейинги уч ой ичида яна 90 000 аёл паранжини ечди.
1920-йилларнинг ўрталарида Ўзбекистон ва Тожикистонда рўмолни ечиш бўйича аёллар ҳаракати оммавий тус олди, унга Тожихон Шодиева [1] номи берилди, у рўмолни ечиш бўйича оммавий ҳаракатни биринчи бўлиб амалга оширган аёллардан эди [2] .
Ҳаракат аҳолининг қаттиқ қаршилигига дуч келди. 1927-1928 йилларда биргина Ўзбекистонда аёллар бўлими аъзолари, клуб ва кутубхона мудирлари орасидан 2500 дан ортиқ аёллар ўлдирилган. Қирғизистонда 22 ёшли фаол Алимкан Мамитқулова аёллар йиғилишларида қатнашган ва саводсизликни тугатиш мактабида таҳсил олган. Унинг эри бундан жуда норози бўлиб, уни мунтазам равишда калтаклаган ва ниҳоят суддаги ажрашиш жараёнида уни ханжар билан ўлдирган. Қишлоқ Фуқаролар Йиғини депутати Айнабюбю Жалганбоева „Қизил уй“га (маданий-маърифий муассаса) раҳбарлик қилган, ўқув дастурида қатнашган, Қўчқор вилоятининг Қизил-Туу қишлоғида хотин-қизлар ўртасидаги ишларда фаол иштирок этган. Бундан унинг қариндошлари жуда норози бўлган, эри уни қаттиқ калтаклаган. Айнабюбю бу ҳақда деворий газетада ёзган ва ота-онаси уйига кўчиб бориб, ўқиш ва ишлашни давом эттирган. Шундан сўнг эри яширин ҳолатда бориб, унга 14 марта пичоқ билан жароҳат етказган.
Эрлар кўпинча хотинларини майдонга олиб келиб, у ерда паранжини ечиб, уни ёқиб юборишган ва эртаси куни уни яна кийишга мажбурлашган. Ўрта Осиё бюросининг 1927-йил октябр ойида бўлиб ўтган ХИВ сездида бундай хатти-ҳаракатларни жазолаш, партия сафидан чиқариш тўғрисида қарор қабул қилинди [3] .
Паранжи кийишга қарши ҳаракат кейинги ўн беш йил ичида ҳам давом этди. Марказий Осиё аёллари 1940-йилларнинг бошларида паранжини ечдилар.
Яна қаранг
- Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий
- Тожихон Шодиева
- Нурхон Йўлдошхўжаева
- Турсуной Саидазимова
- " Қўрқмасдан " — 1971 йилдаги ҳужум ҳаракати мавзусида олинган Совет филми
Манбалар
- ↑ „Ўзбек аёли паранжини қандай ташлади? „Ҳужум“ ҳаракати ҳақида“. 2020-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-июл.
- ↑ „Журнал „Смена“ № 965 от август 1967 год“. 2021-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-июл.
- ↑ „Мустафо Базаров. СОВЕТСКАЯ РЕЛИГИОЗНАЯ ПОЛИТИКА В СРЕДНЕЙ АЗИИ. 1918—1930 гг.“. 2020-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-июл.
Адабиётлар
- Ўзбекистонда „Ҳужум“ ҳаракати: Усул.-библиогр. тавсиялар / Давлат. номидаги Ўзбекистон ССР кутубхонаси А. Навоий; Туз. Баратова С. — Тошкент: Г.Б. ЎзССР, 1987. — 28 б.
- „Ҳужум“ Ўзбекистон аёллари тақдирида: Аёллар тенг ҳуқуқлилик ҳаракатининг 60 йиллиги муносабати билан / Рахима Ҳадиэвна Аминова. — Тошкент: Ўзбекистон ССР „Билим“ жамияти, 1987. — 22 б.
- „Ҳужум“ тарихий тажрибаси / Раъно Ядгаровна Ражапова. — Тошкент: Ўзбекистон ССР „Билим“ жамияти, 1987. — 22 б.
- Ҳужум тажовузкор демакдир / Ҳ. Т. Турсунов, В. Г. Чеботарева, Р. Я. Раджапова, С. А. Дмитриэва. — Тошкент: Ўзбекистон, 1987. — 205 б.
- „Ҳужум“нинг сўнмас алангаси: Ўзбеклар ҳаракати. пардани ечган аёллар / М. Алимова. — Тошкент: Ўзбекистон, 1987. — 39 б.
- Янги ҳаёт учун курашчилар: „Ҳужум“нинг 60 йиллигига / Д. Алимова, Ю. Ахтямова; Эд. Р. Х. Аминова. — Тошкент: Фан, 1987. — 51 б.
Ҳаволалар
- Шчурко Т. „Хужум“: Совет Қирғизистондаги илк совет „тажрибалари“ даврида аёлларнинг озод қилиниши (1918-1930): СССРнинг сивилизация сиёсати: „мазлумлар“ билан ишлаш // „Гефтер“, онлайн журнал. — 2015 йил. — 29 май.
- Совет даврида Марказий Осиё аёллари бурқани қандай олиб ташлашган (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-10-25 санасида архивланган)
- Узбек аёли паранжини қандай ташлайди? (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-11-16 санасида архивланган) „Худум“ ҳаракати ҳақида (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-11-16 санасида архивланган)