Ҳукумат

Ҳукумат бошқаруви шаклк бўйича давлатлар. 2021-йил маълумотлари асосида.

---

  Президентлик республикаси, президентнинг тўлиқ ҳокимлиги

  Парламент республикаси, президднтнинг ижро ҳокимлиги парламентга бог'лиқ

  Аралаш республика

  Парламентлик республикалари

  Парламентлик конституцион монархия, монарх ҳақиқий ҳокимиятга эга эмас

  Конституцион монархиялар, монарх ҳақиқий ҳокимиятга эга, ба'зида (ҳар доим эмас) заиф парламент билан

  Мутлақ монархия

  Конституцияд мустахкамлаб қўйилган ягона партия ҳукжмронлигидаги республика

  Ҳукжмат тўғрисидаги асосий қонжни мавжуд бо'лмаган давлатлар ёки ҳарбий диктатура

  Юқорида берилганларнинг бирортасига ҳам кирмайдиган давлатлар

Ҳукумат — давлатнинг олий коллегиал ижроия органи. Ҳукумат давлат бошқарув тизимининг муҳим қисми бўлиб, у мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва ҳуқуқий йўналишларини белгилаш ва бошқариш учун мас’ул ҳисобланади. Ҳукумат давлатнинг барча фуқаролари манфаатларини ҳимоя қилиш, қонунлар ижросини та’минлаш ва барқарор ривожланишни та’минлаш учун фаолият юритади.Ҳукумат турли мамлакатларда турлича ном билан аталади: Вазирлар Кенгаши (Франсия, Италия, Полша), Вазирлар Маҳкамаси (Буюк Британия, Ўзбекистон), давлат кенгаши (ХХР) ва ҳоказо. Ҳукумат партиясиз, бир партияли ва коалицион бўлиши мумкин. Ҳукумат тузиш тартиби бошқарув шаклига боғлиқ бўлади. Парламентар мамлакатларда ҳукуматни давлат бошлиғининг топшириғига кўра бир палатали парламентда ёки икки палатали парлементнинг қуйи палатасида кўпчилик ўринга эга бўлган партиянинг етакчиси (коалицион ҳукуматда партиялар етакчиларидан бири) — томонидан шакллантирилади. Президентлик республикаларида ҳукумат президент томонидан шакллантирилади, бунда бир қатор мамлакатларда (Белоруссия, Қозоғистон, Қирғизистон ва бошқалар) президент томонидан тайинланган ҳукумат аъзоларининг ҳар бири парламент томонидан тасдиқланиши керак. Ҳукумат аъзолари (вазирлар, давлат котиблари ва бошқалар) давлат бошқарувининг муайян марказий идораларига бошчилик қиладилар. Парламентар мамлакатларда улар, одатда, парлемент аъзолари бўлиши керак, президентлик республикаларида ва қоидага кўра, ярим президентлик республикаларида ҳам вазирлик лавозими ва депутатлик мандатини бирга қўшиб олиб бориш мумкин эмаслиги қоидаси амал қилади. Парламентар давлатларда ҳукумат парламент олдида (икки палатали парлементда қуйи палата олдида) коллегиал тарзда жавобгар бўлади. Парламентдаги кўпчилик тарқалиб кетганда (масалан : ҳукумат коалицияси бўлганда) ҳукумат истеъфога кетиши керак ёкл парламент тарқатиб юборилиб, муддатидан илгари сайловлар ўтказиш лозим бўлади. федератив давлатларда марказий ҳукумат ва федерация таркибига кирувчи давлат тузилмалари (штатлар, вилоятлар) ҳукумати мавжуд бўлади. Ҳукумат ёки тўлиқ таркибда ишлаши мумкин, ёки ҳукумат бошлиғи тор коллегия (Буюк Британия, Ҳиндистон ва бошқа мамлакатларда кабинет) тузади. Ҳукумат ўз таркибидан ёрдамчи ҳукумат қўмиталари ташкил этиши мумкин. Ҳукумат қарорлари сиёсий директивалар тусида ҳам, норматив ҳужжатлар ёки қонун лойиҳалари кўринишида ҳам расмийлаштирилади (одатда алоҳида вазирликлар томонидан ишлаб чиқилади), кейин парламент тасдиғига киритилади.

Ўзбекистонда ҳукумат Вазирлар Маҳкамаси деб номланади. У ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларига раҳбарлик қилади. Ҳукумат таркиби Президент томонидан шакллантирилади (яна қаранг Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси).

Ҳукумат тушунчаси ва унинг аҳамияти

Ҳукумат жамият ҳаётининг турли соҳаларини бошқариш учун яратилган сиёсий институтдир. Унинг асосий мақсади давлатнинг барқарорлигини та’минлаш, фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, иқтисодий ўсиш ва ижтимоий тараққиётга ҳисса қўшишдан иборат. Ҳукумат тизими ҳар бир давлатнинг сиёсий тузилишига қараб фарқланади ва турли хил шаклларга эга бўлиши мумкин.

Ҳукумат шакллари

Ҳукуматларнинг ташкил этилиш шакллари мамлакатнинг сиёсий тизими ва давлат тузилишига боғлиқ. Асосий ҳукумат шакллари қуйидагилардан иборат:

1. Монархия

Монархия – давлат бошқаруви бир шахс, я’ни монарх (қирол, император ёки султон) томонидан амалга ошириладиган сиёсий тизимдир. Монархия икки хил бўлади:

• Мутлақ монархия – монарх тўлиқ ва чекланмаган ҳокимиятга эга (масалан, Саудия Арабистони, Бруней);
• Конституциявий монархия – монархнинг ваколатлари конституция билан чекланган бўлиб, давлат бошқаруви асосан парламент ва бош вазир томонидан амалга оширилади (масалан, Буюк Британия, Япония).

2. Республика

Республика – давлат ҳокимияти сайлов йўли билан шаклланадиган ҳукумат шаклидир. Республика бошқаруви асосан қуйидаги турларга бўлинади:

• Президентлик республикаси – президент давлат ва ҳукумат бошлиғи бўлиб, кенг ваколатларга эга (масалан, АҚШ, Бразилия, Ўзбекистон);
• Парламент республикаси – ҳукумат бошлиғи бош вазир бўлиб, давлат бошлиғи эса асосан рамзий ваколатларга эга бўлган президент ёки монарх бўлиши мумкин (масалан, Германия, Италия);
• Аралаш республика – президент ва парламентнинг ваколатлари мувозанатланган (масалан, Франсия, Россия).

Ҳукумат тузилиши

Ҳукумат таркибига турли давлат органлари киради. Уларнинг асосийлари қуйидагилар:

1. Ижро ҳокимияти – ҳукуматнинг асосий ижрочи органи бўлиб, у давлатни бошқариш, қонунларни амалга ошириш ва давлат сиёсатини юритиш учун мас’улдир. Масалан, вазирлар маҳкамаси ва турли вазирликлар.
2. Қонун чиқарувчи ҳокимият – парламент ёки қонун чиқарувчи орган қонунларни ишлаб чиқади ва қабул қилади.
3. Суд ҳокимияти – судлар қонунларнинг ижросини та’минлаш ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун мас’ул.

Ҳукуматнинг асосий функсиялари

Ҳукумат жамият ва давлат барқарорлигини та’минлаш учун қуйидаги функсияларни бажаради:

• Ички сиёсат – ижтимоий барқарорлик ва қонун устуворлигини та’минлаш;
• Ташқи сиёсат – бошқа давлатлар билан дипломатик ва иқтисодий алоқаларни йўлга қўйиш;
• Иқтисодий бошқарув – давлат бюджети, солиқлар ва иқтисодий сиёсатни бошқариш;
• Мудофаа ва хавфсизлик – миллий хавфсизликни та’минлаш ва ҳарбий мудофаани бошқариш;
• Ижтимоий та’минот – соғлиқни сақлаш, та’лим, пенсия тизими ва бошқа ижтимоий хизматларни та’минлаш.