Ҳумпан (Ҳумбан, Ҳупан, эҳтимол ҳупа - „ҳукмронлик қилмоқ“ сўзидан олинган) — элам мифологиясида (милоддан аввалги 2-минг йиллик ўрталари) олий худо, осмон худоси, „осмон ҳукмдори“. Шумерларнинг олий илоҳи Ану ва Бобилнинг Мардук илоҳига тенглаштирилади. Ҳумпаннинг рафиқаси — маъбуда Киририша бўлиб, илоҳ Хутран уларнинг ўғиллари ҳисобланган[1].

Ибодат

Дастлабда худолар онаси Пиненкир[2] Эламда буюк маъбуда саналган. Милоддан аввалги ИИ минг йилликнинг бошларида унинг ўрнини она маъбуда Киририша эгаллаган. Милоддан аввалги ИИ минг йилликнинг ўрталарига келиб, элам пантеонидаги ҳукмронлик мавқеини (бу ерда 37 та худо бўлган[3]) Ҳумпан эгаллаган. Кириришани унинг хотини деб ҳисоблашни бошлаганлар[3]. У милоддан аввалги 6-асрда, Элам форслар томонидан босиб олингандан кейин ҳам уларнинг олий худоси бўлиб қолаверган[1]. Бир нечта элам шоҳлари унинг исмини олишган (Темпти-Ҳумпан-Иншушинак, Ҳумбан-Халташ ИИИ, Ҳумбан-нумена И ва бошқалар).

Аҳамонийлар ўзлари босиб олган эламларнинг олий худосига одоб доирасида ёндашганлар. Милоддан аввалги 6-аср охири — 5-аср бошларига оид Персепол архиви ҳужжатларида Персепол, Форс ва Эламнинг бошқа шаҳарларида подшоларнинг омборларидан маҳсулотлар олиб чиқилгани, уларнинг (шароб, қўй, дон-дун ва бошқалар) нафақат Ахурамазда ва бошқа Эрон худолари, балки элам худолари Ҳумпан ва Симутга ҳам қурбонлик қилиш мақсадида ишлатилгани маълум[4]. Шу билан бирга, Ҳумпанга ибодат қилиш учун Ахурамаздани улуғлаш учун керак бўлганидан уч баравар кўпроқ шароб ишлатилган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Дандамаэв М. А. Хумпан (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-08-30 санасида архивланган) // Мифи народов мира : Энсиклопедия. Электронноэ изданиэ / Гл. ред. С. А. Токарев. М., 2008 (Совецкая Энсиклопедия, 1980). С. 1068.
  2. ↑ Дик Н. Ф., Дик П. Ф. Културология : Учебноэ пособиэ для вузов. — Ростов-на-Дону : Феникс, 2006. — 384 с. — (Висшеэ образованиэ).
  3. ↑ 3,0 3,1 Дандамаев М. А. Эламская мифология (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-08-30 санасида архивланган) // Мифы народов мира : Энциклопедия. Электронное издание / Гл. ред. С. А. Токарев. М., 2008 (Советская Энциклопедия, 1980). С. 1116.
  4. ↑ Религия Ахеменидов.

Адабиётлар

  • Дандамаэв М. А. Қадимги Эрон цивилизациялари. Қадимги цивилизациялар, эд. Г. М. Бонгард-Левина. — М., 1989-йил.
  • Ҳумпан // Смоотҳ В. Д. Қадимги дунё. 2 жилдли энсиклопедик луғат. — М. : Центрполиграф, 1998-йил.