Ziyosfera

Iaydo

Иайдо (япончада 居合道 иайдо: том маънода ўтирган ҳолда қарши олиш санъати) — япон қиличи (катана) ёрдамида кутилмаган ҳужум ёки қарши ҳужум қилиш санъатидир. Кендодан фарқли ўлароқ, бу ерда қиличбозликнинг ўзи ўрганилмайди, балки дастлаб пичоқ билан қопланган душманни бир зумда мағлуб этиш ўрганилада. „Бир зумда мағлуб этиш“ деганда қиличнинг тезда тортилиши ва у билан кейинги зарба беришни англатади, масалан, олдинда ўтирган одам тажовузкорлик белгиларини кўрсаца ёки қилични қинидан чиқармоқчи бўлса. Шунингдек, қиличбозликнинг бундай турида кендода бўлгани каби зирҳ — ҳимоя дубулғаси, желет ва қўлқоп йўқ.

Иайдо
Tasvir
Жанг санъати номи (ЖС): Иайдо
Мамлакат: {{cоунтрй дата Япония|флаг/cоре|наме= Япония|вариант=|сизе=}}
Асос солинган жой: Иайдзюцу

Иайдо тарихи

Тарихий жиҳатдан, иайдо ўтмишдоши — иайдзюцу — самурайларни тайёрлашдаги роли иккита асосий ғояга олиб келган: биринчидан, унга шеригига ёки ундан ҳам ёмони, ўқитувчисига тузатиб бўлмайдиган шикаст етказишдан қўрқмасдан ҳақиқий қилич (шинкен) билан машқ қилиш имкониятини бериш, иккинчидан, олдиндан қилични қинидан суғуриб олмай, кутилмаганда ҳужум қилиш ёки ҳимоя қилиш зарур бўлган вазиятларда ҳаракат қилиш маҳоратини сингдириш. Шундай қилиб, иайдзюцу кендзюцу — қилич билан қиличбозликнинг ҳақиқий санъатига нисбатан ёрдамчи фан эди.

Япон тилидан таржима қилинганда иайдо — иай йўли; ўз навбатида, иай — қиндан қилич билан бир зумда зарба беришдар, душманни тезда зарарсизлантириш (одатда — ўлдириш) ва қилични ғилофга қайтаришдир. Иайдока амалиётчиси рақибини эмас, аввало ўзини назорат қилишга интилади. Иайдо санъати — бу шерикнинг иштирокисиз хаёлий жангларни (вазда) ўрганиш ва бажаришдир. Ҳар хил жанг йўналишлари, шу жумладан бир ёки бир нечта хаёлий рақиблар билан вазда (катана билан), шунингдек, машғулот қиличидан фойдаланган ҳолда контактли жангларнинг ўзгариши мавжуд: боккен, иайто. Ҳар бир жанг қинида қиличнинг дастлабки мавжудлиги билан тавсифланади. Юқори консентрация ва бой тасаввур — бу иайдо фанини тушунишга интилаётган ҳар бир кишининг муҳим хусусиятларидар. Самарали жанг қилиш учун тананинг тўғри ҳолатини кузатиш, тўғри ҳаракатлар қилиш, катана тутқичини ушлаш сирларини қўллаш ва кесиш зарбаларини аниқ амалга ошириш керак.

Замонавий иайдо

Замонавий шароитда қиличбозлик амалий аҳамиятини йўқотди ва бу маҳорат мухлисларининг нисбатан кичик гуруҳига айланди. Улар орасида қилични ғилофидан самарали равишда тортиб олишнинг амалий усулларини ўрганишни таъкидлайдиганлар бор (улар одатда ўз қиладиган ишини иайдзюцу ёки баттодзюцу деб аташни афзал кўрадилар), бошқалари эса буни уларнинг танасининг имкониятларини ўрганиш орқали ўзини ўзи такомиллаштириш йўли сифатида кўришни афзал кўрадилар ва улар учун қилич бу йўлда фақат восита ролини ўйнайди. Иайдонинг ўзи иккаласига ҳам имконият беради ва ҳар бир амалиётчи ўзи учун нима муҳимлигини ўзи ҳал қилиши мумкин.

Иайдо ўрганиш

Ката иайдода

Иайдока кутилмаган ҳужум билан бошланадиган жангдаги ўзгаришларни ўрганади, бу ерда тажовуз ҳар қандай ҳужумчининг ҳаракатидан тезроқ амалга оширилади. Иайдода кераксиз ҳаракатлар йўқ. Ҳар бир ҳаракатнинг ўзига хос маъноси бор. Жанг техникаси одатда оддий ва табиийдир. Машғулотлар нафақат жисмоний, балки ақлий ва интеллектуал натижаларни ҳам талаб қилади. Юзлаб йиллик ривожланиш давомида иайдо авлоддан-авлодга ўтиб келган ва 450 йил давомида у ўзининг асосларини деярли ўзгартирмаган. Иайдо асосларини ўзлаштирганлар ҳужумни қайтариш ва биринчи навбатда кутилмаганда ҳужум қилишлари мумкин.

Мусо дзикиден эйсин услуби

Японияда кенг тарқалган иайдо услубларидан бири бу — Мусо Дзикиден Эйсин-рю (япончада 無雙直傳英信流  мусо: дзикиден эйсин-рю) услубидир. Эйсин рю 16-асрда ташкил этилган бўлиб, япон жанг санъатининг иккинчи энг қадимги тури ҳисобланади. Канагава округида (ҳозирги номи) яшаган Хаясидзаки Дзинсуке Минамото-но Сигенобу (1546-1621-йиллар) эйсин рю ва умуман иайдо асосчиси сифатида танилган. Хаясидзаки ҳаёти билан боғлиқ кўплаб афсона ва ривоятларга қарамай, унинг феодал уруғлари ўртасидаги адоват муҳитида ўсганлиги аниқ тасдиқланган. Ёшлигида у Ямагата округига кўчиб ўтган ва у ерда жанг санъатининг барча турларини ўргана бошлаган. Жисмоний ривожланиш билан бирга, Хаяшизаки бир вақтнинг ўзида руҳий жиҳатдан ривожланганлиги, медитация ва ибодат орқали жангда катанадан фойдаланишнинг энг самарали усулини топишга ҳаракат қилганлиги ҳақида далиллар мавжуд. У ҳаёти давомида „симмей мусо рю“ („илоҳий илҳомланган, ўхшаши йўқ“) деб номланган япон қиличи ёрдамида жанговар услубни ривожлантиришга муваффақ бўлган. Хиясидзаки томонидан ишлаб чиқилган иайдо йўналиши кўплаб номлар билан танилган. Унинг услуби ҳозирда эйсин рю ва мусо синден рю деб номланувчи иккита энг кенг тарқалган услублар учун асос бўлган. Ўшандан бери, асрлар давомида, иайдо ўз шогирдларини тайёрлайдиган ўқитувчиларнинг янгиликлари билан ўзгартирилган ва тармоқланиб келган. Турли хил техника ва тактикаларга қарамай, эйсин рю иайдо ҳозирги кунгача ривожланиб борган ўзгармас асосдир. Ҳозирги вақтда Японияда ва дунёнинг кўплаб мамлакатларида тан олинган ўндан ортиқ мураббийлар ўз йўналишларини (ха) Эйсин Рю — иайдзюцу ва иайдо услубида ҳам, Мусо Синден-рю иайдода ҳам ривожлантиришда давом этмоқдалар. Шуни таъкидлаш керакки, ҳатто бир ха (йўналиш) ичида ҳам бошнинг ўрни билан боғлиқ кўплаб тортишувлар мавжуд. Шунга қарамай, ушбу санъат тури тарафдорлари таниқли япон мураббийлари раҳбарлигида такомиллаштириш имкониятига эга.

Бугунги кунда Россиянинг турли минтақаларида иайдзюцу, иайдо, баттодзюцу турли услублар ва мактабларнинг таниқли япон усталари билан барқарор алоқада бўлган етарли миқдордаги малакали усталар ва мураббийлар мавжуд. Қадимги қиличбозлик санъатини ўргатадиган кўплаб усталар Япониянинг турли префектураларидан келган ўз устозларининг турли мактаблари ва услубларини ифодалаш учун шахсий ваколатларга эга. Ушбу қадимий санъатнинг кўплаб фидойилари мунтазам равишда стажировкадан ўтадилар ва тўғридан-тўғри Япониядаги етакчилар ва етакчи мураббийлардан малака имтиҳонларини топширадилар, ўз ўқитувчиларини Россия Федерацияси ҳудудларида тадбирлар ўтказишга таклиф қиладилар, бу иайдзюцу (иайдо) — ноёб маданий ҳодисаданинг янада ривожланишига ҳисса қўшади ва қизиқишни оширади.

Иайдзюцу техникаси (иайдо) бўйича чемпионатларни ўтказиш бўйича халқаро тенденция доирасида Россия Федерациясининг бир қатор вакиллари Европа ва жаҳон чемпионатлари даражасидаги халқаро иайдо чемпионатларида, Япония очиқ чемпионатларида ва шунга ўхшаш тадбирларда Россиянинг иайдзюцу мактаблари вакили сифатида (иайдо), кендо ва бошқа жанг санъати турлари билан бир қаторда иштирок этганлар. Бир қатор клублар, ассоциациялар ва федерацияларда иайдзюцу (иаидо) нафақат анъанавий жанг санъатининг мустақил ва ўзини ўзи таъминлайдиган тури сифатида ривожланмоқда, балки кобудо, джиу-джицу (дзю-дзюцу), айкидо, дзёдо, карате техникалари билан комплекс равишда амалиётга тадбиқ қилинмоқда, бу ҳам анъанавий япон жанг санъати мактабларида кам учрайди ва бир қатор япониялик мураббийлар томонидан олқишланади. Шунга қарамай, иайдзюцу (иайдо) Япониянинг мустақил анъанавий жанг санъатининг бир тури бўлиб, ўнлаб ва юзлаб авлодлар ҳақиқий усталари ва мураббийлари томонидан яратилган ва ишлаб чиқилган улкан маданий, эстетик, фалсафий, психологик, жисмоний, педагогик ва бошқа кўплаб қатламларни ўз ичига олади.

Кўпгина тарихчиларнинг фикрига кўра, эйсин рю номи еттинчи авлод бошлиғи — Хасегава Тикараносуке Эйшин номидан келиб чиққан. Фақат ўн иккинчи авлоддан кейин иайдо икки хил йўналишга бўлинган: Сайто Иямауга (Мусо Синден услубининг ўн саккизинчи авлоди раҳбари) олиб борадиган йўналиш ва юқорида айтиб ўтилган Икеда Такаси Сейкога олиб борувчи йўналишдир. Хаясидзаки Джинсукедан келиб чиққан иайдонинг бир қатор бошқа, камроқ маълум ва камроқ қўлланиладиган шакллари мавжуд. 2011-йилда Японияда уч мингга яқин талаба эйсин рю амалиётини ўтказган. Эйсин рю анъаналари ассоциацияси ва Япония Иайдо федерацияси бутун дунё бўйлаб мусобақалар ва намойишлар ташкил этиш орқали Эйсин услубини ривожлантиради ва молиялаштиради.

Иайдзюцу

Иайдо ва иайдзюцу ўртасидаги фарқни англаш керак. Иайдзюцу — бир зумда қилични қинидан чиқариш санъати бўлиб, у соф амалийдир, иайдо эса (айниқса, Иккинчи жаҳон урушидан кейин) кўп жиҳатдан руҳни тарбиялаш учун мўлжалланган фандир. Биринчи навбатда иайдзюцу эди (масалан, иайдзюцу бўлими 1447-йилда ташкил этилган Тенсин Сёден Катори Синто-рю бутзюцу мактабида мавжуд). Иайдо, аксинча — иай техникасини бажариш орқали ўз-ўзини такомиллаштириш йўлидир.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi