Ibn Turk
ʿАбдулҳамīд ибн Турк (тахм. яшаган 830-йиллар), шунингдек ʿАбдулҳамīд ибн Васе ибн Турк ал-Жилий (арабча: ابومحمد عبدالحمید بن واسع بن ترک الجیلی) номи билан ҳам танилган, ИХ аср ислом математиги бўлган. Унинг ҳаёти ҳақида етарлича маълумот мавжуд эмас. У ҳақдаги икки ёзма маълумот бири Ибн ан-Надим, иккинчиси Ал-Қифтий томонидан ёзилан бўлиб, бир-бирига айнан мос келмайди. Ал-Қифтий унинг исмини Абдулҳамīд ибн Васе ибн Турк ал-Жилий деб келтиради. Жилий — Гилондан эканини англатади. Бошқа томондан, Ибн ан-Надим унинг нисбаси сифатида хутталий (ختلی)ни келтиради; бу ҳудуд Амударёнинг шимолида ва Бадахшоннинг ғарбида жойлашган. У ёзган ал-жабр ва ал-муқабила асарининг бизгача етиб келган икки қўлёзмасидан бирида нисбанинг ёзилиши ал-Жилий шаклига яқин[1]. Давид Пингреэ / Энcйcлопаэдиа Ираниcада у аслида Хуттал ёки Гилондан бўлганини қайд этилади[2].
Ибн Турк Аралаш тенгламалардаги мантиқий заруриятлар номли алгебра асарини ёзган бўлиб, у Ал-Хоразмийнинг Ал-Жабр асарига жуда ўхшаш ва тахминан ўша даврда, ҳатто эҳтимол ундан ҳам аввалроқ нашр этилган[3]. Фақат Аралаш тенгламалардаги мантиқий заруриятлар деб аталувчи, квадрат тенгламаларни ечишга бағишланган бир бобигина бизгача етиб келган. Қўлёзмада Ал-Жабрда келтирилган билан айнан бир хил геометрик исбот, ҳатто бир ҳолатда Ал-Жабрдаги билан бир хил мисол берилади ва ҳатто Ал-Жабрдан ҳам ошиб, агар дискриминант манфий бўлса, квадрат тенглама ечимга эга бўлмаслигини геометрик йўл билан исботланади[3]. Ушбу икки асар ўртасидаги ўхшашлик баъзи тарихчиларга Ал-Хоразмий ва Абдулҳамид даврига келиб алгебра аллақачон яхши ривожланган бўлган, деган хулосага келишларига сабаб бўлган[3].
Манбалар
- ↑ Ибн Турк ин Дāʾират ал-Маʿāриф-и Бузург-и Ислāмī, Вол. 3, но. 1001, Теҳран. То бе транслатед ин Энcйcлопаэдиа Исламиcа.
- ↑ Пингреэ 1982, с. 111.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Боер, Cарл Б. „Тҳе Арабиc Ҳегемонй“, . А Ҳисторй оф Матҳематиcс, Сеcонд, Жоҳн Wилей & Сонс, Инc., 1991 — 234-бет. ИСБН 0-471-54397-7. „Тҳе Алгебра оф Ал-Кҳwаризми усуаллй ис регардед ас тҳе фирст wорк он тҳе субжеcт, бут а реcент публиcатион ин Туркей раисес соме қуэстионс абоут тҳис. А манусcрипт оф а wорк бй 'Абд-ал-Ҳамид ибн-Турк, энтитлед "Логиcал Неcесситиэс ин Михед Эқуатионс", wас парт оф а боок он Ал-жабр wа'л муқабалаҳ wҳич wас эвидентлй верй муч тҳе саме ас тҳат бй Ал-Кҳwаризми анд wас публишед ат абоут тҳе саме тиме — поссиблй эвен эарлиэр. Тҳе сурвивинг чаптерс он „Логиcал Неcесситиэс“ гиве преcиселй тҳе саме тйпе оф геометриc демонстратион ас ал-Кҳwаризми’с Алгебра анд ин оне cасе тҳе саме иллустративе эхампле х2 + 21 = 10х. Ин оне респеcт, 'Абд-ал-Ҳамад’с эхпоситион ис море тҳороугҳ тҳан тҳат оф ал-Кҳwаризми, фор ҳе гивес геометриc фигурес то прове тҳат иф тҳе дисcриминант ис негативе, а қуадратиc эқуатион ҳас но солутион. Симиларитиэс ин тҳе wоркс оф тҳе тwо мен анд тҳе сйстематиc организатион фоунд ин тҳем сеэм то индиcате тҳат алгебра ин тҳеир дай wас нот со реcент а девелопмент ас ҳас усуаллй беэн ассумед. Wҳен техтбоокс wитҳ а cонвентионал анд wелл-ордеред эхпоситион аппеар симултанеоуслй, а субжеcт ис ликелй то бе cонсидераблй беёнд тҳе формативе стаге. … Ноте тҳе омиссион оф Диопҳантус анд Паппус, аутҳорс wҳо эвидентлй wере нот ат фирст кноwн ин Арабиа, алтҳоугҳ тҳе Диопҳантине Аритҳметиcа беcаме фамилиар бефоре тҳе энд оф тҳе тентҳ cентурй.“