Idiolekt

Идиолект (қадимги юнонча: ἰδιόλεκτος, ἴδιος „ўзиники, шахсий, зўр“ ва λέγω" мен гапираман" дан) — бир киши томонидан ишлатиладиган тилнинг бир вариантидир. У ўзига хос танланган сўз ва грамматик қолипларда, шунингдек, ўша шахсга хос бўлган сўзлар, иборалар, идиомалар ёки талаффузларда ифодаланади.

Ҳар бир инсоннинг ўзига хос идиолекти бор. Нутқда ҳеч ким ишлатмайдиган баъзи махсус сўзларнинг қўлланилишидан кўра, сўз ва жумлаларнинг комбинацияси ўзига хос ҳисобланади. Идиолект осонгина эколектга — бир оилага хос бўлган тилнинг диалект вариантига айланиши мумкин.

Суд тилшунослари матн (ёзма ёки оғзаки) гумондаги шахс томонидан яратилганми ёки йўқлигини аниқлаш учун идиолектдан фойдаланишлари мумкин. Дерек Бентли даъво қилган иқрорнома унинг идиолектига мос келмади ва матннинг замонавий таҳлили унинг ўлимидан кейингина ундан кечирим сўрашга сабаб бўлди (бегуноҳ бўла туриб қатл этилган). Унабомбер оиласи унинг идиолектини таниб қолишди ва полицияга ўз шубҳалари ҳақида хабар беришди.

Идиолектлар нутқда кўпинча сезилмас бўлса-да, уларнинг баъзилари, айниқса, таниқли ва машҳур кишилар томонидан қўлланилганда, кўпинча тахаллуслар шаклида тарихга киради. Масалан, тез-тез „сай ҳей“ иборасини ишлатадиган Вилли Мейс (Сай-Ҳей Кид) лақаби ёки Эрнесто „Че“ Гевара аргентиналикларга хос сўздан тез-тез фойдалангани учун кубалик қуролдошларидан ўз лақабини олган.

Идиолект ва тил

Бу муаммо бўйича турли қарашларга кўра, идиолектлар ҳокимият (масалан, луғат нашриёти) томонидан ҳимояланган баъзи мавҳум стандартлаштирилган тил ғоялари асосида пайдо бўлади ёки тиллар идиолектлар тўпламидир ва шунинг учун фақат индивидуал фойдаланиш чорраҳасидагина мавжуд. Ҳақиқат, агар мавжуд бўлса, бу икки қарама-қарши қараш ўртасидаги давомийликда ётиши мумкин бўлса-да, уларнинг ҳар бири тил таҳлили учун самарали моделдир. Биринчи фаразда анъанавийроқ илмий ёндашув ифодаланган.

Идиолект ҳақидаги иккинчи тушунча тилнинг эволюциясини генетик модел бўйича ўрганиш учун асос бўлди: турнинг (ўзига хос тилнинг) мавжудлиги умумий хусусиятга эга бўлган кўплаб организмларнинг (идиолектларнинг) мавжудлиги билан боғлиқ. Турнинг эволюцияси алоҳида организмлардаги ўзгаришларнинг натижасидир. Идиолектлар бошқа идиолектлар билан алоқа қилиш орқали ўзгаради ва ўзларининг ҳаёти давомида ҳам, авлоддан-авлодга ҳам ўзгариб боради.

Умуман олганда, тиллар ёш миянинг ўрганиш қобилиятига қараб танланиши керак. Аммо идиолектлар, айниқса, турли одамлар ўртасидаги алоқа тез-тез бўлиб бораётган ҳозирги замонда шундай ўзгариш қобилиятига эгаки, тилнинг анъанавий равишда лингвистик тадқиқотлар учун материал бўлган тизимли хусусиятлари доимий ҳаракатда (ўзгаришда) бўлади.

Бугунги кунда идиолектларга асосланган алоқанинг умумий назарияси мавжуд эмас. Бироқ, энг муҳими, тил аввалдан шаклланган анъанами ёки у ҳар бир мулоқотда янгидан яратиладими, ҳамма одамлар учун умумий бўлган ва уларнинг бир-бири билан мулоқот қилишига имкон берувчи когнитив қобилиятлар мавжуд. Рамзий мулоқотга хос бўлган ушбу воситалар вазиятни баҳолаш ва керакли маълумотларни тақдим этиш қобилиятини, қисқа ва узоқ муддатли хотирага кириш имконияти, ўтмишдаги воқеаларни фарқлаш ва тушуниш қобилияти, шунингдек, бошқа одамнинг ҳам мияси ўз ички ҳолатини ифодалаш учун бу ва бошқа воситалардан фойдаланишини англаш қобилияти ва бошқа одамнинг ички ҳолати ифодаларини тушиниш кабиларни ўз ичига олади.

Адабиётлар

• Идиолеcт // Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй^(ингл.)