Imom eshon
Имом Муҳаммад эшон Қайипназар бий ўғли (Имом эшон номи билан машҳур; қорақалпоқча: Имам Мухаммед ийшан Қайıпназар бий улı; ХВИИИ асрнинг иккинчи ярми, Мискин, Қорақалпоғистон, Хива хонлиги — 1835/36-йил, Қрантав, Қорақалпоғистон, Хива хонлиги) — диний уламо. Нақшбандия тариқатининг энг обрўли қорақалпоқ шайхларидан — эшон. Хоразм хонининг диний ишлар бўйича маслаҳатчиси лавозимида бўлган ҳамда закот тўлашдан озод этилган. Мискиндаги қорақалпоқ халқининг қанғли қабиласи сардори — Қайипназар бийнинг (ХВИИИ аср) ўғли.
Имом эшон Бухоро мадрасаларидан бирида таҳсил олган. Унга атаб Қорақалпоғистонда маҳаллий бий маблағлари эвазига Имом эшон мадрасаси бунёд этилган. Эшон ушбу мадрасада умрининг қолган қисмини илм ўргатиб ўтказган. Ундан кейин ҳозирга қадар ота-боболари анъаналарини давом эттираётган эшонлар шажараси шаклланган[1].
Имом эшоннинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида унчалик ҳам тўлиқ бўлмаган оғзаки хабарлар ҳозирга қадар етиб келган ва ёзма манбалар сақланиб қолган. Тадқиқотчининг тахминига кўра Имом эшон ҳаёти ва фаолияти ХВИИИ асрнинг иккинчи ярми — ХИХ асрнинг биринчи ярмига тўғри келади[2].
Келиб чиқиши
Хабарчиларнинг сўзларига кўра, Имом эшоннинг отаси Қайипназар бий ХВИИИ асрда Сирдарё бўйидан — Туркистондан миграцияга учраб Мискинга келиб ўрнашган айрим қорақалпоқ қабилаларининг сардори бўлган[2]. Бошқа бир манбага кўра, у қорақалпоқларнинг Мискиндаги қанғли қабиласи сардори бўлган[1]. Манбаларда Имом эшон қорақалпоқларнинг қанғли уруғидан бўлганлиги таъкидланади[3].
Эшоннинг авлодлари унинг шажарасини қуйидагича бўлган деб маълумот беришади: Имом эшон — Қайипназар бий — Шамек баҳодир — Сауиндиқ баҳодир — Қурбангелдибий — Минайдар оталиқ — Жанайдар оталиқ. Унинг бобокалони Жанайдар оталиқ Сирдарё бўйида — Туркистонда яшаган обрўли кишилардан бири бўлган[2]. Баъзи тадқиқотчилар эшоннинг шажарасини Удейбердидан бошлашади[2].
Номлари
Манбаларда уламога нисбатан Имом эшон, Имом Муҳаммад эшон, Имом эшон Муҳаммад, Имомқули эшон номлари учрайди. Авлодлари унинг исмини Мискин-ота авлиёси билан боғлашади. Қайипназар бий (Имом эшоннинг отаси) ҳозир „Мискин“ деб номланувчи жойга келиб ўрнашганида, унинг хонадонида ўғил туғилади. Авлиё Мискин чақалоқни қўлига олиб, боланинг келажакда унинг авлодлари каби қабила сардори (бий, баҳодир ва бошқалар) эмас, балки машҳур уламо бўлиб етишишини башорат қилиб, унга Имом Муҳаммад номини берган экан. Бошқа версияга кўра, Имом эшонга номни қабри 7 жойда жойлашган авлиё — Азлер бобо берган экан[1].
Биографияси
Имом эшон Қайипназар бий хонадонида Мискинда таваллуд топган. Ёшлигида Бухоро мадрасаларидан бирида[2], Халифа Ниёзқули қўлида илм ўрганган. Имом эшон ўз даврида Бухоро мадрасаларини битирган 4 та нақшбандия тариқати шайхларидан бири бўлган[4]. У таҳсилини тугатганидан сўнг, юртига қайтиб Шок-торанғилга келган. Имом эшон исмли уламо келганини эшитиб Толеген бий унинг олдига меҳмон бўлиб келади ва эшондан бийнинг овулига — Қрантавга[5] кўчишини сўрайди. Бунинг учун бий ўзининг овулида эшонга атаб мадраса бунёд эттиради. Илтимосни қабул қилган Имом эшон умрининг қолган қисмини шу мадрасада илм ўргатиб ўтказади. Ушбу илм маскани Имом эшон мадрасаси номи билан машҳур бўлади[2][1].
Тадқиқотчи Имом эшонни ХВИИИ—ХИХ арларда фаолият юритган энг обрўли қорақалпоқ эшонларидан бири сифатида тилга олади. У ўзбек ҳукмдори Муҳаммад Раҳимхоннинг буйруғи билан Хоразм диний ишлари бўйича маслаҳатчиси лавозимига таъйинланган[6] ҳамда закот тўлашдан озод этган. Тарихий ҳужжатларда Имом эшон номи унга ва хонадонига тегишли бўлган чорвага нисбатан ҳам қўлланилгани маълум. Унинг довруғини билган Хоразм хонлари [2][1].
Оиласи
Имом эшон ўз насл-насаби кишилари ичидан чиққан руҳонийларнинг биринчи вакили эди[2]. Ундан кейин ҳозирга қадар ота-боболари анъаналарини давом эттираётган эшонлар шажараси шаклланган[1].
Имом эшоннинг 8 ўғли бўлган. Унинг тўнғич ўғли Атаулла эшон[2] Қумўзакда отаси фаолиятидан мустақил бошқа бир диний-илмий марказни ташкил этган. Ҳозир бу жой Халқобод яқинида жойлашган ва Эшон қалъа номи билан машҳур[1].
Ўз даврининг диний етакчиларидан бири Қутли хожа эшон Имом эшоннинг муршиди (манбада маънавий ўғли дейилган) ва куёви бўлган. У ХИХ асрда Қорақалпоғистонда энг йирик диний-илмий марказни ташкил этган[4].
Ўлими
Уламонинг авлодлари берган маълумотга кўра, Имом эшон 1835/36-йилда оламдан ўтган[2][1].
Номини абадийлаштириш
- Уламонинг шарафига Қорақалпоғистоннинг Нукус шаҳрида жойлашган жоме масжидга Имом эшон Муҳаммад номи берилган[7].
- Имом эшон мадрасаси
- Имом эшон мақбараси
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Карлыбаев 2020, с. 132—136.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 Карлыбаев 2002, с. 33—34.
- ↑ Карлыбаев 2002, с. 25.
- ↑ 4,0 4,1 Карлыбаев 2018, с. 61—79.
- ↑ Карлыбаев 2002, с. 23.
- ↑ Имамов 2019, с. 55.
- ↑ „Имом эшон Муҳаммад жоме масжиди“. Масжид.уз. Қаралди: 2022-йил 4-феврал.
Адабиётлар
Илмий адабиётлар
- Имамов Қ. Т.. Қорақалпоғистондаги Ишан қалъа меъморий ёдгорлигининг илмий таъмирлаш лойиҳаси. Тошкент: Қўлёзма ҳуқуқида, 2019 — 84-бет.
- Карлыбаев М. А.. Медресе в Каракалпакии ХИХ — начала ХХ вв.. Нукус: Билим, 2002 — 84-бет.
Илмий мақолалар
- Карлыбаев М. А. Каракалпакское мусульманское духовенство ХВИИИ—ХИХ вв. // Вестник Каракалпакского отделения Академии наук Республики Узбекистан. — 2020. — № 3.
- Карлыбаев М. А. О двух ишанах — нисбатномаи хаджагон накшбандия // Буллетин оф ИИCАС. — 2018. — № 27.