Imperator Daoguang
Император Даогуангнинг ( хитойча: 道光帝; 1782-йил 16-сентабр - 1850-йил 26-феврал) болаликдаги исми Мианнинг. Син сулоласининг еттинчи императори ва 1820-йилдан 1850-йилгача ҳукмронлик қилган Хитойни тегишли равишда бошқарган олтинчи Син императори эди. Унинг ҳукмронлиги "ташқи фалокат ва ички қўзғолон"лар билан белгиланади. Буларга биринчи афюн уруши ва сулолани деярли қулатган Тайпин қўзғолонининг бошланиши кабилар киради. Тарихчи Жонатан Спенс император Даогуангни "сулола атрофидаги ички ва ташқи муаммолар ҳақида ҳеч нарса айтмаса ҳам, пурист нуқтаи назарни тақдим этган" амалдорларни қўллаган "яхши ма'ноли, аммо самарасиз одам" сифатида тавсифлаган. [1]
| Император Даогуанг | |
|---|---|
 | |
| Син сулоласи императори | |
| Салтанат | 1820-йил 3-октабр - 1850-йил 26-феврал |
| Ўтмишдоши | Император Жиасин |
| Давомчиси | Император Сянфен |
| Биринчи даражали Чжи шаҳзодаси (智親王) | |
| Салтанат | 1813 – 1820-йил 3-октабр |
| Уй | Аисин Гиоро |
| Отаси | Император Жиасин |
| Онаси | Императрица Хиаошуруи |
Ёшлик йиллари
Император Даогуанг 1782-йилда Пекиндаги Ёпиқ шаҳарда туғилган ва унга Мианнинг (绵宁) номи берилган. У император бўлганидан кейин исми Миннинг (旻宁) деб ўзгартирилган. Бунга сабаб нисбатан кенг тарқалган Миан характеридан қочиш учун унинг шахсий исмининг биринчи белгиси Миандан Минга ўзгартирилган. Бу янгиликни унинг бобоси, ҳукмронлик қилаётган император Сянлун киритган бўлиб, у узоқ вақтдан буён табу қўйиш амалиёти туфайли императорнинг шахсий номида умумий белгидан фойдаланишни ўринсиз деб ҳисоблаган.
Мианнинг шаҳзода Ёнгяннинг иккинчи ўғли, император Сянлуннинг 15-ўғли ва меросхўри эди. У Ёнгяннинг иккинчи ўғли бўлса ҳам, бобоси тахти учун меросхўрликда шаҳзода Ёнгяндан кейинги биринчи навбатда турган. Бунинг сабаби, дишу тизимига кўра унинг онаси Хитара хоним Ёнгяннинг асосий турмуш ўртоғи бўлган, катта акаси эса Ёнгяннинг канизакидан туғилган. Мианнингни бобоси император Сянлун яхши кўрган. У ов сафарларида бобосига тез-тез ҳамроҳ бўлган. Шундай саёҳатлардан бирида, тўққиз ёшида, Мианнинг буғуни муваффақиятли овлади, бу император Сянлунни жуда хурсанд қилди. Император ўша воқеадан беш йил ўтгач, 1796-йилда, Мианнинг 14 ёшда бўлганида тахтдан воз кечди. Мианнингнинг отаси шаҳзода Ёнгян кейинчалик император Жиасин сифатида тахтга ўтирди, шундан сўнг Хитара хоним (Мианнингнинг онаси) императрица бўлди. Кекса Сянлун 1799-йилда, Мианнинг 17 ёшда бўлганида, 87 ёшида вафот этди.
1813-йилда ҳали ҳам шаҳзода бўлганида, Мианнинг Ёпиқ шаҳарга бостириб кирган саккиз триграм босқинчиларини қайтариш ва ўлдиришда муҳим рол ўйнади.
Ҳукмронлик
Шинжондаги Хўжа қўзғолони
1820-йил сентабрида 38 ёшида император Сзянинг нома’лум сабабларга кўра тўсатдан вафот этганидан сўнг Мианнинг тахтни мерос қилиб олди. У отасининг қонуний тўнғич ўғли бўлган биринчи Син императорига айланди. Ҳозир император Даогуанг сифатида танилган ушбу шахс ғарбликларнинг Хитой чегараларига бостириб кириши билан таназзулга юз тутган империяни мерос қилиб олди. Унинг даври номи, "Даогуанг", "нурли йўл" деган ма'нони англатади. Афақихўжа қўзғолонларида Хожаларнинг сургун қилинган вориси Жаҳонгир Хўжа Қўқондан Шинжонга ҳужум қилганда император Даогуанг ҳукмронлигининг олтинчи йили эди. 1826-йил охирига келиб собиқ Син шаҳарлари Қашқар, Ёрканд, Хўтан ва Янгиҳисор қўзғолончилар қўлига ўтди. [2][3] 1827-йилнинг март ойида бир дўсти хиёнат қилганидан сўнг, Хожа темир қамоқда Пекинга жўнатилган ва кейинчалик қатл этилган. [4] Син империяси эса йўқотилган барча ҳудудларини қайта назорат остига олган. Уйғур мусулмон саййиди ва нақшбандий сўфий қўзғолончиси Жаҳонгир Хожа 1828-йилда Синга қарши қўзғолонга бошчилик қилгани учун манжурлар томонидан ўлдирилган (Лингчи қилиб).
Биринчи афюн уруши
Император Даогуанг даврида Хитой инглиз савдогарлари томонидан Хитойга олиб келинган афюн билан боғлиқ катта муаммоларни бошдан кечирди. Император Ёнгчжен даврида афюн Хитойга кела бошлаган, аммо йилига 200 сандиқ билан чекланган эди. Сянлун даврига келиб, бу миқдор 1000 сандиқга, Жиасин даврида 4000 сандиқга ва Даогуанг даврида 30000 дан ортиқ сандиқга кўпайди.
Император Даогуанг 1820 ва 1830-йилларда афюнни тақиқловчи кўплаб император фармонларини имзолади. Ушбу фармонларни император комиссари этиб тайинланган Лин Зеху амалга оширди. Лин Зехунинг Хитойда афюн тарқалишини тўхтатишга қаратилган ҳаракатлари тўғридан-тўғри Биринчи афюн урушига олиб келди. Хитой урушда мағлуб бўлгач, Лин Зеху айбдор бўлди. Император Даогуанг унинг ваколатларини олиб ташлади ва Йилига сургун қилди. Урушдаги мағлубият Син Хитойининг технологик ва ҳарбий жиҳатдан Европа давлатларидан ортда эканлигини очиб берди. Император 1842-йил августида Нанкин шартномасида Гонконгни инглизларга беришга мажбур бўлди[5] Шу билан бирга, Ҳимолойда Сикҳ империяси Тибетни босиб олишга ҳаракат қилди, аммо Хитой-Сикх урушида мағлубиятга учради (1841-1842).
Христианликка қарши кураш
1811-йилда Буюк Син Ҳуқуқий Кодексида "Сеҳргарлар ва сеҳргарларга нисбатан тақиқлар" деб номланган низомга католикликни тарқатганлик учун европаликларни ўлимга ҳукм қилиш ҳақидаги банд қўшилди. [6] Протестантлар Син ҳукумати протестантизм ва католиклик ўртасида фарқни тушунади деб умид қилишган. Чунки қонунда католик номи тилга олинган, аммо протестант миссионерлари хитойликларга насроний китобларини берганидан кейин 1835 ва 1836-йилларда император Даогуанг Гуанчжоудаги “хоин маҳаллий аҳоли” кимлигини, ким уларни китоблар билан та’минлаганлигини аниқлашни талаб қилди. [6]
Зодагонлик унвонлари
Император Даогуангга "Вужинг Боши" (五經博士) унвони берилган. Авлодларига эса Ран Қиу унвонини мерос қолдирган[7].
Ўлими ва мероси
Император Даогуанг 1850-йил 26-февралда Эски ёзги саройда вафот этди. Ушбу сарой Пекиндан 8 км/5 миля шимоли-ғарбда жойлашган. Орадан ўн йил ўтгач, Иккинчи афюн уруши пайтида инглиз-франсуз қўшинлари томонидан ёқиб юборилишидан олдин ўша саройда вафот этган охирги Син императори эди. Унинг ўрнига омон қолган тўнғич ўғли Йижу император Сянфен сифатида тахтга ўтирди. Император Даогуанг европаликларнинг нияти ёки гиёҳванд моддаларга қарши урушнинг асосий иқтисодий оқибатларини тушуна олмади. Гарчи европаликлар сони кўп бўлса-да ва ўз ватанларидан минглаб мил узоқликда бўлса-да, улар Хитой қирғоқлари бўйлаб ҳар қандай алоқа нуқтасида юқори ўқ отиш қудратига эга бўлишлари мумкин эди. Син ҳукумати тараққиёти Буюк Канал орқали жанубий Хитойдан солиқларнинг келиши давом этишига жуда боғлиқ эди. Британия ҳарбий кучлари Чженжианғда ушбу тармоқни осонгина кесиб ташлади. Император Даогуанг Британия ва ғарбий Европа бошдан кечирган саноат инқилоби ҳақида ёмон тушунчага эга бўлган. Айтишларича, император Британия ернинг қаерида жойлашганини ҳам билмаган. Унинг 30 йиллик ҳукмронлиги даврида 1911-йилда Син сулоласининг қулашига олиб келадиган иқтисодий кескинликлар, мазҳаблараро беқарорлик ва чет эл аралашуви кузатилди.
Император Даогуанг Му ("Соғинч" ёки "Ҳайрат") мақбара мажмуасида дафн этилди. Ушбу мажмуа Пекиндан 120 километр/75 миля жануби-ғарбда жойлашган.
Яна бир эслатма, император Даогуанг ўғиллари орасида меросхўр танлаш имкониятига эга бўлган сўнгги Син императори эди. Чунки унинг ворисларининг битта ҳам омон қолган ўғли ёки авлоди йўқ эди.
Шажараси
| Император Канси (1654–1722) | ||||||||||||||||
| Император Ёнчжен (1678–1735) | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаогонгрен (1660–1723) | ||||||||||||||||
| Император Сянлун (1711–1799) | ||||||||||||||||
| Лингчжу (1664–1754) | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаошенгхиан (1692–1777) | ||||||||||||||||
| Пенг хоним | ||||||||||||||||
| Император Жиасин (1760–1820) | ||||||||||||||||
| Жиулинг | ||||||||||||||||
| Синтаи | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаойичун (1727–1775) | ||||||||||||||||
| Янггия хоним | ||||||||||||||||
| Император Даогуанг (1782–1850) | ||||||||||||||||
| Аихинға | ||||||||||||||||
| Чанған | ||||||||||||||||
| Wанггия хоним | ||||||||||||||||
| Ҳе'эржинғе | ||||||||||||||||
| Лигия хоним | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаошуруи (1760–1797) | ||||||||||||||||
| Wанггия хоним | ||||||||||||||||
Яна қаранг
- Биринчи афюн уруши (1839-1842)
- Нанкин шартномаси (1842)
Манбалар
- ↑ Спенcе 1990.
- ↑ Миллwард 1998.
- ↑ „Зҳуозҳоу Cелебритй — Лу Кун (涿州名人-卢坤)“ (зҳ-CН). Хинҳуанет (2012-йил 15-июн). 2013-йил 21-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 21-феврал.
- ↑ Раҳул 2000.
- ↑ Треатй оф Нанкинг
- ↑ 6,0 6,1 Маcлай 1861.
- ↑ Қин динг да Қинг ҳуи диан (Жиақинг чао)0, 1818 — 1084-бет.
Адабиётлар
- Маcлай, Роберт Самуэл. Лифе Амонг тҳе Чинесе: Wитҳ Чараcтеристиc Скетчес анд Инcиденц оф Миссионарй Оператионс анд Проспеcц ин Чина. Неw Ёрк, НЙ: Cарлтон & Портер, 1861.
- Миллwард, Жамес А.. Беёнд тҳе Пасс: Эcономй, Этҳниcитй, анд Эмпире ин Қинг Cентрал Асиа, 1759-1864. Станфорд Университй Пресс, 1998. ИСБН 9780804729338.
- Раҳул, Рам. Марч оф Cентрал Асиа. Индус Публишинг Cомпанй, 2000. ИСБН 9788173871092.
- Спенcе, Жонатҳан Д.. Тҳе Сеарч фор Модерн Чина. Нортон, 1990. ИСБН 9780393307801.
Қўшимча ўқиш учун
- Жане Кате Леонард. Cонтроллинг фром Афар: Тҳе Даогуанг Эмперор'с Манагемент оф тҳе Гранд Cанал Cрисис, 1824–1826. Мичиган Монограпҳс ин Чинесе Студиэс. Анн Арбор: Cентер фор Чинесе Студиэс, Университй оф Мичиган, 1996. ИСБН 0892641142ИСБН 0892641142. Шоwс тҳе Даогуанг Эмперор ин а cомпетент анд эффеcтиве моде wҳен деалинг wитҳ а cрисис эарлй ин ҳис реигн.
- Пиэрре-Этиэнне Wилл, "Виэwс оф тҳе Реалм ин Cрисис: Тестимониэс он Империал Аудиэнcес ин тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй." Лате Империал Чина 29, но. 1С (2008): 125–59. ЖСТОР Линк. Усес трансcрипц оф империал аудиэнcес то пресент Даогуанг ас море а виcтим оф cирcумстанcес тҳан тҳе бумблинг администратор ин манй аccоунц.
- Гüтзлафф, Карл. Лифе оф Таоу-Кwанг, Лате Эмперор оф Чина. Лондон, Энгланд: Смитҳ, Элдер & Cо., 1852. Тҳе онлй биограпҳй оф тҳе Даогуанг Эмперор; wриттен бй а миссионарй анд cонтемпорарй.
- Эвелйн С. Раwски, Тҳе Ласт Эмперорс: А Соcиал Ҳисторй оф Қинг Империал Институтионс (Беркелей: Университй оф Cалифорниан Пресс, 2001) ИСБН 0-520-22837-5.
- Даилй лифе ин тҳе Форбидден Cитй, Wан Йи, Wанг Шуқинг, Лу Янзҳен. ИСБН 0-670-81164-5ИСБН 0-670-81164-5.