Ziyosfera

Imperator Shunji

Император Шунжи (Фулин; 1638-йил 15-март - 1661-йил 5-феврал) 1644-йилдан 1661-йилгача Син сулоласининг императори ва Хитойни бошқарган биринчи Син императори. Манжур князлари қўмитаси уни 1643-йил сентябрда, беш ёшида отаси Хонг Тайжи (1592–1643) ўрнига сайлади. Икки регент шаҳзодаларни ҳам тайинладилар: Доргон (1612–1650), Син сулоласи асосчиси Нурхачининг (1559–1626) 14-ўғли ва Нурхачининг жиянларидан бири Жиргаланг (1599–1655).

Император Шунжи
Син сулоласи императори
Салтанат 1643-йил 8-октабрдан 1661-йил 5-февралгача
Ўтмишдоши Хонг Тайжи
Давомчиси Император Канси
Валиаҳдлар Доргон (1643–1650)
Жиргаланг (1643–1647)
Хитой императори
Ҳукмронлик йиллари: 1644–1661
Ўтмишдоши Император Чончжен (Мин сулоласи)
Давомчиси Император Канси (Син сулоласи)
Уй Аисин Гиоро
Отаси Хонг Тайжи
Онаси Императрица Хиаозҳуангwен

1643—1650-йилларда сиёсий ҳокимият асосан Дўрғон қўлида эди. Унинг раҳбарлигида Син империяси қулаган Мин сулоласи (1368-1644) ҳудудининг катта қисмини босиб олди, жануби-ғарбий провинсиялардаги Мин режимларини бостирди ва Хитойда Син ҳукмронлиги асосини ўрнатди. 1645-йилдаги "соч кесиш буйруғи" Син фуқароларини пешоналаригача сочиларини қирқишга ва қолган сочларини манжурларникига ўхшатиб ўришга мажбур қилди. 1650-йилнинг охирги куни Доргон вафотидан кейин ёш император Шунжи шахсан ҳукмронлик қила бошлади. У коррупсияга қарши курашиш ва манжур зодагонларининг сиёсий та'сирини камайтириш учун аралаш ма'мурият билан ҳаракат қилди. 1650-йилларда у Мин тарафдорларининг қайта тикланишига дуч келди, аммо 1661-йилга келиб унинг қўшинлари Син империясининг сўнгги душманлари, денгизчи Кохинга (1624–1662) ва Жанубий Мин сулоласининг Гуи шаҳзодаси (1623–1662) устидан ғалаба қозонди. Император Шунжи 22 ёшида Хитойда эндемик бўлган, аммо манжурлар иммунитетга эга бўлмаган ўта юқумли касаллик бўлган чечакдан вафот этди. Унинг ўрнини чечакдан омон қолган учинчи ўғли Хуане эгаллади ва у "Канси" даври номи билан олтмиш йил ҳукмронлик қилди (шунинг учун у Император Канси сифатида танилган). Шунжи давридан Син сулоласининг кейинги даврларига қараганда камроқ манбалар сақланиб қолганлиги сабабли, Шунжи даври Син тарихининг нисбатан кам ма'лум бўлган даври ҳисобланади.

“Шунжи” бу ҳукмдорнинг хитойча ҳукмронлик даври номи эди. Бу унвон манжур ва мўғул тилларида ўхшаш эди, чунки Син император оиласи манжур бўлган ва Синга Минг сулоласини забт этишга ёрдам берган кўплаб мўғул қабилаларини бошқарган. Императорнинг асл исми Фулин бўлиб, вафотидан кейинги исми император аждодлар ибодатхонасида унга берилган исм Шизу (Вейд-Гилес: Шиҳ-цу) эди.

Тарихи

Black-and-white print of a severe-looking man with long rising eyebrows and a mustache, wearing skin shoes, a round-edged fur cap, and clothing with several folds held together by a sash and surmounted by a fur collar. He is holding a bow in his right hand. Three Chinese characters that read "Nüzhen tu" ("image of a Jurchen") appear on the upper right corner.
1609-йилдаги Минларнинг ёғочдан ясалган босма нашрида Журчен одамининг тасвири. Асл изоҳда Журченлар Чангбай тоғлари яқинида яшашлари ва "кийик терисидан поябзал ва кийим" кийишлари тушунтирилган[1].

1580-йилларда Хитойда Мин сулоласи (1368–1644) ҳукмронлик қилганда Манжурияда бир қанча журчен қабилалари яшаган[2]. 1580-йиллардан 1610-йилларгача бўлган қатор юришларда Жианчжоу Журченларининг етакчиси Нурхачи (1559–1626) кўпчилик Журчен қабилаларини ўз ҳукмронлиги остида бирлаштирди[3]. Унинг энг муҳим ислоҳотларидан бири Журчен кланларини тўрт хил рангдаги - сариқ, оқ, қизил ва кўк байроқлар остида бирлаштириб, саккизта байроқ деб номланувчи кенг қамровли ижтимоий ва ҳарбий тизимни шакллантиргани эди[4]. Нурхачи бу байроқларни назорат қилишни ўғиллари ва набираларига топширди[5]. Тахминан 1612-йилда Нурхачи ўз оиласини бошқа Гиоро наслларидан ажратиб олиш ва Журченлар томонидан асос солинган Жин ("олтин") сулоласига ворислик қилиш учун ўз уруғини Аисин Гиоро (манжур тилида "олтин Гиоро") деб ўзгартирди. 1115-йилдан 1234-йилгача Шимолий Хитойда ҳукмронлик қилган сулолага мос равишда[6] 1616-йилда Нурхачи расман "Кейинги Жин" сулоласига асос солганини ва ўзининг Миндан мустақиллигини амалда э'лон қилди[7]. Кейинги бир неча йил ичида у Лиаодонгнинг аксарият йирик шаҳарларини Мин назоратидан тортиб олди[8]. Унинг ғалабалар қатори 1626-йил феврал ойида Нингюан қамалида тугади, у ерда Минг қўмондони Юан Чонгхуан уни яқинда сотиб олинган португал тўпи ёрдамида мағлуб этди[9]. Жанг пайтида яралангани сабабли Нурхачи бир неча ойдан кейин вафот этган[10].

Нурхачининг ўғли ва вориси Хон Тайжи (1592–1643) отасининг давлат қуришдаги са’й-ҳаракатларини давом эттирди: у ҳокимиятни ўз қўлига жамлади. Сўнгги Жин ҳукуматини хитойликларга ўхшатди, мўғул иттифоқчиларини бирлаштириб, Хитой қўшинларини Саккиз байроққа топширди[11]. 1629-йилда у Пекин чеккасига бостириб кирди ва португал тўпини ясаш ва ишлатишни биладиган хитойлик ҳунармандларни қўлга олди[12]. 1635-йилда Хонг Тайжи Журченларни " Манжурлар " деб ўзгартирди ва 1636-йилда ўз ҳокимиятининг номини "Кейинги Жин" дан "Син" га ўзгартирди[13]. 1643-йилга келиб, Лиаодундаги сўнгги Мин шаҳарларини қўлга киритгандан сўнг, Синлар молиявий банкротлик, ҳалокатли эпидемиялар ва кенг қамровли очликдан ҳолдан тойган ва кенг кўламли қароқчилар қўзғолонлари остида қулаётган Мин сулоласига ҳужум қилишга тайёргарлик кўрди[14].

Император бўлиши

1643-йил 21-сентябрда Хон Тайжи ўзига ворис тайинламай вафот этганида, янги қурилаётган Син давлати жиддий инқирозга юз тутди[15]. Бир қанча да'вогарлар, я'ни Нурхачининг тирик қолган иккинчи ўғли Даишан, Нурхачининг ўн тўртинчи ва ўн бешинчи ўғиллари Доргон ва Додо (иккаласи ҳам бир онадан туғилган) ва Хонг Тайжининг тўнғич ўғли Хуге - тахт учун кураш бошладилар[16]. Акалари Додо ва Ажиге билан бирга Доргон (31 ёш) текис ва чегараланган оқ байроқларни бошқарган, Даисан (60) иккита Қизил байроқларни бошқарган, Хуге (34) эса отасининг иккита Сариқ байроқларига раҳбар эди[17].

Синнинг янги императори ким бўлиши тўғрисидаги қарор 1720-йилларда Буюк Кенгаш пайдо бўлгунга қадар манжурларнинг асосий сиёсатини ишлаб чиқувчи органи бўлган князлар ва вазирларнинг маслаҳат кенгашига тегишли эди[18]. Кўпгина манжур князлари маҳоратли ҳарбий раҳбар Доргон янги император бўлиши керак, деб ҳисоблашди, аммо Доргон буни рад этди ва Хонг Тайжининг ўғилларидан бири отасининг ўрнига ўтиши кераклигини та'кидлади[19]. Доргон ҳокимиятини тан олиш ва тахтни Хон Тайжи наслида сақлаб қолиш учун кенгаш а'золари Хон Тайжининг тўққизинчи ўғли Фулинни янги император этиб тайинладилар. Аммо Доргон ва Жиргаланг (Чегараланган Мовий байроқни бошқарган Нурхачининг жияни) беш ёшли боланинг регенти сифатида ҳаракат қилади деган қарорга келишди[19] Фулин 1643-йил 8-октябрда расман Син сулоласи императори тахтига ўтирди; Унинг "Шунжи" даври номи остида ҳукмронлик қилишига қарор қилинди[20].. Шунжи ҳукмронлиги яхши ҳужжатлаштирилмаганлиги сабабли, у Син тарихининг нисбатан кам ма'лумот мавжуд бўлган даврини ташкил қилади[21].

Доргон регентлиги (1643–1650)

Three-quarter painted portrait of a thickly bearded man wearing a red hat adorned with a peacock feather and dressed with a dark long robe with dragon patterns. Clockwise from bottom left to bottom right, he is surrounded by a sheathed sword mounted on a wooden display, Manchu writing on the wall, a three-clawed dragon and a five-clawed dragon (also printed on the wall), and a wooden desk with an incense burner and a book on it.
Регент шаҳзода Доргон император қиёфасида. У 1643-йилдан 1650-йил, вафотигача ҳукмронлик қилди, бу даврда Син деярли бутун Хитойни босиб олди.

Ярим император

1644-йил 17-февралда қобилиятли лашкарбоши, давлат ишларини бошқаришга унчалик қизиқмайдиган Жиргаланг барча расмий ишларни назорат қилишни ўз хоҳиши билан Дўрғонга топширди[22]. Ўша йилнинг 6-май куни Хужнинг регентликни бузишга қаратилган фитнаси фош этилгандан сўнг, Хужи император шаҳзодаси унвонидан маҳрум қилинди ва унинг шериклари қатл этилди[23]. Доргон тез орада Хуге тарафдорларини (асосан Сариқ байроқлардан) ўз тарафдорлари билан алмаштирди ва шу тариқа яна иккита Байроқ устидан тўлиқроқ назоратни қўлга киритди[24]. 1644-йил июн ойининг бошига келиб, у Син ҳукумати ва унинг ҳарбийларини қаттиқ назорат остига олди[25].

1644-йил бошида Доргон ва унинг маслаҳатчилари Минга қандай ҳужум қилиш ҳақида ўйлаётганларида, деҳқонлар қўзғолонлари Пекинга яқинлашди. Ўша йилнинг 24-апрелида қўзғолон раҳбари Ли Зиченг Мин пойтахти деворларини бузиб, император Чончжен Ёпиқ шаҳар орқасидаги тепаликка ўзини осиб қўйишига сабаб бўлди[26]. Доргоннинг хитойлик маслаҳатчилари Хонг Ченгчоу ва Фан Венченг (1597–1666) Манжур шаҳзодасига ўзларини ҳалок бўлган Мин ҳукмдорининг қасоскорлари сифатида кўрсатиш ва Син учун Осмон мандатига да'во қилиш учун бу имкониятдан фойдаланишни маслаҳат бердилар[27]. Доргон ва Пекин ўртасидаги охирги тўсиқ Буюк деворнинг шарқий томонидаги Шанхай довонида гарнизон қурган Мин генерали Ву Сангуй эди[28]. Ўзи Манжурлар ва Ли Циченг кучлари ўртасида қолган Ву Доргондан қароқчиларни қувиб чиқариш ва Мин ҳокимиятини тиклашда ёрдам сўради[29]. Доргон Вудан Син учун ишлашни сўраганида, Вунинг қабул қилишдан бошқа иложи қолмади[30]. Доргон ниҳоят отлиқ аскарлари билан вазиятга аралашишга қарор қилгунга қадар бир неча соат давомида исёнчи армия билан курашган Ву Сангуйнинг элита аскарлари ёрдамида 27-май куни Шанхай довони жангида Син армияси Ли Циченга қарши ҳал қилувчи ғалаба қозонди[31]. Лининг мағлубиятга учраган қўшинлари то Ли 4-июн куни кўтара оладиган барча бойликлари билан пойтахтни тарк этгунча бир неча кун давомида Пекинни талон-торож қилдилар[32].

Пойтахтда жойлашиш

Color photograph of a three-level stone structure with railings on each level, viewed from the outside, facing a staircase that leads to the top level.
Император Шунжи Хитой императори деб э'лон қилинишидан ўн кун олдин, 1644-йил 30-октабрда қурбонлик қилинган Осмон қурбонгоҳининг думалоқ тепалиги. Маросимда Син сулоласи Осмон мандатини қўлга киритгани нишонланди.

Қўзғолончилар қўлида ўтган даҳшатли олти ҳафтадан сўнг, Пекин аҳолиси 5-июн куни ўзларини озод қилган қаҳрамонларни кутиб олиш учун оқсоқоллар ва амалдорлардан иборат гуруҳни юборди[33]. Улар Ву Сангуй ва Мин меросхўри билан учрашиш ўрнига, пешона сочи қирқиб олинган отлиқ Доргон ўзини шаҳзода регент сифатида танитганини кўриб, ҳайратда қолдилар[34]. Доргон Ли Зиченг 3-июн куни сарой мажмуасига ўт қўйганда ягона омон қолган бино - Вуйинг саройида ўрнашиб олди[35]. Байроқ қўшинларига аҳолини талон-торож қилмаслик буюрилди; уларнинг интизоми Син ҳукмронлигига ўтишни "ажойиб тарзда силлиқ" қилди[36]. Шунга қарамай, Миндан қасос олишни да'во қилиб, Доргон Мин тахтига да'вогарларни (шу жумладан, охирги Мин императорининг авлодларини) ўз тарафдорлари билан бирга қатл қилишни буюрди[37].

7-июн куни, шаҳарга кирганидан икки кун ўтгач, Дўргон пойтахт атрофидаги амалдорларга маҳаллий аҳоли пешона сочини қирқишга ва таслим бўлишга рози бўлса, амалдорларга саройда қолишга рухсат берилишини айтиб, махсус баёнотлар чиқарди[38]. У бу буйруқни уч ҳафта ўтгач, Пекин атрофида бир неча деҳқон қўзғолонлари кўтарилиб, Синнинг пойтахт минтақаси устидан назорат қилишига таҳдид солганидан кейин бекор қилишга мажбур бўлди[39].

Доргон 1644-йил 19-октябрда Пекин дарвозасида император Шунжини кутиб олди[40] 30-октябр куни олти ёшли монарх Осмон қурбонгоҳида Осмон ва Ерга қурбонликлар келтирди[41]. Конфуцийнинг жанубий кадет бўлими Вужинг боши унвонига эга бўлган ва Конфуцийнинг олтмиш бешинчи авлоди шимолий бўлимда Дюк Яншенг унвонига эга бўлганларнинг иккаласи ҳам 31-октабр куни унвонларини қайта тикладилар[41] 8-ноябрда Фулин тахтга ўтиришининг расмий маросими бўлиб ўтди, унда ёш император Доргоннинг ютуқларини антик даврдан бери ҳурматли регент бўлган Чжоу герцогининг ютуқлари билан таққослади[42].. Маросим давомида Доргоннинг расмий унвони “Шаҳзода регент”дан “Амаки шаҳзода регент”га (Шуфу шезҳенг) кўтарилди. Бунда манжурча “амаки” (эcике) атамаси император шаҳзодасидан юқори мартабани ифодалайди[43]. Уч кундан сўнг Дўрғоннинг ҳамкор регенти Жиргаланг “Шаҳзода регент”дан “Амаки шаҳзода регент ёрдамчиси” мансабига туширилди (Фу зҳенг)[44]. 1645-йил июн ойида Доргон барча расмий ҳужжатларда ўзига “Император амаки шаҳзода регенти” (Ҳуанг шуфу шезҳенг) деб ном бериш тўғрисида фармон чиқарди, бу эса унга тахтга даъво қилиш учун бир қадам қолдирди[44]

A black-and-white picture of a stone-paved alley going from bottom right to top left leading to a three-roofed gate and bordered on the right by a line up of small roofed cubicles open on one side.
Пекиндаги имтиҳон ҳужралари. Хитой элитаси орасида ўз қонунийлигини ошириш учун Син сулоласи 1644-йилда Пекинни эгаллаб олиши биланоқ императорлик давлат хизмати имтиҳонларини қайта тиклади.

Доргоннинг янги Син пойтахтидаги биринчи буйруқларидан бири Пекиннинг бутун шимолий қисмини бўшатиб, уни Байроқчиларга, шу жумладан хитойлик хан Байроқчиларига бериш эди[45].. Сариқ байроқларга саройнинг шимолидаги шарафли жой берилди, шарқда Оқ байроқлар, ғарбда Қизил байроқлар ва жанубда кўк байроқлар жойлаштирилди[46]. Бу тақсимот манжур ватанида истилодан олдин ўрнатилган ва "ҳар бир байроққа компас нуқталарига кўра қат'ий географик жойлашуви берилган" тартибга мувофиқ амалга оширилган[47]. Солиқ имтиёзлари ва ўтишни осонлаштиришга мўлжалланган кенг кўламли қурилиш дастурларига қарамай, 1648-йилда кўплаб хитойликлар ҳали ҳам янги келган Байроқ аҳолиси орасида яшаган ва бу икки гуруҳ ўртасида ҳалигача адоват мавжуд эди[48]. Пойтахтдан ташқарида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар ҳам белгилаб қўйилди (қуанз) ва Син қўшинларига берилди[49]. Собиқ ер эгалари энди ижарачиларга айландилар, улар ўзларининг Байроқчи уй эгаларига ижара тўлашлари керак эди[49] Ердан фойдаланишдаги бундай ўтиш "бир неча ўн йиллик бузилишлар ва қийинчиликларни" келтириб чиқарди[49]

1646-йилда Дўргон ҳукумат амалдорларини танлаш учун фуқаролик имтиҳонларини қайта тиклашни буюрди. Ўшандан бери улар Мин даврида бўлгани каби, ҳар уч йилда бир марта мунтазам равишда ўтказилди. 1646-йилда Син ҳукмронлиги остида ўтказилган биринчи сарой имтиҳонида, кўпчилиги шимолий хитойлик бўлган номзодлардан манжурлар ва хитой ханларини қандай қилиб умумий мақсад йўлида биргаликда ишлашлари мумкинлиги сўралган[50]... 1649-йилги имтиҳонда "манжурлар ва хан хитойлари қандай қилиб бирлашиши мумкинлиги, уларнинг қалблари бир бўлиши ва улар бўлинмасдан бирга ишлашлари" ҳақида сўралган[51]. Император Шунжи даврида, фуқаролик имтиҳонининг ҳар бир сессиясидаги ўртача битирувчилар сони Син сулоласи даврининг энг юқори кўрсаткичи эди ("кўпроқ Хитой қўллаб-қувватлашини қозониш учун"). 1660-йилгача пастроқ квоталар ўрнатилган[52].

Этник тотувликни та'минлаш учун 1648-йилда Доргон томонидан ишлаб чиқилган император фармонига кўра, Хан хитойлик фуқароларига, агар улар рўйхатдан ўтмаган оддий одамлар бўлиб, амалдорларнинг ёки оддий аҳолининг қизларига уйланмоқчи бўлса, ўзлари тегишли бўлган байроқ компанияси капитанининг ва даромадлар кенгашининг рухсати билан Манжур байроғидаги аёлларга уйланишга рухсат берди. Фақат кейинроқ ўзаро никоҳга рухсат берувчи бундай сиёсатлар бекор қилинган[45][53][54].

Хитойни забт этиш

A black-and-white print of an outdoor scene depicting a broken city wall and two destroyed houses, with several corpses lying on the ground (some beheaded), and two men with swords killing unarmed men.
1645-йил май ойидаги Янгчжоу қирғинини ифодаловчи ёғочдан ясалган босма. Доргоннинг укаси Додо бу қирғинни жанубий Хитойнинг бошқа шаҳарларини қўрқитиш учун амалга оширган. ХИХ асрнинг охирига келиб, қирғин Синга қарши инқилобчилар томонидан Хан Хитой аҳолиси орасида манжурларга қарши кайфиятни уйғотиш учун фойдаланилган[55].

Доргон ҳукмронлиги даврини тарихчилар турлича "Син истилосининг асосчиси" ва "буюк Манжур сулоласининг бош ме'мори" деб аташган. Унинг даврида Синлар деярли бутун Хитойни бўйсундирди ва "Жанубий Мин" қаршилигини жануби-ғарбий ҳудудларга сиқиб чиқарди. 1644-йилнинг ёзи ва кузида Хебей ва Шандундаги аксил-Син қўзғолонларини бостиргандан сўнг, Доргон Ли Зиченгни муҳим Сиан шаҳридан (Шенси провинсияси) йўқ қилиш учун қўшинлар юборди. Бу ерда Ли Пекиндан қочиб кетганидан кейин ўз қароргоҳини 1644-йил июн ойида[56] қайта тиклаган эди. Син қўшинларининг босими остида Ли 1645-йил феврал ойида Сианни тарк этишга мажбур бўлди. У авж олган бандитизм даврида ўзини ҳимоя қилиш учун уюшган деҳқонлар гуруҳи томонидан 1645-йил сентябрда ўлдирилган[57].

Янги қўлга олинган Сиандан 1645-йил апрел ойининг бошларида Синлар Янсзи дарёсининг жанубида жойлашган бой савдо ва қишлоқ хўжалиги ҳудуди Жиангнанга қарши юриш бошлади. У ерда 1644-йил июн ойида Мин император князи Минга содиқ режим ўрнатган эди. [а] Турли гуруҳлар орасидаги тортишувлар Жанубий Минга самарали қаршилик кўрсатишга тўсқинлик қилди. [б] Бир қанча Син қўшинлари 1645-йил май ойи бошида Хуай дарёсининг шимолидаги Сючжоу шаҳрини эгаллаб, жанубга йўл олдилар ва тез орада Жанубий Миннинг шимолий мудофаа чизиғидаги асосий шаҳар Янчжоуга яқинлашдилар[62]. Таслим бўлишдан бош тортган Ши Кефа томонидан жасорат билан ҳимояланган Янчжоу бир ҳафталик қамалдан кейин 20-май куни Манжур артиллерияси ҳужуми натижасида олинди[63]. Доргоннинг укаси шаҳзода Додо Янчжоунинг бутун аҳолисини қирғин қилишни буюрди[64]. Бундан мақсад бошқа Жиангнан шаҳарларини Синга таслим бўлишга ундаш эди. Дарҳақиқат, Нанкин 16-июн куни сўнгги ҳимоячилари Дододан аҳолига зарар етказмаслик ва'даси олинганидан кейин жангсиз таслим бўлди[65]. Синлар тез орада Мин императорини (кейинги йили Пекинда вафот этган) қўлга олди ва Жиангнаннинг асосий шаҳарларини, жумладан Сучжоу ва Ханчжоуни эгаллади; 1645-йил июл ойининг бошларига келиб, Син ва Жанубий Мин ўртасидаги чегара жанубга, Қиантанг дарёсигача сурилди[66].

A black-and-white photograph from three-quarter back view of a man wearing a round cap and a long braided queue that reaches to the back of his right knee. His left foot is posed on the first step of a four-step wooden staircase. Bending forward to touch a cylindrical container from which smoke is rising, he is resting his left elbow on his folded left knee.
Тахминан 1900-йилларда Сан-Франсисконинг Чинатоwн шаҳридаги одам. Хитойнинг ушбу кийиниш одати Доргоннинг 1645-йил июлдаги фармонидан келиб чиққан бўлиб, барча эркаклар пешона сочини қирқиши ва сочларини манжурларникига ўхшатиб боғлаш буюрилган.

1645-йил 21-июлда, Жиангнан қисман тинчлантирилгандан сўнг Доргон барча хитойлик эркакларга пешона сочларини қирқишни ва қолган сочларини манжурларникига ўхшатиб ўрашни буюрган жуда номақбул фармон чиқарди[67]. Фармонни ижро этмаганлик учун ўлим жазоси белгиланди[68]. Ушбу рамзий бўйсуниш сиёсати манжурларга дўстни душмандан ажратишга ёрдам берди[69]. Бироқ, Хан амалдорлари ва саводхон аҳолиси учун янги соч турмаги уятли ва камситувчи эди (чунки у танани бузилмаган ҳолда сақлаш бўйича Конфуцийнинг умумий кўрсатмасини бузган), оддий одамлар учун эса сочларини қирқиш эркаклигини йўқотиш билан баробар эди[70]. Соч кесиш буйруғи барча ижтимоий келиб чиқиши хитойлик бўлганларни Син ҳукмронлигига қаршилик кўрсатиш учун бирлаштирганлиги сабабли Синлар истилосига катта тўсқинлик яратди[71]. Жиадинг ва Сонгжиангнинг итоаткор аҳолиси 24-август ва 22-сентябр кунлари собиқ Мин генерали Ли Ченгдонг (1649-йилда вафот этган) томонидан қирғин қилинди[72]. Жиангйин, шунингдек, 83 кун давомида 10 000 га яқин Син қўшинларига қарши курашди. 1645-йил 9-октябрда шаҳар девори бузиб ташланганида, Мин дефектори Лиу Лиангзуо (1667-йил вафот этган) бошчилигидаги Син қўшини бутун аҳолини қирғин қилди. 74.000 дан 100.000 гача одам ўлдирилди[73]. Бу қирғинлар Қуйи Янсзидаги Синга қарши қуролли курашни тугатди[74].

Нанкин қулагандан сўнг, Мин император хонадонининг яна икки а'зоси янги Жанубий Мин режимларини яратдилар: бири "Император Лонгву" номини олган Чжу Юцзян, Тан шаҳзодаси - Мин сулола асосчиси Чжу Юанчжаннинг тўққизинчи авлоди - қирғоқ бўйидаги Фуцзян атрофида жойлашган. Яна бири Чжецзянда жойлашган "Регент" Чжу Йихай. Унвони Лу шаҳзодаси[75]. Аммо ушбу икки гуруҳ ҳамкорлик қила олмади ва муваффақиятга эришиш имкониятларини камайтириб юборишди[76]. 1646-йил июл ойида шаҳзода Боло бошчилигидаги янги жанубий кампания шаҳзода Лунинг Чжежианг ҳукуматини парокандалик қилди ва Фужиандаги Лонгву режимига қарши ҳужум бошлади[77]. Чжу Южиан 6-октабр куни Тингчжоуда (ғарбий Фуцзян) қўлга олинди ва қатл этилди[78]. Унинг асраб олган ўғли Кохинга ўз флоти билан Тайван оролига қочиб кетди[78] Ниҳоят, ноябр ойида Сзянси провинсиясидаги Мин қаршиликларининг қолган марказлари ҳам Синлар қўлига ўтди[79]..

Black-and-white print of a man with small eyes and a thin mustache wearing a robe, a fur hat, and a necklace made with round beads, sitting cross-legged on a three-level platform covered with a rug. Behind him and much smaller are eight men (four on each side) sitting in the same position wearing robes and round caps, as well as four standing men with similar garb (on the left).
1650-йилда Гуанчжоуни Минга содиқ қўшинлардан қайтариб олган Шанг Кехи портрети. Муаллиф Ёхан Ниэуҳоф. У жанубий Хитойни забт этиш ва бошқариш учун Син ишонган хитойлик генераллардан бири эди. Жанубда мустаҳкамланиб, у охир-оқибат 1673-йилда Уч феудаторнинг Синга қарши қўзғолонида иштирок этди.

1646-йил охирларида жанубий Гуанчжоу провинсиясида яна иккита жанубий Мин монархлари пайдо бўлди. Улар Шаову (紹武) ва Ёнгли даври номлари остида ҳукмронлик қилдилар[79]. Расмий либослар етишмагани учун Шаову ҳукумати маҳаллий театр гуруҳларидан халат сотиб олишга мажбур бўлди[79] Икки Мин режими 1647-йил 20-январгача, Ли Ченгдонг бошчилигидаги кичик Син қўшинлари Гуанчжоуни эгаллаб, император Шаовуни ўлдириб, Ёнгли ҳукуматини Гуангсидаги Наннинга қувиб юборгунга қадар бир-бирлари билан курашдилар[80].. 1648-йил май ойида Ли Синга қарши қўзғолон кўтарди ва Сзянсидаги собиқ Мин генералининг қўзғолони Ёнглига жанубий Хитойнинг кўп қисмини қайтариб олишга ёрдам берди[81]. Ҳокимиятни қайта тиклаш умидлари қисқа умр кўрди. Янги Син қўшинлари 1649-1650-йилларда марказий Хугуанг (ҳозирги Хубей ва Хунан), Жиангси ва Гуандун вилоятларини қайта эгаллашга муваффақ бўлди[82]. Император Ёнгли яна қочишга мажбур бўлди[82] Ниҳоят, 1650-йил 24-ноябрда Шанг Кехи бошчилигидаги Син қўшинлари Гуанчжоуни эгаллаб олишди ва шаҳар аҳолисини қирғин қилиб, 70 000 га яқин одамни ўлдиришди[83]..

Шу билан бирга, 1646-йил октябр ойида Хуге (1643-йилги ворислик курашида мағлуб бўлган Хон Тайжининг ўғли) бошчилигидаги Син қўшинлари Сичуанга этиб боришди. У ерда уларнинг вазифаси бандитлар раҳбари Чжан Сянчжонг қироллигини йўқ қилиш эди[84]. Чжан 1647-йил 1-февралда Сичуан марказидаги Хичонг яқинида Син қўшинларига қарши жангда ҳалок бўлди[85] Шунингдек, 1646-йилнинг охирларида, Хитой манбаларида Милайин (米喇印) номи билан машҳур бўлган мусулмон етакчиси томонидан тўпланган қўшинлар Ганчжоуда (Гансу) Син ҳукмронлигига қарши қўзғолон кўтарди. Тез орада унга Динг (丁國棟) исмли бошқа мусулмон ҳам қўшилди[86]. Улар Минни қайта тиклашни хоҳлашларини э'лон қилиб, Гансудаги бир қатор шаҳарларни, жумладан, провинсия пойтахти Ланчжоуни эгаллаб олдилар[86] Бу қўзғолончиларнинг мусулмон бўлмаган хитойлар билан ҳамкорлик қилишга тайёрлиги, уларни диний омил бошқармаганлигини кўрсатади[86] Милайин ҳам, Динг Гуодонг ҳам 1648-йилда Мен Қиаофанг (1595-1654) томонидан асирга олиниб ўлдирилган ва 1650-йилга келиб мусулмон исёнчилари катта талофатлар келтирган юришларда тор-мор этилган[87]...

Ўтиш даври ва шахсий бошқарув (1651-1661)

Доргон гуруҳини тозалаш

A painted image of the head and chest of a black-haired man with droopy eyes wearing a white-edged two-tiered red cap and a bright yellow garment whose lapels are decorated with five-clawed yellow dragons against a blue background with clouds and vegetation.
Император Шунжининг вояга етгандаги портрети

Дўрғоннинг 1650-йил 31-декабрда ов чоғида кутилмаганда вафот этиши шиддатли курашлар даврини бошлаб берди ва чуқур сиёсий ислоҳотларга йўл очди[88]. Доргон тарафдорлари саройда ҳамон катта нуфузга эга бўлгани сабабли Доргон учун император дафн маросими ўтказилиб, вафотидан сўнг “Одил император” сифатида император мақомига кўтарилган[89]. 1651-йил январ ойининг ўрталарида Доргоннинг собиқ тарафдори Убай бошчилигидаги Оқ байроқларнинг бир қанча офицерлари Доргоннинг укаси Ажиге ўзини янги регент деб э'лон қилишидан қўрқиб ҳибсга олишди; Шундан сўнг Убай ва унинг зобитлари ўзларини бир қанча вазирликларнинг раҳбарлари деб номлашди ва ҳукуматни бошқаришга тайёрланишди[90].

Шу билан бирга, 1647-йилда регент унвонидан маҳрум бўлган Жиргаланг, Дўрғон ҳукмронлиги даврида норози бўлган Байроқ офицерлари орасидан тарафдорлар тўплади[91]. Икки Сариқ байроқда (Хон Тайжидан бери Син монархига тегишли бўлган) императорни қўллаб-қувватлашни кучайтириш ва Доргоннинг Оқ байроғида ўз тарафдорларини тўплаш учун Жиргаланг уларни "Юқори учта байроқ" деб номлади. Улар шундан кейинимператорга тегишли бўлган ва назорат қилинган[92]. 1661-йилда император Канси регентлари бўладиган Обой ва Суксаха Жиргалангни қўллаб-қувватлаган Байроқ офицерлари таркибида эди ва Жиргаланг уларни мукофотлаш учун маслаҳатчи князлар кенгашига тайинлади[91]

1-февралда Жиргаланг ўн уч ёшга тўлган император Шунжи энди тўлиқ император ҳокимиятини ўз зиммасига олишини эълон қилди[91].. Шундай қилиб, регентлик расман тугатилди. Шундан сўнг “Жиргаланг” ҳужумга ўтди. 1651-йил феврал ойининг охири ёки март ойининг бошларида у Доргонни император ҳуқуқларини эгаллаб олганликда айблади: Доргон айбдор деб топилди ва унинг вафотидан кейинги барча унвонлари бекор қилинди[91] Жиргаланг Доргон гуруҳининг собиқ аъзоларини тозалашда ва “Уч император байроғи”нинг кўплаб тарафдорларига юқори мартабалар ва зодагонлик унвонларини беришда давом этди. Шу сабабли 1652-йилга келиб Доргоннинг барча собиқ тарафдорлари ё ўлдирилди ёки амалда ҳукуматдан четлаштирилди[93]..

Фраксиявий сиёсат ва коррупсияга қарши кураш

Painting of a bearded man dressed in dark robes (on the left), with two much smaller young men, one wearing his hair in a top-knot and carrying something rolled in red piece of cloth. The background is a winter scene.
Ҳукумат а'золари кийими Шунжи даврида баҳсли мавзу эди. Олий амалдор Чен Мингхиа 1654-йилда қораланган, чунки у Мин сулоласи сарой либосига қайтишни ёқлаган. Бунга мисол сифатида Ни Юанлунинг ХВИИ асрдаги портретида кўрсатилган.

1651-йил 7-апрелда, ҳукумат жиловини қўлга олганидан икки ой ўтгач, император Шунжи коррупсияга қарши кураш эълон қилган фармон чиқарди[94]. Бу фармон саводхонлар ўртасида фраксиявий тўқнашувларни келтириб чиқариб, уни ўлимига қадар ранжитди[95]. Унинг биринчи ишораларидан бири 1645-йилда исте'фоси э'лон қилинган, аммо шаҳзода Регент Доргон томонидан ўз лавозимида қолишга рухсат берилган шимолий хитойлик буюк академик Фенг Қуанни (1595-1672) лавозимидан бўшатиш эди[96]. Император Шунжи Фенг ўрнига Сзяннан адабий жамиятлари билан яхши алоқага эга бўлган жанубий хитойлик нуфузли Чен Мингхиани (тахминан 1601–1654) тайинлади[97]. Кейинчалик 1651-йилда Чен ҳам сиёсий та'сир ўтказишда айбланиб ишдан бўшатилган бўлса-да, 1653-йилда у ўз лавозимига қайта тикланди ва тез орада ҳукмдорнинг яқин шахсий маслаҳатчиси бўлди[98]. Унга ҳатто Мин бош котиблари сингари император фармонларини ишлаб чиқишга рухсат берилди[99]. 1653-йилда император Шунжи шарманда бўлган Фенг Қуанни қайтаришга қарор қилди, аммо ушбу қарор император мўлжаллаганидек, шимолий ва жанубий хитойлик амалдорларнинг ҳукуматдаги та'сирини мувозанатлаш ўрнига, Фенг Қуаннинг қайтиши ҳукуматда фраксиявий низоларни кучайтирди[100]. 1653- ва 1654-йилларда ҳукуматда бўлиб ўтган бир қанча тортишувларда жанубликлар шимолликлар ва манжурларга қарши блокка бирлашдилар[101]. 1654-йил апрелида Чен Мингхиа шимолий амалдор Нинг Ванвога (1665-йил вафот этган) Мин саройининг кийиниш услубини тиклаш ҳақида гапирганда, Нинг дарҳол Ченни императорга чақиб берди ва уни турли жиноятларда, жумладан қариндош- уруғчилик, фраксиячилик ва императорлик имтиёзларини тортиб олиш ва пора олишда айблади[102]. Чен 1654-йил 27-апрелда бўғиб ўлдирилган[103]

1657-йил ноябр ойида Пекинда Шунтиан провинцияси даражасидаги имтиҳонлар пайтида катта фирибгарлик жанжали бошланди[104]. Пекин расмийларининг қариндошлари бўлган Сзяннанлик саккиз нафар номзод танловда юқори ўринни эгаллаш умидида имтиҳон олувчиларга пора берган[105]. Пора олишда айбдор деб топилган етти нафар экспертиза назоратчиси қатл этилди, бир неча юзлаб кишилар лавозимини пасайтиришдан тортиб, сургун қилиш ва мол-мулкини мусодара қилишгача бўлган жазоларга ҳукм қилинди[106]. Тез орада Нанкин имтиҳон доираларига тарқалиб кетган жанжал бюрократияда кенг тарқалган коррупсия ва та'сир ўтказмаларини фош қилди. Шимолдан келган кўплаб ахлоқий амалдорлар бу воқеаларнинг юзага келишини жанубий адабий клубларнинг мавжудлиги ва классик илм-фаннинг пасайиши билан боғлашди[107].

Хитой бошқарув услуби

Ўзининг қисқа ҳукмронлиги даврида император Шунжи Хан хитойларини давлат фаолиятида иштирок этишга ундади ва Доргон ҳукмронлиги даврида тугатилган ёки четга сурилган кўплаб хитойча бошқарув институтларини қайта тиклади. У Чен Мингхиа (олдинги бўлимга қаранг) каби буюк академиклар билан тарих, классика ва сиёсатни муҳокама қилди. ўз атрофида манжур тилини яхши биладиган ёш шимолий хитойлик Ван Си (1628-1703) каби янги одамларни тўплади[108]. Император Шунжи томонидан 1652-йилда э'лон қилинган "Олтита фармон" (Лиу юдíн) император Кансининг "Муқаддас фармонлари" (1670) ўтмишдошлари бўлиб, аҳолига фарзандлик ва ўзини тутишга ўргатган "Конфуций қарашларининг умумий ифодаси" эди[109]. Хитой услубидаги ҳукумат томон ҳаракат қилган ҳукмдор 1658-йилда Ханлин академиясини ва Буюк Котибиятни қайта тиклади. Мин моделларига асосланган бу икки муассаса Манжур элитасининг кучини янада пасайтирди ва фраксиялар рақиб бош котиблар атрофида бирлашганда, собиқ Минни қийнаган саводхонлик сиёсатининг ҳаддан ташқари жонланиши билан таҳдид қилди[110].

Император уй хўжалиги бўлими ва манжур зодагонларининг кучига қарши туриш учун 1653-йил июл ойида император Шунжи ўн учта идорани (十三衙門) ёки манжурлар томонидан бошқариладиган Ўн учта амалдорлар бюросини тузди. Аммо у манжурлар эмас, балки хитойлик амалдорлар томонидан бошқарилган[111]. Доргон ҳукмронлиги даврида амалдорлар қаттиқ назорат остида бўлган, аммо ёш император улардан онаси императрица Доwагер ва собиқ регент Жиргаланг каби сиёсий кучларнинг та'сирига қарши туриш учун фойдаланган[112]. 1650-йилларнинг охирига келиб, амалдор ҳокимияти янада кучайди: улар асосий молиявий ва сиёсий масалаларни ҳал қилишди, расмий тайинлашлар бўйича маслаҳат беришди ва ҳатто фармонлар ёздилар[113]. Амаллар монархни бюрократиядан ажратиб қўйганлиги сабабли, Манжур ва Хитой амалдорлари собиқ Мин сулоласини қийнаган амалдор ҳокимиятини суиисте'мол қилишларига қайтишдан қўрқишди[114]. Император амалдорлар фаолиятига қатъий чекловлар қўйишга уринганига қарамай, 1650-йилларнинг бошларида Доргон фраксиясини енгишда ёрдам берган император Шунжининг севимли амалдори Ву Лянфу (вафоти 1661-йил)[115] 1658-йилда коррупсия жанжалига ўралашиб қолган эди[116]. Ву пора олгани учун фақатгина танбеҳ эшитиши манжур элитасини тинчлантирмади, улар амалдор ҳокимияти Манжур ҳокимиятининг таназзулга учраши деб билдилар[117]. Ўн учта идора Обой ва император Кансининг бошқа регентлари томонидан 1661-йил март ойида император Шунжининг вафотидан кўп ўтмай йўқ қилинади (Ву Лиангфу эса қатл этилади)[118].

Чегаралар, вассаллар ва ташқи алоқалар

A black-and-white print depicting three standing men wearing turbans, a long robe with a sash, and shoes with rising pointed tips, against an architectural background of buildings with roofs that point upwards. The man on the left, slightly in the background, is carrying a long folded umbrella on his left shoulder. The one in the center, who faces the viewer, is resting on a cane. The man on the right, seen in profile view, faces the center man.
"Мўғул элчилиги" (ўрта Осиёда Турфонни бошқарган мўғул князининг элчилари) 1656-йилда император Шунжининг Пекин шаҳрига ташриф буюрган голландиялик меҳмонлари томонидан тасвирланган.

1646-йилда Боло бошчилигидаги Син қўшинлари Фучжоу шаҳрига кирганларида, Рюкю қироллиги хабарчилари ва Маниладаги испан элчиларини учратдилар[119]. Жанубий Миннинг қулатилган императори Лонгвуни кўриш учун келган бу элчилар Пекинга юборилди ва охир-оқибат Синга бўйсуниш бўйича кўрсатмалар билан ортга қайтарилди[119] Рюкю ороллари қироли 1649-йилда Синга, 1652-йилда Сиамга ва 1661-йилда Аннамга ўзининг биринчи ўлпон миссиясини Аннам билан чегарадош Юннандан Мин қаршилигининг сўнгги қисмлари бартараф этилгандан кейин юборди[119]

Шунингдек, 1646-йилда Турфонни бошқарган мўғул шаҳзодаси султон Абу ал-Муҳаммад Хайжихон Хитой билан Мин сулоласи қулаши сабаб тўхтаб қолган савдо-сотиқни қайта тиклашни сўраб элчи юборган эди[120]... Миссия сўровсиз юборилган, аммо Син уни қабул қилишга рози бўлиб, Пекин ва Ланчжоуда (Гансу) солиқ тўлаб савдо олиб боришга рухсат берди[121]. Аммо бу келишув 1646-йилда шимоли-ғарбий ҳудудларни қамраб олган мусулмонлар қўзғолони сабабли тўхтатилди (юқоридаги "Хитойни забт этиш" бўлимининг охирги хатбошига қаранг). Қўзғолончиларга ёрдам берган Ҳами ва Турфон билан савдо-сотиқ охир-оқибат 1656-йилда қайта тикланди[122] Бироқ 1655-йилда Син саройи Турфондан ўлпон миссиялари ҳар беш йилда бир марта қабул қилинишини э'лон қилди[123].

Color photograph of a white, bell-shaped building composed (from bottom to top) of a square base, three round disks of increasingly smaller diameter, a cut reverse cone, and a thinner tapering column with horizontal flutings crowned by the golden statue of a sitting figure. It appears to emerge from a forested area, against the background of a slightly cloudy blue sky.
Пекиндаги Бейхай боғида қўнғироқ шаклидаги Оқ Дагоба император Шунжи томонидан Тибет буддизмини шарафлаш учун қурдирилган.

1651-йилда ёш император Пекинга Тибет буддизмининг сариқ қалпоқлилар сектаси раҳбари, Хошут Мўғул Гушри Хоннинг ҳарбий ёрдами билан Тибетда диний ва дунёвий бошқарувни қўлга киритган Бешинчи Далай Ламани Пекинга таклиф қилди[124]. Син императорлари 1621-йилдан бери, Нурхачи ҳукмронлиги даврида Тибет буддизмининг ҳомийлари бўлган, аммо таклифнинг ортида сиёсий сабаблар ҳам бор эди[125]. Тибет Синнинг ғарбий қисмидаги кучли давлатга айланди ва Далай Лама мўғул қабилалари устидан та'сир ўтказа олди. Ушбу қабилаларнинг аксарияти Синга бўйсунмаган[126]. Ушбу "тирик Будда" нинг келишига тайёргарлик кўриш учун император Шунжи Ёпиқ шаҳарнинг шимоли-ғарбидаги император кўлларидан биридаги оролда, Хубилайхоннинг собиқ қароргоҳида Оқ Ступа (баитаиčи) қуришни буюрди[127]. Тибет раҳбари Син императори билан қаерда учрашишини ҳал қилиш учун дипломатик алмашинувлардан сўнг, Далай Лама 1653-йил январида Пекинга етиб келди. Далай Лама ушбу ташриф саҳнасини кейинчалик 1645-йилда Лхасада қура бошлаган Потала саройи деворида ўйиб ишлатган[128].

Шу билан бирга, Манжурия шимолида саёҳатчилар Василий Поярков (1643-1646) ва Ерофей Хабаров (1649-1653) чор Россияси учун Амур дарёси водийсини ўргана бошладилар. 1653-йилда Хабаров Москвага чақирилиб, унинг ўрнини казак қўшинлари қўмондони Онуфрий Степанов эгаллади[129]. Степанов жанубга Сунгари дарёсига бориб, у ердаги Даур ва Герцоглар каби маҳаллий аҳолидан "ясак" (ўлпон) ундирди. Бу гуруҳлар аллақачон император Шунжига ўлпон тўлаётганлари сабабли қаршилик кўрсатдилар[130]. 1654-йилда Степанов Нинггутадан Россиянинг ҳаракатларини кузатиш учун юборилган кичик манжур қўшинини мағлуб этди[129] 1655-йилда яна бир Син қўмондони мўғул Минггадари (ваф. 1669) Амурдаги Кумарск қал'асида Степанов қўшинларини мағлуб этган бўлса-да, бу русларни қувиб чиқариш учун етарли бўлмади[131].. 1658-йилда манжур генерали Сархуда (1599–1659) 40 ёки ундан ортиқ кемадан иборат флоти билан Степановга ҳужум қилиб, кўпчилик русларни ўлдиришга ёки асир олишга муваффақ бўлди[129] Синнинг бу ғалабаси Амур водийсини казак гуруҳларидан вақтинча тозаласа-да, Хитой-Россия чегарасидаги можаролар 1689-йилда Нерчинск шартномаси имзоланиб, Россия ва Син ўртасидаги чегаралар белгилаб қўйилгунга қадар давом этди[129]

Жанубий Минга қарши юришлар

A map of southern China showing provincial boundaries in black, with a blue line running between several cities marked with a red dot.
Жанубий Мин сулоласининг сўнгги ҳукмдори император Ёнглининг 1647-йилдан 1661-йилгача чегаралари. Харитадаги вилоят ва миллий чегаралар Хитой Халқ Республикаси чегараларидир.

Доргон бошчилигидаги Син ҳукумати Минларни жанубий Хитойга муваффақиятли сиқиб чиқарган бўлса-да, Мин тарафдорлар ҳали кучсизланмаган эди. 1652-йил август ойи бошида Сичуанда қароқчи қирол Чжан Сянчжонг (ваф. 1647) даврида генерал бўлиб хизмат қилган ва Жанубий Мин императори Ёнглини ҳимоя қилган Ли Динггуо Гуилинни (Гуанси провинсияси) Синдан қайтариб олди[132]... Бир ой ичида Гуангхидаги Синни қўллаб-қувватлаган қўмондонларнинг кўпчилиги Мин томонига ўтишди[133]. Икки йил ичида Хугуанг ва Гуангдундаги муваффақиятли ҳарбий юришларга қарамай, Ли муҳим шаҳарларни қайтариб ололмади[132] 1653-йилда Син ҳукумати Хонг Ченгчоуни жануби-ғарбий ҳудудларни қайтариб олишга мас'ул этиб тайинлади[134].. Унинг бош қароргоҳи Чангшада (ҳозирги Хунан провинсиясида) бўлиб, сабр-тоқат билан ўз кучларини тўплади. 1658-йил охирида яхши қуролланган ва та'минланган Син қўшинлари Гуйчжоу ва Юннанни эгаллаш учун кўп томонлама юриш бошладилар[134] 1659-йил январ ойининг охирида Манжур шаҳзодаси Дони бошчилигидаги Син қўшини Юннан пойтахтини эгаллаб, император Ёнглини Бирмага қувиб юборди. Бирма ўша пайтда Тунгу сулоласи қироли Пиндале Мин томонидан бошқарилган[134] Жанубий Миннинг сўнгги ҳукмдори 1662-йилга қадар у ерда қолди. У 1664-йил апрел ойида манжурларга таслим бўлган собиқ Мин генерали Ву Сангуи томонидан қўлга олиниб, қатл этилди[135]...

1646-йилда император Лонгву томонидан асраб олинган ва 1655-йилда Ёнгли томонидан олижаноб мақомига кўтарилган Чженг Ченггонг ("Кохинга") ҳам Жанубий Минни ҳимоя қилишда давом этди[136]. 1659-йилда император Шунжи ўз ҳукмронлиги шон-шуҳратини ва жануби-ғарбий юришларнинг муваффақиятини нишонлаш учун махсус имтиҳон ўтказишга тайёрланаётган пайтда, Чжен яхши қуролланган флоти билан Янсзи дарёси бўйлаб сузиб келиб, Син қўлидан бир нечта шаҳарларни тортиб олди ва Нанкинга таҳдид қилишгача борган[137]. Император ушбу фавқулодда ҳужум ҳақида эшитиб, ғазабланган ҳолда тахтини қилич билан кесиб ташлаган, деган ма'лумотлар бор[137] Аммо Нанкин қамали бартараф этилиб, Чжен Ченггонг қайтарилди. Бу воқеа Чженни жануби-шарқий қирғоқ бўйидаги Фужиан провинсиясида паноҳ топишга мажбур қилди[138].. Син флотлари босими остида, Чжен 1661-йил апрел ойида Тайванга қочиб кетиб, ўша ёзда вафот этди[139]. Унинг авлодлари 1683-йилда император Канси оролни эгаллагангача Син ҳукмронлигига қаршилик кўрсатди[140].

Шахсият ва муносабатлар

Color print of a man with a long white beard wearing a double-edged round cap and dressed in a long robe, who is pointing a compass to a celestial globe that is sitting on a table on the left.
Император Шунжини иэзуит миссионери Иоган Адам Счалл фон Белл меҳр билан мафа (манчжурчада "бобо") деб атаган.

1651-йилда Фулин якка ўзи ҳукмронликка келганидан сўнг унинг онаси императрица Доwагер Сяозжуан уни ўз жияни билан турмуш қуришига рози бўлди. Бироқ ёш монарх 1653-йилда янги императрицани ҳокимиятдан четлатди[141] Кейинги йили Сяозжуан ўзининг Хорчин мўғул уруғи билан яна бир императорлик никоҳи тузди. Бу сафар ўғлини ўзининг невараси билан тенглаштирди[141] Фулин ўзининг иккинчи императрицасини (ўлимидан кейин императрица Сяохуизҳанг номи билан танилган) ёқтирмаса ҳам лавозимидан четлатишга рухсат беришмаган. Императрица фарзанд кўрмаган[142].. 1656-йилдан бошлаб император Шунжи ўша пайтдаги иэзуитларнинг ма'лумотларига кўра, биринчи марта манжур зодагонининг хотини бўлган Cонсорт Донггога кўнгил қўяди[143]. 1657-йил ноябрда у ўғил туғди (император Шунжининг тўртинчи фарзанди). Император уни ўзининг меросхўри этиб тайинлаган бўларди, лекин у 1658-йилда унга ҳали ном берилмасдан вафот этди[144].

Император Шунжи очиқ фикрли император эди ва астрономия ва технологиядан тортиб дин ва ҳукуматгача бўлган масалалардаМуқаддас Рим империясининг герман қисмидаги Кёлн шаҳридан иэзуит миссионери Иоган Адам Счалл фон Беллнинг маслаҳатига таянган[145]. 1644-йил охирида Доргон Счаллга янги тақвим тайёрлашни топширди. Чунки унинг тутилиш ҳақидаги башоратлари расмий астрономникидан кўра ишончлироқ эди[146]. Доргоннинг ўлимидан сўнг Счалл ёш император билан шахсий муносабатларни ривожлантирди ва у уни "бобо" (манжурчада мафа) деб атади[147]. 1656-1657-йилларда ўз та'сирининг энг юқори чўққисида Счаллнинг хабар беришича, император Шунжи унинг уйига тез-тез ташриф буюрган ва кечгача гаплашган[145] У император ҳузурида сажда қилишдан озод этилди. Пекиндан черков қуриш учун ер ажратилди ва ҳатто ўғил фарзанд асраб олиш учун император рухсати ҳам берилди (чунки Фулин Счаллнинг меросхўри йўқлигидан хавотирда эди). Лекин 1657-йилда император Шунжи Чан буддизмининг диндорига айланганида, иэзуитларнинг Син ҳукмдорини насронийликка қабул қилиш умиди пучга чиқди[148].

Император хитой тилини яхши билган. Бу унга давлат ишларини бошқариш, хаттотлик ва драма каби Хитой сан'атини қўллаш имконини берди[149]. Унинг энг севимли матнларидан бири Синга қарши зиёлилар Гу Янву ва Ван Шоуқининг яқин дўсти бўлган Гуй Чжуангнинг (1613–1673) "Синсиз қайғуларнинг рапсодияси" (Wан чоу қу) эди[149]

Вафоти ва мероси

Grainy photograph of twelve slightly elongated round lumps clustered together.
Манжурларда иммунитет мавжуд бўлмаган чечак вирусининг электрон микрографияси. Император Шунжи бундан вафот этган ва унинг омон қолган ёш вориси Канси тахтга ўтирган.

Чечак

1660-йил сентябр ойида император Шунжининг севимли турмуш ўртоғи Cонсорт Донгго боласини йўқотишдан қайғу туфайли вафот этди[137].. Қайғуга ботган император 1661-йилнинг 2-февралида чечак касаллигига чалингунча бир неча ой давомида тушкунликда юрди[137] 1661-йил 4-февралда амалдорлар Ван Хи (1628–1703; императорнинг ишончли вакили) ва Марги (манжур) императорнинг сўнгги васиятини ёзиш учун унинг ётоғига чақирилди[150].. ўша куни етти ёшли учинчи ўғли Канси ворис этиб сайланди. Эҳтимол у чечакдан омон қолган ягона фарзанд эди. Император 1661-йил 5-февралда Ёпиқ шаҳарда йигирма икки ёшида вафот этди[137]

Манжурлар чечакдан бошқа касалликлардан кўпроқ қўрқишарди. Чунки уларда чечакка қарши иммунитет йўқ эди ва уни юқтирганларида деярли ҳар доим ўлишарди[151].. 1622-йилга келиб улар чечак касалликларини текшириш ва юқумли касалликларнинг олдини олиш учун касалларни изоляция қилиш билан шуғулланадиган агентлик ташкил қилишди[152]. Касаллик авж олган пайтда қироллик оила а'золари ўзларини инфекциядан ҳимоя қилиш учун мунтазам равишда "чечакдан сақланиш марказлари" га (бидоусу 避痘所) юборилган[153]. Император Шунжи касалликдан айниқса қўрқарди, чунки у ёш эди ва катта шаҳарда, юқумли касалликлар манбаларига яқин жойда яшаган[153] Дарҳақиқат, унинг ҳукмронлиги даврида Пекинда камида тўққизта чечак эпидемияси қайд этилган. Бу эпидемиялар ҳар сафар императорни 1640-йилларда Доргон қурдирган Пекин жанубидаги ов манзили "Жанубий боғ" (Нанюан)да жойлашган "Чечакдан сақланиш маркази" каби қўриқланадиган ҳудудларга кўчиб ўтишга мажбур қилган[154].. Шу ва бошқа эҳтиёт чоралари, масалан, хитойликларни чечак билан касалланганларида шаҳардан чиқиб кетишга мажбурлаш қоидалари туфайли ёш монарх бу касалликдан омон қолди[155].

Сохта васиятнома

Full-face painted portrait of a severe-looking sitting man wearing a black-and-red round cap adorned with a peacock feather and dressed in dark blue robes decorated with four-clawed golden dragons.
1661-йил 5-февралда янги тахтга ўтирган ва эндигина етти ёшда бўлган император Кансининг бош регенти Обой портрети.

Императорнинг 5-феврал куни кечқурун э'лон қилинган сўнгги васиятномасида кичик ўғли учун тўртта регент тайинланган эди. Булар Обой, Сони, Суксаха ва Эбилун. Улар Дўрғон вафотидан сўнг 1650-йилнинг сўнгги кунида Жиргалангга саройни Дўрғон тарафдорларидан тозалашда ёрдам берган эдилар[156]. Император Шунжи ҳақиқатан ҳам бу тўртта манжур зодагонларини регентлар деб тайинлаганми ёки йўқлигини аниқлаш қийин, чунки улар ва императрица Доwагер Сяозжуан император васиятномасини э'лон қилишдан олдин аниқ уни бузишган. [c] Император васиятномасида унинг хитойча бошқарувидан (унинг амалдорларга таяниши ва хитой амалдорларига нисбатан хушмуомалалиги), манжур зодагонлари ва урф-одатларини э'тиборсиз қолдирганидан ҳамда биринчи турмуш ўртоғига эмас, балки бошқа турмуш ўртоғига қаттиқ содиқлигидан афсусда эканлигини билдирган[157]. Император ўз ҳукмронлиги даврида тез-тез ўзини камситувчи фармонлар чиқарган бўлса-да, унинг иродаси 1650-йилларнинг бошларида шахсий бошқарувни ўз зиммасига олганидан бери ҳукумат учун марказий ўрин тутган[158]. Шакллантирилган васиятнома тўрт регентга "император ҳокимияти либосини" берди ва 1661-йилдан 1669-йилгача давом этган Обой регентлиги деб аталган даврда уларнинг манжурпараст сиёсатини қўллаб-қувватлашга хизмат қилди[159]

ўлимидан кейинги вазият

Ҳукумат баёнотларида императорнинг ўлими сабаби аниқ айтилмагани сабабли, тез орада унинг ўлмагани, лекин севимли турмуш ўртоғининг вафоти учун қайғуси туфайли роҳиб сифатида яшаш учун Буддизм монастирига кетгани ҳақида миш-мишлар тарқала бошлади. Ба'зи миш-мишларда Манжур зодагонлари тўнтариши туфайли унинг васиятномасида регентлар келтирилгани ҳақида ҳам айтиларди[160]. Бу миш-мишлар ақл бовар қилмайдиган бўлиб туюлди, чунки император 1650-йилларнинг охирида Чан буддизмининг ашаддий диндорига айланган ва ҳатто роҳибларнинг император саройига кўчиб ўтишига рухсат берган эди[161]. Замонавий хитой тарихчилари император Шунжининг исте'фога чиқишини эрта Син даврининг учта сирли ҳолатларидан бири деб ҳисоблашади. [д] Аммо жуда кўп далиллар, шу жумладан, роҳиблардан бирининг 1661-йил феврал ойи бошида чечак туфайли императорнинг соғлиғи кескин ёмонлашгани, канизак ва император қўриқчиси императорга ҳамроҳлик қилиш учун ўз жонига қасд қилгани ҳақидаги ма'лумотлари император Шунжининг ўлими саҳналаштирилмаганини кўрсатади.

Ёпиқ шаҳарда 27 кунлик мотам тутилгандан сўнг 1661-йил 3-мартда императорнинг жасади дабдабали юриш билан Жингшанга (Ёпиқ шаҳардан шимолда жойлашган тепалик) олиб борилди. Шундан сўнг катта миқдордаги қимматбаҳо буюмлар дафн маросими одати сифатида ёқиб юборилди[162]. Орадан икки йил ўтгач, 1663-йилда жасад сўнгги масканига кўчирилди[163]. Ўша пайтдаги манжур одатларидан фарқли ўлароқ, император Шунжининг жасади аввал куйдирилиб, кейин дафн этилган. У кейинчалик Пекиндан 125 километр шимоли-шарқда жойлашган Шарқий Син қабристонига дафн этилган[164]. Унинг қабри мақбара мажмуаси Хиао таркибига киради. Бу мақбара ўша жойда қурилган биринчи мақбара эди[164]

Мероси

A painting in which a yellowish river flows diagonally from the bottom left to the top right, with one road on each side. On the side of both roads are gray-roofed houses. Those on the other side of the river have counters that open directly on the river. There are dozens of people dressed mostly in blue on both roads and crossing a bridge in the foreground. Several barges with canopies are on the water.
Император Кансининг Сзяннан минтақасидаги учта "жанубий саёҳати" - 1684, 1689 (суратда тасвирлангани) ва 1699-йиллар - янги мустаҳкамланган Син сулоласининг обрўси ва ишончини кўрсатади[165]..

Император Шунжининг гўёки манжур ан'аналаридан воз кечганидан пушаймонлиги акс этган сохта васиятнома император Канси тўрт регентининг миллатчилик сиёсатига ваколат берди[166]. Васиятга иқтибос келтирган ҳолда, Обой ва бошқа регентлар ўн учта амалдорлик бюросини дарҳол бекор қилишди[167]. Кейинги бир неча йил ичида улар манжурлар ва уларнинг хизматчилари томонидан бошқариладиган Император уй хўжалиги бўлимининг ваколатини оширдилар. Ханлин академиясини йўқ қилдилар. Манжурлар ва мўғуллар учун князлар ва вазирлар кенгашидаги а'золикни чекладилар[168]. Регентлар, шунингдек, Синнинг хитойлик фуқароларига нисбатан тажовузкор сиёсат олиб боришди: улар бой Жиангнан минтақасида ўнлаб одамларни қатл этдилар ва минглаб одамларни норозилик ва солиқ қарзлари учун жазоладилар. Жануби-шарқий Хитойнинг қирғоқ аҳолисини очликдан ўлдириш учун мамлакат ичкарисига кўчиб ўтишга мажбур қилдилар. Тайванда жойлашган Тунгнинг Қироллиги Кохинга авлодлари томонидан бошқарилди[169].

1669-йилда император Канси Обойни қамоққа ташлашга муваффақ бўлгандан сўнг кўплаб регентларнинг сиёсатини бекор қилди[170]. У отаси яхши кўрган сиёсий институтларни, шу жумладан Буюк Котибиятни қайта тиклади. Бу орқали Хитой расмийлари ҳукуматда муҳим овозга эга бўлишди[171]. У, шунингдек, Син истилосида муҳим ҳарбий рол ўйнаган, аммо Хитой жанубидаги улкан доменларнинг мустаҳкам ҳукмдорларига айланган хитойлик ҳарбий қўмондонлар уч феодаторнинг исёнини бостирди[172]. Фуқаролар уруши (1673-1681) янги Син суб'эктларининг содиқлигини кўрсатди, аммо Син қўшинлари охир-оқибат ғалаба қозонишди[173]. ғалаба аниқ бўлгач, янги сулолага хизмат қиладиган хитойлик саводхонларни жалб қилиш учун 1679-йилда "билимли, таниқли олимлар" учун махсус имтиҳон ўтказилди[174]. Муваффақиятли номзодларга Мин сулоласининг расмий тарихини тузиш топширилди[172] 1681-йилда қўзғолон мағлубиятга учради. ўша йили император Канси император оиласи болаларини чечак касаллигига қарши эмлаш учун вариациядан фойдаланишни бошлади[175].. 1683-йилда Тунгнинг Қироллиги қулаганида, Син режимининг ҳарбий консолидацияси якунланди[172] Доргон томонидан асос солинган институционал пойдевор Шунжи ва Кансига Синнинг императорлик обрўсини ошириш ва уни "дунёга ма'лум бўлган энг муваффақиятли империялардан бирига" айлантириш имконини берди[176].. Ажабланарлиси шундаки, Канси консолидациясидан кейин узоқ давом этган Пах Манчуриcа Синни ХИХ асрда замонавий қуролларга эга бўлган тажовузкор Европа кучларига қарши туриш учун тайёрлай олмади[177].

Оиласи

Император клан суди томонидан тузилган Аисин Гиоро насабномасида император Шунжи учун фақат ўн тўққизта императрица ва канизаклар қайд этилган бўлса-да, дафн ёзувлари уларнинг камида ўттиз иккита эканлигини кўрсатади[178]. Улардан ўн иккитаси фарзанд кўрган. Унинг ҳукмронлиги даврида иккита императрица бўлган. Уларнинг иккаласи ҳам онасининг қариндошлари бўлган[179].

Император Шунжининг 32 турмуш ўртоғидан 11 нафари унга жами ўн тўрт фарзанд туғиб берди[180]. Лекин фақат тўрт ўғли (Фуқуан, Хуане, Чангнинг ва Лонгхи) ва бир қизи (Малика Гонгке) балоғат ёшига етди. Кейинги Син императорларидан фарқли ўлароқ, император Шунжи ўғилларининг исмлари авлод ан'анасини ўз ичига олмайди[181].

Full-face-view color painting of the head and shoulders of a young man wearing a two-tiered red cap with a white edge, a necklace made of red beads except for two larger blue beads each surrounded by two white beads, and wearing a yellow robe covered with dragon-and-clouds patterns in green, blue, and red.
Император Шунжининг учинчи ўғли Хуане император Канси сифатида тахтга чиққандан кейин (1661–1722-йиллар ҳукмронлиги).

1644-йилда Син саройи Пекинга кўчиб ўтгунга қадар, манжур аёлларининг шахсий исмлари бор эди. Аммо 1644-йилдан кейин бу номлар "архив ёзувларидан йўқолади"[179]. Фақат никоҳдан кейин император қизлари унвон ва мақомга эга бўлишган[179]. Император Шунжининг олти қизидан беш нафари гўдаклигида ёки болалигида вафот этган бўлса-да, уларнинг барчаси Аисин Гиоро насабномасида учрайди[179].

Шажараси

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Гиоcангга (1526–1583)
 
 
 
 
 
 
 
Такси (1543–1583)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Йи
 
 
 
 
 
 
 
Нурхачи (1559–1626)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Агу
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хуан (ваф. 1569)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Хонг Тайжи (1592–1643)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Таитанжу
 
 
 
 
 
 
 
Янггину (ваф. 1583)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаоcигао (1575–1603)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Император Шунжи (1638–1661)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Намусаи
 
 
 
 
 
 
 
Манггуси
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жаисанг
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаозҳуангwен (1613–1688)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Боли (ваф. 1654)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Тушунтириш эслатмалари

  1. ↑ Доргон'с бротҳер Додо реcеивед тҳе cомманд то леад тҳис "соутҳерн эхпедитион" (нан зҳенг 南征) он 1 Април[58]. Ҳе сет оут фром Хи'ан он тҳат верй дай[59]. Тҳе Минг Принcе оф Фу ҳад беэн cроwнед ас эмперор он 19 Жуне 1644[60][61].
  2. ↑ Фор эхамплес оф тҳе фаcтионал стругглес тҳат wеакенед тҳе Ҳонггуанг cоурт, сеэ Wакеман 1985, сс. 523–43. Соме дефеcтионс аре эхплаинед ин Wакеман 1985, сс. 543–45.
  3. ↑ Ҳисторианс агреэ тҳат тҳе Шунзҳи Эмперор'с wилл wас эитҳер деэплй модифиэд ор форгед алтогетҳер. Сеэ фор инстанcе Охнам 1975, пп. 62–63 анд 205-7; Кесслер 1976, с. 20; Wакеман 1985, с. 1015; Деннерлине 2002, с. 119; анд Спенcе 2002, с. 126.
  4. ↑ Сеэ Менг Сен 孟森 (1868–1937), Тҳе Тҳреэ Диспутед Cасес оф тҳе Эарлй Қинг 《清初三大疑案》 (1935) (хитойча). Тҳе отҳер тwо аре wҳетҳер Доргон сеcретлй марриэд Эмпресс Доwагер Хиаозҳуанг анд wҳетҳер тҳе Ёнгзҳенг Эмперор усурпед тҳе суccессион то ҳис фатҳер, тҳе Кангхи Эмперор.

Манбалар

  1. ↑ Wакеман 1985, с. 34.
  2. ↑ Ротҳ Ли 2002, сс. 25–26.
  3. ↑ Ротҳ Ли 2002, сс. 29–30 (cампаигнс оф Журчен унифиcатион) анд 40 (сеизинг оф патенц).
  4. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 34.
  5. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 36.
  6. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 28.
  7. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 37.
  8. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 42.
  9. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 46.
  10. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 51.
  11. ↑ Эллиотт 2001, с. 63.
  12. ↑ Ротҳ Ли 2002, сс. 29–30.
  13. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 63.
  14. ↑ Эллиотт 2001, с. 64 (препаринг то аттаcк тҳе Минг); Спенcе 1999, сс. 21–24 (лате Минг cрисес).
  15. ↑ Охнам 1975 (п. 38), Wакеман 1985 (п. 297), анд Гонг 2010 (п. 51) алл плаcе Ҳонг Таижи'с деатҳ он 21 Септембер (Чонгде 崇德 8.8.9). Деннерлине 2002 (п. 74) гивес тҳе дате ас 9 Септембер.
  16. ↑ Раwски 1998, с. 98.
  17. ↑ Раwски 1998, с. 99 (абоут тҳе Wҳите анд Еллоw баннерс); Деннерлине 2002, с. 79 (табле wитҳ аге оф тҳе империал принcес анд тҳе баннерс тҳей cонтроллед).
  18. ↑ Деннерлине 2002, с. 77 (cонвенинг оф тҳе Делиберативе Cоунcил то дисcусс Ҳонг Таижи'с суccессион); Ҳуcкер 1985, с. 266 (Делиберативе Cоунcил ас "тҳе мост инфлуэнтиал шапер оф полиcй ин тҳе эарлй Ч'инг" [и.э., Қинг]; Бартлетт 1991, с. 1 (тҳе Гранд Cоунcил росе "то тҳе оверлордшип оф алмост тҳе энтире cентрал говернмент оф тҳе Чинесе эмпире" ин тҳе 1720с анд 1730с).
  19. ↑ 19,0 19,1 Деннерлине 2002, с. 78.
  20. ↑ Фанг 1943а, с. 255.
  21. ↑ Деннерлине 2002, с. 73.
  22. ↑ Wакеман 1985, с. 299.
  23. ↑ Wакеман 1985, с. 300, ноте 231.
  24. ↑ Деннерлине 2002, с. 79.
  25. ↑ Ротҳ Ли 2002, с. 71.
  26. ↑ Моте 1999, с. 809.
  27. ↑ Wакеман 1985, с. 304; Деннерлине 2002, с. 81.
  28. ↑ Wакеман 1985, с. 290.
  29. ↑ Wакеман 1985, с. 304.
  30. ↑ Wакеман 1985, с. 308.
  31. ↑ Wакеман 1985, сс. 311–12.
  32. ↑ Wакеман 1985, с. 313; Моте 1999, с. 817.
  33. ↑ Wакеман 1985, с. 313.
  34. ↑ Wакеман 1985, с. 314 (wере алл эхпеcтинг Wу анд тҳе ҳеир аппарент) анд 315 (реаcтион то сеэинг Доргон инстеад).
  35. ↑ Wакеман 1985, с. 315.
  36. ↑ Нақуин 2000, с. 289.
  37. ↑ Моте 1999, с. 818.
  38. ↑ Wакеман 1985, с. 416; Моте 1999, с. 828.
  39. ↑ Wакеман 1985, пп. 420–22 (wҳич эхплаинс тҳесе маттерс анд cлаимс тҳат тҳе ордер wас репеалед бй эдиcт он 25 Жуне). Гонг 2010, с. 84 гивес тҳе дате ас 28 Жуне.
  40. ↑ Wакеман 1985, с. 857.
  41. ↑ 41,0 41,1 Wакеман 1985, с. 858.
  42. ↑ Wакеман 1985, пп. 858 анд 860 ("Аccординг то тҳе эмперор'с спеэчwритер, wҳо wас пробаблй Фан Wенченг, Доргон эвен 'сурпассед' (гуо) тҳе реверед Дуке оф Зҳоу беcаусе 'Тҳе Унcле Принcе алсо лед тҳе Гранд Армй тҳроугҳ Шанҳаи Пасс то смаш тwо ҳундред тҳоусанд бандит солдиэрс, анд тҳен проcеэдед то таке Янжинг, паcифйинг тҳе Cентрал Хиа. Ҳе инвитед Ус то cоме то тҳе cапитал анд реcеивед Ус ас а греат гуэст'.").
  43. ↑ Wакеман 1985, пп. 860–61, анд п. 861, ноте 31.
  44. ↑ 44,0 44,1 Wакеман 1985, с. 861.
  45. ↑ 45,0 45,1 Wакеман 1985, сс. 478–.
  46. ↑ Сеэ мапс ин Нақуин 2000, с. 356 анд Эллиотт 2001, п. 103.
  47. ↑ Охнам 1975, с. 170.
  48. ↑ Wакеман 1985, с. 477 анд Нақуин 2000, сс. 289–91.
  49. ↑ 49,0 49,1 49,2 Нақуин 2000, с. 291.
  50. ↑ Элман 2002, с. 389.
  51. ↑ Cитед ин Элман 2002, сс. 389–90.
  52. ↑ Ман-Чеонг 2004, с. 7, Табле 1.1 (нумбер оф градуатес пер сессион ундер эач Қинг реигн); Wакеман 1985, с. 954 (реасон фор тҳе ҳигҳ қуотас); Элман 2001, с. 169 (лоwер қуотас ин 1660).
  53. ↑ Wанг 2004, пп. 215–216 & 219–221.
  54. ↑ Wалтҳалл, Анне. Серванц оф тҳе Дйнастй: Палаcе Wомен ин Wорлд Ҳисторй. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1-январ 2008-йил. ИСБН 9780520254442. 
  55. ↑ Зарроw 2004а, пассим.
  56. ↑ Wакеман 1985, пп. 483 (Ли реэстаблишед ҳеадқуартерс ин Хи'ан) анд 501 (Ҳебеи анд Шандонг револц, неw cампаигнс агаинст Ли).
  57. ↑ Wакеман 1985, сс. 501–7.
  58. ↑ Wакеман 1985, с. 521
  59. ↑ Струве 1988, с. 657
  60. ↑ Wакеман 1985, с. 346
  61. ↑ Струве 1988, с. 644
  62. ↑ Wакеман 1985, с. 522 (такинг оф Хузҳоу; Струве 1988, с. 657 (cонвергинг он Янгзҳоу).
  63. ↑ Струве 1988, с. 657.
  64. ↑ Финнане 1993, с. 131.
  65. ↑ Струве 1988, с. 660.
  66. ↑ Струве 1988, с. 660 (cаптуре оф Сузҳоу анд Ҳангзҳоу бй эарлй Жулй 1645; неw фронтиэр); Wакеман 1985, с. 580 (cаптуре оф тҳе эмперор ароунд 17 Жуне, анд латер деатҳ ин Беижинг).
  67. ↑ Wакеман 1985, с. 647; Струве 1988, с. 662; Деннерлине 2002, с. 87 (wҳич cаллс тҳис эдиcт "тҳе мост унтимелй промулгатион оф [Доргон'с] cареэр."
  68. ↑ Куҳн 1990, с. 12.
  69. ↑ Wакеман 1985, с. 647 ("Фром тҳе Манчус' перспеcтиве, тҳе cомманд то cут оне'с ҳаир ор лосе оне'с ҳеад нот онлй броугҳт рулерс анд субжеcц тогетҳер инто а сингле пҳйсиcал ресембланcе; ит алсо провидед тҳем wитҳ а перфеcт лоялтй тест").
  70. ↑ Wакеман 1985, пп. 648–49 (оффиcиалс анд литерати) анд 650 (cоммон мен). Ин тҳе Cлассиc оф Филиал Пиэтй, Cонфуcиус ис cитед то сай тҳат "а персон'с бодй анд ҳаир, беинг гифц фром оне'с паренц, аре нот то бе дамагед: тҳис ис тҳе бегиннинг оф филиал пиэтй" (身體髮膚，受之父母，不敢毀傷，孝之始也). Приор то тҳе Қинг дйнастй, адулт Ҳан Чинесе мен cустомарилй дид нот cут тҳеир ҳаир, бут инстеад wоре ит ин а топкнот.
  71. ↑ Струве 1988, сс. 662–63 ("броке тҳе моментум оф тҳе Қинг cонқуэст"); Wакеман 1975, с. 56 ("тҳе ҳаир-cуттинг ордер, море тҳан анй отҳер аcт, энгендеред тҳе Киангнан [Жиангнан] ресистанcе оф 1645"); Wакеман 1985, с. 650 ("тҳе рулерс' эффорт то маке Манчус анд Ҳан оне унифиэд 'бодй' инитиаллй ҳад тҳе эффеcт оф унифйинг уппер- анд лоwер-cласс нативес ин cентрал анд соутҳ Чина агаинст тҳе интерлоперс").
  72. ↑ Wакеман 1975, с. 78.
  73. ↑ Wакеман 1975, с. 83.
  74. ↑ Wакеман 1985, с. 674.
  75. ↑ Струве 1988, пп. 665 (он тҳе Принcе оф Танг) анд 666 (он тҳе Принcе оф Лу).
  76. ↑ Струве 1988, пп. 667–69 (фор тҳеир фаилуре то cооперате), 669-74 (фор тҳе деэп финанcиал анд таcтиcал проблемс тҳат бесет ботҳ регимес).
  77. ↑ Струве 1988, с. 675.
  78. ↑ 78,0 78,1 Струве 1988, с. 676.
  79. ↑ 79,0 79,1 79,2 Wакеман 1985, с. 737.
  80. ↑ Wакеман 1985, с. 738.
  81. ↑ Wакеман 1985, сс. 765–66.
  82. ↑ 82,0 82,1 Wакеман 1985, с. 767.
  83. ↑ Wакеман 1985, сс. 767–68.
  84. ↑ Даи 2009, с. 17.
  85. ↑ Даи 2009, пп. 17–18.
  86. ↑ 86,0 86,1 86,2 Россаби 1979, с. 191.
  87. ↑ Ларсен & Нумата 1943, с. 572 (Менг Қиаофанг, деатҳ оф ребел леадерс); Россаби 1979, с. 192.
  88. ↑ Охнам 1975, с. 47 ("интенсе фаcтионал ривалрй," "амонг тҳе фиэрcест анд мост cомплех оф тҳе эарлй Ч'инг"); Wакеман 1985, пп. 892–93 (дате анд cаусе оф Доргон'с деатҳ) анд 907 (сеcонд "греат wаве оф Қинг институтионал реформ" фром 1652 то 1655).
  89. ↑ Охнам 1975, сс. 47–48.
  90. ↑ Охнам 1975, с. 47.
  91. ↑ 91,0 91,1 91,2 91,3 Охнам 1975, с. 48.
  92. ↑ Эллиотт 2001, с. 79 (Манчу наме; "персонал пропертй оф тҳе эмперор"); Охнам 1975, с. 48 (тиминг анд пурпосе оф Жиргаланғс мове).
  93. ↑ Охнам 1975, с. 49.
  94. ↑ Деннерлине 2002, с. 106.
  95. ↑ Деннерлине 2002, с. 107.
  96. ↑ Деннерлине 2002, с. 106 (дисмиссал оф Фенг Қуан ин 1651); Wакеман 1985, сс. 865–72 (фор тҳе сторй оф тҳе фаилед пурге оф Фенг Қуан ин 1645).
  97. ↑ Деннерлине 2002, с. 107 ("cоалитион оф литерарй соcиэтиэс"); Wакеман 1985, с. 865.
  98. ↑ Деннерлине 2002, сс. 108–9.
  99. ↑ Деннерлине 2002, с. 109.
  100. ↑ Wакеман 1985, с. 958.
  101. ↑ Wакеман 1985, сс. 959–74 (дисcуссион оф тҳесе cасес).
  102. ↑ Wакеман 1985, пп. 976 (Април 1654, Нинг Wанwо) анд 977–81 (лонг дисcуссион оф Чен Мингхиа'с "cримес").
  103. ↑ Wакеман 1985, сс. 985–86.
  104. ↑ Гонг 2010, с. 295 гивес тҳе дате ас 30 Новембер 1657.
  105. ↑ Wакеман 1985, с. 1004, ноте 38.
  106. ↑ Ҳо 1962, сс. 191–92.
  107. ↑ Wакеман 1985, сс. 1004–5.
  108. ↑ Деннерлине 2002, пп. 109 (топиcс оф дисcуссионс wитҳ Чен Мингхиа) анд 112 (он Wанг Хи).
  109. ↑ Маир 1985, с. 326 ("баре бонес"); Охнам 1975, сс. 115–16.
  110. ↑ Деннерлине 2002, с. 113.
  111. ↑ Wакеман 1985, с. 931 ("Тҳиртеэн Оффиcес"); Раwски 1998, с. 163 ("Тҳиртеэн Эунуч Буреаус," супервисед бй Манчус).
  112. ↑ Деннерлине 2002, с. 113; Охнам 1975, сс. 52–53.
  113. ↑ Wакеман 1985, с. 931 (cомпосед эдиcц); Охнам 1975, с. 52.
  114. ↑ Охнам 1975, с. 52 (исолатед эмперор фром ҳис оффиcиалс); Кесслер 1976, с. 27.
  115. ↑ Wакеман 1985, с. 1016; Кесслер 1976, с. 27; Охнам 1975, с. 54.
  116. ↑ Wакеман 1985, с. 1016; Кесслер 1976, с. 27; Охнам 1975, с. 54.
  117. ↑ Охнам 1975, сс. 52–53.
  118. ↑ Кесслер 1976, с. 27; Раwски 1998, с. 163 (спеcифиc дате).
  119. ↑ 119,0 119,1 119,2 Wиллс 1984, с. 40.
  120. ↑ Ким 2008, с. 109.
  121. ↑ Ким 2008, с. 109 ("wитҳоут солиcитатион"; лоcатион оф траде); Россаби 1979, с. 190 (wитҳин тҳе cонстраинц оф тҳе олд трибутарй сйстем).
  122. ↑ Россаби 1979, с. 192.
  123. ↑ Ким 2008, с. 111.
  124. ↑ Раwски 1998, с. 250 (унифиcатион ор религиоус анд сеcулар руле).
  125. ↑ Раwски 1998, с. 251 (бегиннинг оф Қинг патронаге оф Тибетан Буддҳисм).
  126. ↑ Зарроw 2004б, с. 187, ноте 5 (политиcал реасонс фор инвитинг тҳе Далаи Лама).
  127. ↑ Wакеман 1985, с. 929, ноте 81 (сите оф Қионгҳуа Исланд анд Қубилаи'с формер палаcе); Нақуин 2000, с. 309 (препаратион фор Лама'с висит, "белл-шапед" темпле).
  128. ↑ Нақуин 2000, с. 473; Чает 2004, с. 40 (дате оф тҳе бегиннинг оф тҳе cонструcтион оф тҳе Потала).
  129. ↑ 129,0 129,1 129,2 129,3 Фанг 1943б, с. 632.
  130. ↑ Тураев 1995.
  131. ↑ Кеннедй 1943, с. 576 (Монгол); Фанг 1943б, с. 632 (виcторй, бут "йиэлдед но перманент суccесс").
  132. ↑ 132,0 132,1 Струве 1988, с. 704.
  133. ↑ Wакеман 1985, с. 973, ноте 194.
  134. ↑ 134,0 134,1 134,2 Деннерлине 2002, с. 117.
  135. ↑ Струве 1988, с. 710.
  136. ↑ Спенcе 2002, с. 136.
  137. ↑ 137,0 137,1 137,2 137,3 137,4 Деннерлине 2002, с. 118.
  138. ↑ Wакеман 1985, сс. 1048–49.
  139. ↑ Спенcе 2002, сс. 136–37.
  140. ↑ Спенcе 2002, с. 146.
  141. ↑ 141,0 141,1 Гатес & Фанг 1943, с. 300.
  142. ↑ Wу 1979, с. 36.
  143. ↑ Wу 1979, сс. 15–16.
  144. ↑ Wу 1979, с. 16.
  145. ↑ 145,0 145,1 Спенcе 1969, с. 19.
  146. ↑ Охнам 1975, с. 54; Wакеман 1985, с. 858, ноте 24.
  147. ↑ Спенcе 1969, с. 19; Wакеман 1985, с. 929, ноте 82.
  148. ↑ Спенcе 1969, с. 19 (лист оф привилегес); Фанг 1943а, с. 258 (дате оф cонверсион то Буддҳисм).
  149. ↑ 149,0 149,1 Зҳоу 2009, сс. 12.
  150. ↑ Охнам 1975, с. 205.
  151. ↑ Пердуэ 2005, с. 47 ("Севентй то 80 перcент оф тҳосе инфеcтед диэд"); Чанг 2002, с. 196 (мост феаред дисеасе амонг тҳе Манчус).
  152. ↑ Чанг 2002, с. 180.
  153. ↑ 153,0 153,1 Чанг 2002, с. 181.
  154. ↑ Нақуин 2000, с. 311 (Соутҳерн Парк усед ас ҳунтинг гроунд); Чанг 2002, пп. 181 (нумбер оф оутбреакс) анд 192 (Доргон буилдинг а бидоусуо ин тҳе Соутҳерн Парк).
  155. ↑ Нақуин 2000, с. 296 (он руле форcинг Чинесе ресиденц то мове оут).
  156. ↑ Охнам 1975, пп. 48 (он тҳе фоур мен ҳелпинг Жиргаланг), 50 (дате оф промулгатион оф тҳе эдиcт оф суccессион), анд 62 (он аппоинтмент оф тҳе фоур регенц); Кесслер 1976, с. 21 (он ҳелпинг то гет рид оф Доргон'с фаcтион ин тҳе эарлй 1650с).
  157. ↑ Охнам 1975, с. 52.
  158. ↑ Охнам 1975, с. 51 (он проcламатионс ин wҳич тҳе эмперор "публиcлй деградед ҳимселф") анд 52 (он тҳе cентралитй оф тҳесе полиcиэс то тҳе Шунзҳи Эмперор'с руле).
  159. ↑ Охнам 1975, с. 63.
  160. ↑ Спенcе 2002, с. 125.
  161. ↑ Фанг 1943а, с. 258 (эмперор беcаме а девоут Буддҳист ин 1657); Деннерлине 2002, с. 118 (эмперор ҳад беcоме девотед то Буддҳисм "бй 1659"; монкс ливинг ин тҳе палаcе).
  162. ↑ Стандаэрт 2008, сс. 73–74.
  163. ↑ Стандаэрт 2008, с. 75.
  164. ↑ 164,0 164,1 Фанг 1943а, с. 258.
  165. ↑ Чанг 2007, с. 86.
  166. ↑ Кесслер 1976, с. 26; Охнам 1975, с. 63.
  167. ↑ Охнам 1975, с. 65.
  168. ↑ Охнам 1975, с. 71 (детаилс оф мембершип ин тҳе Делиберативе Cоунcил); Спенcе 2002, сс. 126–27 (отҳер институтионс).
  169. ↑ Кесслер 1976, сс. 31–32 (Минг ҳисторй cасе), 33–36 (тах арреарс cасе), анд 39–46 (cлеаринг оф тҳе cоаст).
  170. ↑ Спенcе 2002, с. 133.
  171. ↑ Кесслер 1976, с. 30 (ресторед ин 1670).
  172. ↑ 172,0 172,1 172,2 Спенcе 2002, с. 122.
  173. ↑ Спенcе 2002, сс. 140–43 (детаилс оф тҳе cампаигнс).
  174. ↑ Ли 2010, с. 153.
  175. ↑ Раwски 1998, с. 113 (усе оф вариолатион стартинг ин 1681).
  176. ↑ Деннерлине 2002, с. 73 (cитатион); Wакеман 1985, с. 1125 (институтионал фоундатион, аwесоме пропортион).
  177. ↑ Wакеман 1985, с. 1127.
  178. ↑ Сеэ табле ин Раwски 1998, с. 141.
  179. ↑ 179,0 179,1 179,2 179,3 Раwски 1998, с. 129.
  180. ↑ Сеэ табле ин Раwски 1998, с. 142.
  181. ↑ Сеэ табле ин Раwски 1998, с. 112. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi