Ziyosfera

Imperator Syanlun

Император Сянлун (1711-йил 25-сентябр — 1799-йил 7-феврал) 1735-йилдан 1796-йилгача ҳукмронлик қилган Син сулоласининг олтинчи императори ва Хонглида император Ёнчженнинг тўртинчи ўғли сифатида туғилиб, 1735-йил 11-октябрдан 1796-йил 8-февралгача ҳукмронлик қилди. [а] 1796-йилда у ўз ўғли, император Жиакин фойдасига тахтдан воз кечди. 61 йил ҳукмронлик қилган бобоси император Кансидан узоқроқ ҳукмронлик қилмади[1]. Нафақага чиққанига қарамай, у 1799-йил, вафотига қадаристеъфодаги император сифатида ҳокимиятни сақлаб қолиши уни тарихдаги энг узоқ ҳукмронлик қилган монархлардан бирига айлантирди ва 87 ёшида вафот этиб, энг узоқ умр кўрган ҳукмдорлардан бирига айланди.

Император Сянлун
乾隆帝

Император Сянлун портрети. Муаллиф Жузеппе Кастиглён
Ҳукмронлик йиллари: 1735-1796-йиллар
Ўтмишдоши Император Ёнженг
Давомчиси Император Жиакин
Биринчи даражали Бао шаҳзодаси 1733-1735-йиллар
Туғилиши 1711-йил 25-сентабр
Вафоти 1799-йил 7-феврал (87 ёшида)
Ёпиқ шаҳар
Дафн этилган жой
Ю мавзолейи, Шимолий Син мақбараларида
Консорт

Фука кланидан императрица Хиахианчун (1727-1748)
Нара клани императрицаси (1734-1766)

Вигия кланидан императрица Хиаойичун (вафот санаси 1775)
Уй Айсин Гёро
Отаси Ёнчжен, Император Ёнчжен
Онаси Нёҳуру кланидан Императрица Хёшенхян
Дини Важраяна буддизми

Ривожланаётган империяни мерос қилиб олган қобилиятли ва истеъдодли ҳукмдор сифатида унинг дарида Син империяси кўп сонли аҳолиси ва юксак иқтисодиёти билан ўзининг энг ажойиб ва гуллаб-яшнаган даврини бошдан кечирди. У ҳарбий саркарда сифатида Ўрта Осиё давлатлари ҳудудларини забт этиш ва баъзан вайрон қилиш орқали мамлакат ҳудудини энг кўп даражада кенгайтирган ҳарбий юришларга бошчилик қилди. Бироқ ҳукмронлигининг сўнгги йилларида вазият ўзгарди: Син империяси саройдаги коррупсия, сонсалорлик ва турғун фуқаролик жамияти туфайли таназзулга юз тута бошлади.

1793-йилда Син саройига ташриф буюрган Британия дипломатик миссияси хизматчиси императорни шундай тасвирлаган:

Императорнинг бўйи тахминан беш фут ўн дюйм, нозиква ҳашаматли кийинган; унинг кўзлари қора бўлса-да, ранги нисбатан очиқ; унинг бурни ўткир, юзида эса мукаммал бир ҳолат мавжуд бўлиб, унинг ҳақиқий ёшини ҳеч қачон ошкор қилмайди; унинг шахсиятиз ўзига жалб қилади ва унинг хулқи жуда хушмуомала, бу эса ҳукмдорнинг қадр-қимматини камайтирмасдан, у инсоннинг хушмуомалалигини намоён қилади. Унинг кийими сариқ ипакдан тайёрланган халатдан, тепасида қизил хошияли қора бахмал қалпоқдан иборат бўлиб, олий тоифали мандаринларнинг ўзига хос хусусиятга эга бўлган товус пати билан безатилган. У эгнида тилла нақшли шойи этик кийган, белига кўк камар боғлаган[2].

Ёшлик даври

Чўмилаётган уч ёшли император Сянлуннинг ҳайкалчаси. Ёнгҳе ибодатхонасидаги артефакт, Пекин.

Хонгли император Ёнжен ва унинг аслзода хотини ХИнинг тўртинчи ўғли. Хонгли бобоси император Канси ва отаси император Ёнчжен томонидан ардоқланган. Баъзи тарихчилар  император Канси император Ёнгчженни ўз вориси этиб тайинлашининг асосий сабаби Хонгли унинг севимли набираси бўлгани, деб таъкидлашади. У Хонглининг хулқ-атвори ўзиникига жуда ўхшашлигини ҳис қилади. Ўсмирлик даврида Хонгли жанг санъатида моҳир ва адабий қобилиятларга эга эди.

Ёш император Сянлун шаҳзода Бао даражасида

1722-йилда отаси тахтга ўтиргандан сўнг Хонгли " Биринчи даражали шаҳзода Бао " (和碩寶親王; Ҳéшуò Бǎо Қīнwáнг) унвони билан синван (биринчи даражали шаҳзода) этиб тайинланди. Кўпгина амакилари сингари, Хонгли ҳам император саройидаги амалдорларнинг катта гуруҳи, жумладан, Юнси, княз Лян томонидан қўллаб-қувватланган катта акаси Хонгши билан ворислик курашига кирди. Кўп йиллар давомида император Ёнчжен ўз ўғилларидан бирортасини валиаҳд шаҳзода сифатида белгиламаган бўлса-да, кўплаб амалдорлар унинг Хонглини афзал кўришини тахмин қилишар эди. Хонгли жанубий ҳудудларга текширув учун борди ва қобилиятли дипломат ва ижрочи сифатида танилди. У, шунингдек, отаси пойтахтдан узоқда бўлган пайтларда бош регент этиб тайинланган.

Ҳукмдорликнинг бошланиши

Император Сянлун ва императрица Сяохианчуннинг инаугурация портретлари

Император Ёнчжен вафотидан кейин саройда йиғилган кенгашда расман эълон қилинишидан олдинроқ Хонглининг тахтга ўтириши маълум бўлган эди. Ёш Хонгли император Канси севимли набираси ва император Ёнчженнинг севимли ўғли эди; император Ёнчжен Хонгли ҳали шаҳзода бўлганида унга бир қатор муҳим вазифаларини ишониб топширган ва уни ҳарбий стратегия бўйича муҳим муҳокамаларга қўшган. Тахт учун курашининг олдини олиш мақсадида, император Ёнчжен ўзи танлаган меросхўрнинг исмини қоғозга ёзади ва уни Самовий поклик саройида (Сянгин саройи) тахт устидаги муҳрланган қутига жойлаштиради. Қутидаги исм император оиласининг бошқа аъзоларига барча юқори мартабали вазирлар иштирокида фақат император вафотидан кейин ошкор этилиши керак эди. 1735-йилда император Ёнчжен тўсатдан вафот этганида, васиятнома очилди ва Син император саройида ўқилди, шундан сўнг Хонгли янги император бўлди. Хонгли „Доимий ҳукмронлик“ маъносини англатадиган „Сянлун“ даври номини қабул қилди.

Чегара урушлари

Император Сянлун отда тантанавор совут кийган, италян рассоми Жузеппе Кастиглён (хитой тилида Ланг Шининг номи билан танилган) (1688-1766)
Император Сянлун овда

Император Сянлун муваффақиятли ҳарбий йўлбошчи эди. Тахтга ўтиргандан сўнг, у Миао қўзғолонини бостириш учун қўшин юборди. Унинг кейинги ҳарбий юришлари Син империяси назорати остидаги ҳудудларни сезиларли даражада кенгайтирди. Сянлуннинг мувафаққиятли юришлари нафақат Син ҳарбий қудрати, балки Ички Осиё халқларининг тарқоқлиги кучайиб бораётганлиги сабабли ҳам содир бўлди.

Император Сянлун ҳукмронлиги даврида Жунғор хонлиги Син империяси таркибига қўшиб олинди ва унинг номи Шинжон деб ўзгартирилди, ғарбда эса Или ҳудудлари забт этилди ва гарнизонга айлантирилди. Шинжоннинг Син империяси таркибига қўшилиши ғарбий мўғул қабилалари иттифоқи бўлган жунғорларнинг (ёки зунғорларнинг) сўнгги мағлубияти натижасида содир бўлди. Шундан кейин император Сянлун Жунғор геноцидини уюштиришга буйруқ берди. Син сулоласи олими Вей Юаннинг маълумотларига кўра, 600 000 жунғорнинг 40%и чечакдан ўлдирилган, 20% Россия империяси ёки қозоқ даштларига қочиб кетган ва 30% Син армияси томонидан қириб юборилган[3][4]. Мазкур ҳолатларни Майкл Эдмунд Кларк „нафақат Жунғор давлатининг, балки жунғорларнинг ҳам халқ сифатида бутунлай йўқ қилиниши“ дея таърифлаган[5]. Тарихчи Питер Перду жунғорларнинг қириб ташланиши император Сянлунтомонидан олиб борилган аниқ қирғин сиёсати натижаси эканлигини таъкидлайди[4].

Жунғор геноциди 1776-йилда Жинчуан Тибет халқининг Синлар томонидан қирғин қилиниши билан таққосланади, бу воқеа ҳам император Сянлун даврида содир бўлган[6]. Ғолиб қўшинлар Пекинга қайтиб келгач, улар шарафига байрам мадҳияси куйланади. Мадҳиянинг манжур тилидаги версияси Амоит томонидан ёзиб олиниб, Парижга юборилган[7].

Син империяси Ханлин академиясининг аъзолари Чжао Йи ва Жианг Ёнгжини Ҳарбий архив бошқармасига жунғорларни тинчлантириш стратегияси (Пингдинг Зҳунгеъэр фанглуэ) тузиш учун ёллади[8][9]. Император Сянлунни Чжао Йи „ХВИИИ аср тинчлик ва фаровонлик“ манбаи сифатида тасвирлайди[10].

Княз Чинғунжав бошчилигидаги Халха мўғул қўзғолончилари жунғор бошлиғи Амурсана билан иттифоқ тузиб, жунғорлар билан бир вақтда Син империясига қарши қўзғолон кўтаради. Син қўшини қўзғолонни бостириб, Чинғунжав ва унинг бутун оиласини қатл қилди.

Бу давр мобайнида Тибетга мўғулларнинг аралашуви ва Мўғулистонда Тибет буддизмининг тарқалиши давом этди. 1750-йилги Лхасадаги қўзғолондан сўнг, император Сянлун Тибетга қўшин юборди ва Синнинг мавжудлигини сақлаб қолиш учун Далай Ламани Син аҳолиси ва гарнизони устидан Тибет ҳукмдори сифатида мавқеини мустаҳкамлади[11]. Бундан ташқари, Непал ва Гурхаларга қарши ҳарбий юришлар императорни ҳар икки томонни бўйсундиришдек оғир мас’улиятга мажбур қилди.

1751-йил 23-январда 1750-йилда Лхасада Синга қарши қўзғолонда қатнашган тибетлик исёнчилар Син манжур генерали Банди томонидан ўлдирилди. Олти нафар тибетлик исёнчилар етакчилари ва тибетлик исёнчилар раҳбари Бло-бзан-бкра-сис қийнаб ўлдирилди. Тибет исёнчиларининг қолган раҳбарлари осилди ва бошлари тибет халқи кўриши учун устунларга осиб қўйилди. Синлар қўзғолончиларнинг мол-мулкларини тортиб олди ва қолган тибетлик исёнчиларни сургун қилди.[12] Манжур генерали Банди 1751-йил 26-январда император Сянлунга Тибет қўзғолончиларининг қатлларини қандай амалга оширгани ҳақида ҳисобот юборди. Лхасадаги қўзғолон пайтида тибетлик исёнчилар Ван Чи, Падма-скурже ва Тарқан Ясорлар манжур амбанлари(Лабдон ва Фуcин) жойлашган бинога ҳужум қилиб, манжур амбанларини ўқ, камон ва бошқа қуроллар билан яралаганликлари учун қатл қилинди. Тибетлик исёнчи Саcан Хасиха бир нечта одамни ўлдиргани учун қатл қилинди. Тибет қўзғолончилари Ч’уи-му-ча-тъэ ва Раб-бртан (А-ла-пу-тан)лар Амбанларга ҳужум пайтида пул маблағларини талон-торож қилганликлари ва биноларга ўт қўйганликлари учун қатл қилинди. Тибетлик исёнчи Бло-бзан-бкра-сис, Мгрон-гнер пул манблағларини талон-торож қилгани ва манчу амбанларини ўлдирилган ҳужумни бошқариб, қўзғолончиларнинг умумий раҳбари бўлгани учун қатл қилинди. Қатлдан олдин ўлган икки нафар тибетлик исёнчининг жасадларининг бошлари кесилди. Улардан бири қамоқхонада вафот этган, Лаг-мгон-по (Ла-к’о-кун-пу), иккинчиси эса жазодан қўрқиб ўзини ўлдирган Пеи-лунг-ша-к’о-па. Банди исёнчиларнинг бир қанча сафдошларини ва хабарчиларини бўғиб ўлдиришга ҳукм қилди.[12]

1762-йилда император Сянлун ва афғон амири Аҳмадшоҳ Дурроний ўртасида Хитойнинг Ўрта Осиёдаги экспансиялари туфайли муносабатлари ёмонлашиб, урушга яқинлашди. Син ва Дурронийлар давлати қўшинлари чегарага яқин жойга юборилган бўлсада, уруш бўлмади. Бир йил ўтгач, Дурронийлар Пекинга элчисини юбориб, Сянлунга тўртта ажойиб от совға қилди. Бу отлар „Тўрт афғон отлари“ номли бир қатор расмларнинг мавзусига айланди. Бироқ, афғон элчиси императорга икки букилиб салом бериш (коwтоw) маросимидан бош тортгач, Сянлунда яхши таассурот қолдирмади[13]. Кейинчалик Сянлун Дурроний империясининг Хитойнинг вассали бўлган Бадахшон султонини ўлдиришига аралашишдан бош тортди. [14][15]

Сянлун давридаги аскар, Муаллиф: Уилям Александр, 1793-йил

Император Сянлун ўз вассали Шан шаҳарларининг Бирманинг ҳарбий кучларига қарши ҳарбий ёрдам сўраганига ижобий[16][17] жавоб берди, аммо Хитой-Бирма уруши тўлиқ муваффақияцизлик билан якунланди. У дастлаб ушбу қабилага қарши курашда осон ғалаба қозонишига ишонади ва фақатгина Бирма билан чегарадош Юннан шаҳрида жойлашган Яшил стандартдаги армиясини юборади. Син истилоси Бирма кучларининг кўпчилиги Сиам Аюттҳая қироллигига сўнгги бостириб кириш учун жойлаштирилганда содир бўлган эди. Шунга қарамай, жангда яхши тайёрланган Бирма қўшинлари чегарада 1765-66 ва 1766-67 йиллардаги дастлабки икки босқинни қайтара олдилар. Минтақавий можаро энди катта урушга айланиб кетди. Манжур байроқдорлар элитаси бошчилигидаги учинчи босқин (1767-1768) деярли муваффақият қозонди ва Бирманинг марказий қисмига, пойтахт Инвадан бир неча кунлик масофа узоқликкача кириб борди[17] Бироқ, Шимолий Хитойнинг манжур байроқдорлари „нотаниш тропик ерлар ва ўлимга олиб келадиган эпидемик касалликлар“ билан кураша олмадилар ва катта йўқотишлар билан орқага қайтишга мажбур бўлдилар. Дастлабки чақирувдан сўнг қирол Хсинбюшин ўз қўшинларини Сиамдан Хитой чегараларига қайта жойлаштирди. Тўртинчи ва энг катта босқин чегарадаёқ тўхтаб қолди. Син қўшинлари тўлиқ қуршовга тушган ҳолда, 1769-йил декабр ойида икки томон қўмондонлари ўртасида сулҳ тузилди. Син қўшинлари йигирма йил давомида ўзаро савдони тақиқлаб, яна бир уруш олиб бориш мақсадида, тахминан ўн йил давомида Юннаннинг чегара ҳудудларида йирик ҳарбий қўшинни ушлаб туришди. 1790-йилда Бирма ва Хитой дипломатик муносабатлари тикланганида, Син ҳукумати бу ҳаракатни Бирманинг бўйсуниши деб ҳисоблади ва урушдаги ғалабани даъво қилди[18].. Император Сянлун манжур генерали Эледенғе (шунингдек, Эъэрденғе деб ҳам аталади)ни қўмондони Мингруи 1768-йилда Син-Бирма урушидаги Маймё жангида мағлубиятга учрагач, қатлга буюрди. Чунки Эледенғи Мингруига ёрдам бера олмаган эди[19].

Ветнамдаги ҳаракатлар ҳам муваффақиятли кечмади. 1787-йилда Лê сулоласининг сўнгги ҳукмдори Лê Чиêу Тҳốнг Ветнамдан қочиб кетди ва Тҳанг Лонгда (ҳозирги Ханой) ўз ҳукмронлигини расман тиклашни сўраб мурожаат қилди. Император Сянлун бунга рози бўлди ва Тай Сонни (бутун Ветнамни босиб олган исёнчилар раҳбари) мағлуб этиш учун Ветнамга катта қўшин юборди. Пойтахт Тҳанг Лонг 1788-йилда забт этилди, аммо бир неча ой ўтгач, Нгуен Хунинг Тей (Ветнам янги йили) вақтида кутилмаган ҳужум туфайли уч ака-ука Тай Сонлар Син армиясини мағлубиятга учратди. Син империяси Лê Чиêу Тҳốнгни қўллаб-қувватлаш фикридан қайтди ва унинг оиласи Ветнамда қамоққа олинди. Синлар яна 90 йил давомида Ветнам ички ишларига аралашмади.

Жанубдаги муваффақияцизликларга қарамай, умуман олганда, император Сянлун империя чегараларини ҳарбий йўл билан кенгайтириши аллақачон мувафаққиятларга эришиб, Син империясининг ҳудуди деярли икки баравар ошган ва кўплаб хан бўлмаган халқларни, масалан, уйғурлар, қозоқлар, қирғизлар, Эвенклар ва мўғулларни бирлаштира олган эди. Бу юришларнинг барчаси жуда қимматга тушиб, Император хазинасидаги деярли барча маблағлар ҳарбий юришларга сарфлаб юборилди[20]. Урушлар муваффақиятли бўлган бўлса-да, улар кенг кўламли эмас эди. Син армияси сезиларли даражада кучсизланиб кетди ва баъзи ҳолларда душман билан тўқнаш келиш қийин кечди: Жинчуан тепалигидаги халқларга қарши юриш 2-3 йил давом этди. Дастлаб Син қўшинлари тор-мор қилинди, аммо кейинчалик Юэ Чжунгқи (Ю Фей авлоди) вазиятни ўз қўлига олди. Жунғорлар билан жуда қаттиқ жанглар бўлиб ўтди ва ҳар икки томондан ҳам катта йўқотишларга сабаб бўлди.

1765-йилда уйғур аёллари манжур амалдори Сученгнинг хизматкорлари ва ўғли томонидан зўрланганидан кейин уйғур мусулмонларининг манжурларга қарши қўзғолони содир бўлди. [21][22][23] Уш мусулмонлари манжур амалдори Сученг ва унинг ўғли томонидан бир неча ойлар давомида уйғур мусулмон аёлларини зўрлангани учун узоқ вақтдан бери Сученг ва ўғлидан қасос олиш ва уларни ҳалок этишни исташаётгани айтилади. [14] Манжур император Сянлун уйғурларнинг қўзғолон кўтарган шаҳрини қирғин қилишни буюрди. Син қўшинлари барча уйғур болалар ва аёлларини қул қилиб, уйғур эркакларини қирғин қилди. [14] Манжур аскарлари ва манжур амалдорлари уйғур аёлларини мунтазам зўрлашлари уйғур мусулмонлари орасида манжурлар ҳукмронлигига қарши қаттиқ нафрат ва ғазаб уйғотган. Жаҳонгир Хўжа қўзғолонидан аввал манжурларнинг яна бир амалдори Бинжин 1818-1820-йилларда Қўқон оқсоқолининг мусулмон қизини зўрлаган. Синлар уйғурлар орасида ўз ҳукмронлигига қарши нафрат тарқалишига йўл қўймаслик учун манжурлар томонидан уйғур аёлларининг зўрланишини беркитишга ҳаракат қилишган. [21]

Чегаравий урушлар охирида Син армияси сезиларли даражада заифлаша бошлади. Эркин ҳарбий тузумга қўшимча равишда, саркардалар ўз вазифаларига совуққонлик билан қарай бошлашди. Урушларнинг аксарияти аллақачон бўлиб ўтганлиги сабабли, саркардалар ўз қўшинларининг тайёргарлигини ошириш учун ҳеч қандай сабаб кўрмадилар, натижада император Сянлун ҳукмронлигининг охирги йилларида ҳарбий таназзул тезлашиб борди. Бу Син армиясининг император Сянлун ҳукмронлигининг охирларида бошланган ва император Жиагин ҳукмронлик даврида ҳам давом этган Оқ лотус қўзғолонини бостиришдаги мувафаққияцизликларнинг асосий сабаби эди.

Маданий ютуқлар

Император Сянлун ўз кабинетида, Жузеппе Кастиглён сурати, ХВИИИ аср
Император Сянлун расмларни томоша қилмоқда

Император Сянлун ўзидан олдинги императорлар сингари мамлакатнинг маданий ривожига жиддий ёндашди. Биринчидан, у манжурлар меросини сақлаб қолишга ҳаракат қилди, бу меросни манжурларнинг ахлоқий характерининг асоси, шунингдек, сулола қудратининг асоси деб билди. У манжур тилида насабномалар, тарихий асарлар ва маросим китобларини ёзишни буюрди ва 1747- йилда махфий равишда кейинчалик Сику Қуаншуда нашр этилган Шаман кодекси тузишни буюрди. У сулоланинг Марказий Осиёдаги маданий ва диний даъволарини янада мустаҳкамлаб, Ченгдедаги император ёзги саройи ҳудудида Тибет Потала саройи, Путуо Зонгченг ибодатхонасининг нусхасини қуришни буюрди[24]. Ўзини тибетликлар ва мўғулларга Конфуцийлик ҳомийси эмас, балки буддистлар ҳомийси сифатида кўрсатиш учун у ўзини Манжушри ва донолик рамзи Бодхисаттваси кўринишда тасвирлайдиган тҳангка яъни муқаддас расмни чиздирди[25]. У шоир ва ёзувчи ҳам эди. Унинг 1749-1800-йиллар оралиғида нашр этилган ўн томли асарлари 40 000 дан ортиқ шеърлар ва 1300 насрий асарларни ўз ичига оларди. Агар у шуларнинг барчасини ўзи ёзган бўлса, уни барча даврларнинг энг самарали ёзувчиларидан бири деб аташ мумкин бўлади[26].

Император Сянлун Конфуций маданиятининг асосий ҳомийси, муҳим „сақловчиси ва реставратори“ эди. У антиквар буюмларни тўплашга жуда қизиқарди. Шу сабабли Хитойнинг „буюк шахсий тўпламлари“ дан катта қисмини ҳар қандай йўл билан қўлга киритди ва „ушбу хазиналарни император шахсий коллексиясига қайта киритди“[26] У сотиладиган ёки меросхўрлари қизиқиш билдирмайдиган савдогар оилаларининг коллексияларини топиш учун маданий маслаҳатчилар гуруҳини тузди. У баъзан бадавлат амалдорларни ишидаги камчиликларни бартараф этиш учун қимматбаҳо буюмларни „совға“ қилишга мажбурлаган, ҳатто ҳарбий кучдан ҳам фойдаланган. Бир неча марта у тарихий расмларни Ёпиқ шаҳарга олиб кирганда уларни ўғирлик ёки ёнғиндан ҳимоя қилиш билан изоҳлаган[27]..

Императорнинг улкан бадиий коллексияси ҳаётининг муҳим қисмига айланди; у саёҳатларида ландшафт расмларини ҳақиқий манзаралар билан таққослаш ёки у ерга ҳар сафар ташриф буюрганида ёзиб бориш учун, ўзи яшаган саройлардаги махсус хоналарга осиб қўйиш учун ўзи билан олиб юрарди[26] „Шунингдек, у Сон сулоласи императорлари ва Мин сулоласининг саводхон рассомларидан намуна олиб, император коллексияси расмларига мунтазам равишда шеърий ёзувлар қўшиб борди. Ёзувлар ишлаш учун ажралиб турадиган белги ва унинг император сифатидаги ролининг кўзга кўринадиган белгиси эди. Император Сянлунга хос бўлган ёзув тури бўлиб, у ўзи учун ишлаб чиққан санъат асарлари билан ишлашнинг ўзига хос кўринишларини очиб беради. Узоқ вақт давомида у ўзи учун алоҳида маънога эга бўлган бир қанча расм ёки хаттотлик асарларини тўплади, ҳар бирига улардан баҳраманд бўлиш ҳолатлари ҳақида махсус эслатмалар билан мунтазам равишда ёзиб борди ва улардан деярли кундалик сифатида фойдаланди.“[26] Хусусан, император Сянлун ақлий тарбия залидаги кичик хонада жойлашган Уч нодирлик залида (Санхитанг) учта хаттотлик асари: Жин сулоласидан Ванг Хизжи томонидан „Қор ёғгандан кейин ўз вақтида тозалаш“, „Кузнинг ўртаси“, унинг ўғли Ван Сянжи ва Ванг Хунгамансуб „Боюанга мактуб“ асарларини сақлаган[28][29][30]..

Император коллексиясидаги бир неча минг нефрит буюмларининг аксарияти ўзининг ҳукмронлик даврига тегишли. Император, шунингдек, кулолчилик буюмларидан ташқари қадимий бронзалар, бронза ойна ва муҳрларни йиғишга ҳам алоҳида қизиқиш билдирган[26]. Унинг ҳукмронлиги даврида кулолчилик ва амалий санъат, масалан, сирлаш, металлга ишлов бериш ва лаклаш каби турлар гуллаб-яшнаган. Лондондаги Персивал Девид фондида, Виктория ва Алберт музейи ва Британия музейида Сянлун даврига оид санъат коллексиялари мавжуд.

Унинг энг йирик лойиҳаларидан бири Хитой фалсафаси, тарихи ва адабиётига оид энг катта тўпламни йиғиш, таҳрирлаш ва чоп этиш учун олимлар жамоасини тўплаш эди. Тўрт хазина лойиҳаси (ёки Сику Қуаншу) номи билан танилган ушбу лойиҳа доирасида китоблар 36 000 жилдда нашр этилган бўлиб, 3 450 га яқин асарларни ўз ичига олган ва унда 15 000 нусха кўчирувчилар ишлаган. У кўплаб китобларни сақлаб қола олди. Айни пайтда сиёсий рақибларни йўқ қилиш ва бостириш учун мўлжалланган сиёсати давомида „ўтмишдаги ўн бир мингга яқин асарлар рўйхатини йиғиш учун шахсий кутубхоналарни синчковлик билан текширишни талаб қилади, улардан учдан бир қисми нашр этиш учун танлаб олинади. Рўйхатга киритилмаган китоблар умумлаштириб юборилган ёки кўп ҳолларда йўқ қилинган.“[27]

Китобларни ёқиш ва матнларни ўзгартириш

Императорнинг ота-боболар қабрларига ташрифи
Император Сянлуннинг Сучжоу ва Буюк Каналга ташрифи

Жами 2300 га яқин асар, шундан 350 таси қисман кўчириш учун рўйхатга олинган. Бундан мақсад Синга қарши ёки исёнкор руҳдагуи, олдинги „варвар“ сулолаларни ҳақорат қилган ёки чегара ҳамда мудофаа муаммолари билан боғлиқ бўлган матнларни йўқ қилиш эди. [31] Сику Қуаншунинг тўлиқ таҳрири тахминан ўн йил ичида якунланди; ўтган ўн йил давомида 3100 матнлар, 150000 га яқин китоблар ё ёқиб юборилган ёки тақиқлаб қўйилган. Сику Қуаншу туркумига киритилган ушбу асарларнинг кўпчилиги ўчирилган ва ўзгартирилган. Ушбу сиёсатдан Мин сулоласи даврида нашр этилган китоблар энг кўп зарар кўради[32].

Ҳокимият ҳар қандай белги ёки жумланинг бетарафлигини текширади. Агар ушбу сўзлар ёки жумлалар ҳукмдорларга нисбатан камситувчи ёки беҳаё деб қарор қилинса ҳокимият уларга нисбатан таъқиблар бошларди[33]. Император Сянлун даврида 53 та адабий инквизиция ҳолатлари содир бўлди, натижада айбдорлар бошларини кесиш, қийнаб ўлдириш (лингчи) ёки жасадларини таҳқирлаш (агар улар аллақачон ўлган бўлса) йўли билан жазоланган.

Адабий асарлар

1743-йилда Мукденга (ҳозирги Шенян, Лиаонин) биринчи ташрифидан сўнг император Сянлун ўзининг „Мукденга қасида“ (Шенгжинг фу/Мукден-и фужурун битҳе) асарини хитой тилининг классик фу услубида ёзди. Мукденга мақтов шеъри кейинчалик Манжурия деб номланган ҳудуднинг ўша пайтдаги гўзаллиги ва тарихий қадриятларини тасвирлар эди. У сулола бардавом бўлишига ишончни мустаҳкамлаш учун тоғлар ва ёввойи табиатни тасвирлайди. Кейинчалик қасида манжур тилига таржима қилинади. 1748-йилда у хитой ва манжур ёзувларидан фойдаланган ҳолда алоҳида ўқиш мушкул бўлган ёзув услуби яратиб, ушбу ёзувда юбилей чоп этишни буюрди. [34]

Тиллар

Болалигида император Сянлун манжур, хитой ва мўғул тилларида таълим олган [35], Тибет тилини ўрганган ва чиғатой (турки ёки замонавий уйғур) тилида гапирган. Бироқ, у ўзининг ворислари орасида манжур тилини сақлаб қолиш ва тарғиб қилишга ўзидан олдинги ҳукмдорларга нисбатан кўпроқ қайғурган, шу сабабли у „манжуларнинг асосий пойдевор тоши — тилдир“ деб эълон қилган. У янги манжур луғатларини тайёрлади ва мўғул, тибет ва туркий тиллардаги манжур атамаларининг эквивалентларини берувчи Пентаглот луғатини тайёрлашга раҳбарлик қилди ва буддист канонини „миллий тил“ деб ҳисобланадиган манжур тилига таржима қилди. У хитой тилидан олинган сўзларни йўқотишга эътибор берди ва уларни янги манжур луғатларига киритилган калка таржималари билан алмаштирилди. Унинг ҳукмронлиги даврида хитой тилидаги асарларнинг манжур тилидаги таржималари император Канси даврида таржима қилинган манжур китобларига тескари равишда тўғридан-тўғри таржималар бўлиб, улар хитойча белгиларнинг манжур ёзувида транслитерация қилингани эди. [35]

Император Сянлун Шинжон, Ойрат мўғул, манжур, хитой, тибет ва туркий тиллардаги географик номларнинг тезауруси бўлган Син динг Хию Тонгwен Чжи („Империянинг ғарбий ҳудудлар тезаруси“)ни фойдаланишга топширди.

Тибет буддизми

Император Сянлуннинг гравюраси
Император Сянлун овда

Император Сянлун манжур ҳукмдорларининг Бодхисаттва Манжушри билан боғлиқ анъаналарига риоя қилиб, Тибет буддизмига шахсий эътиқодини намойиш қилади. У Тибет буддист санъатига ҳомийлик қилишни давом эттириб, буддист канонини манжур тилига таржима қилишни буюрди. [35] Суд ҳужжатлари ва тибет тилидаги манбалар унинг шахсий мажбуриятларини тасдиқлайди. У тибет тилида ўқишни ўрганиб, буддист матнларни астойдил ўрганди. Унинг эътиқодлари унинг қабридаги Тибет Буддизми тасвирларида акс эттирилган. Мўғуллар Сариқ черков (Тибет буддизми Гелуг сектаси) Далай Лама ва Панчен Лама ворислари бўлгани сабабли „мўғуллар ўртасида тинчликни сақлаш“ Сариқ черковни қўллаб-қувватлади. У, шунингдек, „фақат заифларга меҳрини кўрсатиш бўйича сиёсатга амал қилиш“ уни Сариқ черковга ҳомийлик қилишига сабаб бўлганини таъкидлайди[36].

1744-йилда у Ёнгҳе саройини мўғуллар учун Тибет буддистлари ибодатхонасига айлантирди[37]. „Сариқ қалпоқли“ тибет буддистларини қўллаб-қувватлашнинг амалий сабабларини тушунтириш ва Хан хитойлари танқидидан қочиш учун у тибет, мўғул, манжур ва хитой тилларида ўйиб ёзилган „Лама Шуо“ стелласини қўйдирди, унда: „Сариқ черковга ҳомийлик қилиб, биз мўғуллар ўртасида тинчликни сақламоқдамиз. (Бу билан) биз ҳеч қандай тарафкашлик кўрсатмаймиз ва Юан сулоласи даврида бўлгани каби Тибет руҳонийларини қўллашни ҳам хоҳламаймиз.“ — деб ёзилган эди[38][39].

Марк Эллиотт бу ҳаракатлар сиёсий фойда келтирган бўлса-да, аммо „унинг шахсий эътиқоди билан узвий боғлиқ“ деган хулосага келган. [35]

Исломга қарши қонунлар

Синнинг мусулмонлар ва исломга нисбатан сиёсати Канси, Ёнчжен ва Сянлунлар императорлиги даврида ўзгартирилди. Император Канси мусулмонлар ва Ханни тенг ҳуқуқли деб эълон қилган бўлса, унинг набираси император Сянлун Хан амалдорларининг мусулмонларга нисбатан қатъий тавсияларини маъқуллади. Император Кансининг айтишича, одамлар мусулмонларга бошқача муносабатда бўлиш учун баҳслашаётгани сабабли мусулмон ва хан хитойлари тенгдир. Император Ёнчжен Шандундаги масжидларни вайрон қилиш ва исломни тақиқлашни сўраб мурожаат қилишганида, „Ислом кучайиб боргани билан у ҳеч қандай хавф туғдирмаслигини ҳис қилмоқдамиз“ деган фикрда эди. Кейинро Ёнчжен мусулмонларни мусулмон бўлмаганлардан кўра қаттиқроқ жазолашни талаб қилган амалдорни ишдан бўшатади.

Бу сиёсат император Сянлун даврида ўзгарди. 1751-йилда Син расмийси Чен Хонгмоу „Мусулмонларга маслаҳат ва насиҳат бериш тўғрисида“ деб номланган Жазолаш кенгашига йўллаган мактубида мусулмонларни янада қаттиқроқ жазолаш ва мусулмон етакчиларини мусулмонларнинг жиноий хатти-ҳаракатларида айблаш орқали қонун ва тартибни ўрнатиш зарурлигини айтади. Жазо кенгаши 1762-йилда ҳеч нарса демаган бўлса-да, Шенси-Гансу генерал-губернатори ўз тавсиясини бажаришга киришади ва мусулмон жиноятчиларни Хан хитойларига қараганда қаттиқроқ жазолайди. [40] У, шунингдек, масжидлардаги мусулмон жамоатларининг жиноий хатти-ҳаракатлари уларнинг имомлари жазоланиши белгиланган сиёсатни амалга оширади. Генерал-губернаторнинг мусулмонларга қарши бу сиёсати император Сянлун маъқулланади.

Хитой мусулмонларида содир бўлаётган ўзгаришлар, масалан, Нақшбандия сўфийлик тариқатининг кириб келиши император Сянлуннинг бобоси ва отасидан фарқли равишда мусулмонларга нисбатан қатъий муносабатда бўлишига сабаб бўлди. Нақшбандия тариқати хуэйларга шарқдан Сучжоудаги хуэй олими Муҳаммад Юсуф Хожа томонидан олиб кирилган бўлса-да, ушбу сиёсат хуэйлар ва ғарбдаги ислом дунёси ўртасида кенгайиб бораётган алоқаларга сабаб бўлди, Муҳаммад Юсуфнинг ўғли Офоқхўжа ҳам Нақшбандия тариқатини хитойлик мусулмонлар, жумладан, Тибет мусулмонлари, салорлар, хуэйлар ва Хичжоу, Гансу (ҳозирги Линхиа) ва Синхай ва Ланчжоудаги, Хинингдаги бошқа мусулмон жамоалари ўртасида тарқатади. Ма Лайчи ана шу тариқат раҳбарларидан бири бўлиб, шахсан ўзи Ислом оламида тасаввуфни ўрганиш учун Бухорода, Яман ва Маккада Мавлоно Махдумдан сабоқ олади. Бу унга Хитой мусулмонлари орасида обрў-эътибор олиб келди. Рамазон ойида ифторлик бўйича баҳсда Ма Лайчи масжидда намоз ўқишдан олдин рўзани очиш керак эмаслигини айтади ва бу унинг хуэй ва туркий салорлар орасида кўплаб мусулмонларни нақшбандия тариқатини қабул қилишларига олиб келди. Бу воқеа 1731-йилда Рамазон рўзасини қандай очиш ҳақида баҳслашаётган мусулмонлар судга даъво қилганда содир бўлди. Мусулмон даъвогарларига суд Син ҳукуматида Рамазон рўзаси ҳақида ҳеч қандай қонуний нормалар мавжуд эмаслиги сабабли муаммони ўзлари ҳал қилишларини айтади. Бу можаро ҳал этилмади ва давом этиб бориб, яна ҳам кўпроқ низолар келиб чиқа бошлади, масалан, тасаввуфда Бухоро каби ғарбий ислом ўлкаларида илм олган сўфий Ма Мингхин ўратганидек жаҳрий (вокал)да ёки Ма Лаичи каби кҳуфи (жим) қандай зикр қилиш кераклиги борасидаги низолар. Ямандаги Забид нақшбандийлари Ма Мингсинга йигирма йил давомида дарс бериб,[40] овозли зикрни ўргатишади. Ма Мингхин, шунингдек, Яқин Шарқ мусулмон дунёсидаги яна бир қатор воқеалардан, жумладан Муҳаммад ибн 'Абд ал-Ваҳҳоб билан иттифоқ тузган саудияликлар каби мусулмонлар ўртасидаги уйғониш ҳаракатларидан таъсирланади. Ушбу янгиланишлар Ямандаги Ма Мингхинга таъсир қилади.

Ма Мингхин Яманда, Хитойдан узоқда бўлганида, бутун Ички Осиёдаги мусулмон дунёси „кофир“ Син сулоласи томонидан босиб олинади. Ма Лайчи ва Ма Мингхин яна бир-бирларини судга беришди, аммо бу сафар Син ҳукумати Ма Лайчининг тинч зикри фойдасига ҳукм чиқарди ва унга етакчилик мақомини берди, шу билан бирга Манинг Жаҳрийясини гетеродоксал дея қоралади. Ма Мингхин ушбу қарорни эътиборсиз қолдириб, Шаанси, Нингхиа ва Шинжонда тарғиботни давом эттирди ва 1769-йилда Хунхуа туманидан ҳайдалиб, қайтиб келиши тақиқланганидан кейин Хесжоудан Гуанчуанга боради. Хунхуадаги туркий Салорлар Син ҳукумати уни у ердан қувиб чиқаргандан кейин ҳам унинг таълимотига амал қилишди ва у Хафия ва Ма Лайчи билан даъволари ва ҳуқуқий можароларини давом эттирди.

1781-йилда Ма Мингхин тарафдори Су Қирқ учинчи бошчилигидаги Жаҳрийя ҳужуми натижасида Син амалдори ва хафия тарафдорлари ўлдирилгач ҳукумат Ма Мингхинга уруш эълон қилди ва у Ланчжоуда қамоққа олинди. Син ҳукумати Су Қирқ учнинг қуролли гуруҳи Ма Мингхинни озод қилишни талаб қилгандан кейин уни қатл қилди. Ма Мингхин қатл этилгандан сўнг бутун Хитойнинг шимоли-ғарбий қисмида жаҳрийлар қўзғолони бошланди. Бунга жавобан Пекиндаги манжурлар манжур бош котиби Агуйни жаҳрийя бошлиқларини қатл этиш ва сўфийлик тариқати тарафдорларини чегара ҳудудларига сургун қилиш учун юбордилар.

Орадан 3 йил ўтгач Тян Ву Син ҳукумати томонидан бостирилган яна бир Жаҳрийя қўзғолонига бошчилик қилди ва Жаҳрийянинг 3-раҳбари Ма Датян 1818-йилда Син ҳукумати томонидан Манчурияга сургун қилинди ва ўша ерда вафот этди.

Мусулмонлар ва Син саройи ўртасидаги доимий тўқнашувлар ХИХ асрда жанубий ва шимолий Хитойда Синга қарши кўплаб мусулмон исёнлари ва кенг кўламли урушларга олиб келди. 1760-йилларгача бўлган мусулмонларга нисбатан манжурлар муносабатининг ўзгариши Синларнинг сўфийлик тариқатлари ўртасидаги зиддиятларда прогрессив иштироки билан боғлиқ эди. Жаҳрийя ва Хафия Синга мусулмонлар тенглиги ҳақидаги тасаввурларни бера олмади. Сянлун бошчилигидаги Манжур суди Чен Хонгмунинг мусулмонларни ўз динига амал қилганликлари учун қарши қонунларни ва Син давлати томонидан зўравонликларни тасдиқлаш ва амалга оширишни бошлади, Жаҳрийя ва Хафия ўртасидаги жамоавий зўравонликлар Жаҳрийянинг асосий кенгайиш даври билан бир вақтга тўғри келди.

Чен Ҳонгму сиёсати 1762-йилда Син ҳукуматининг Жазолар кенгаши ва Син Манжур императори Сянлун томонидан қонун сифатида амалга киритилиши мусулмонлар билан кескинликка олиб келди. Шаҳарлар органлари маҳаллий амалдорлари томонидан мусулмонларнинг жиноий хатти-ҳаракатлари тўғрисидаги барча хабарлар олиниши ва мусулмонларнинг барча жиноий хатти-ҳаракатлари мусулмон раҳбарлари томонидан Син ҳукуматига ушбу қонунларга мувофиқ етказиб турилиши керак эди.

Синнинг жаҳрийларга қарши ҳарбий ғалабаси жаҳрийларнинг ғазабини янада кучайтирди. Расмийлар Син саройида обрўга эришиш учун давлат душманлари деб ҳисобланган мусулмонларни қирғин қилишни ҳаддан ошириб юборишди. Бу эса Жаҳрийя аъзоларининг янада тўлқинланишиҳга олиб келди ва бу ўз навбатида 1784-йилда Тиан Ву томонидан қўзғолонга сабаб бўлди.

Христианлик

Христианларни Ёнчжен томонидан таъқиб қилиш Сянлун ҳукмронлиги даврида янада қатъий давом эттирилди[41].

Саройлар

Император Сянлуннинг аёлалри ва болалари
Император Сянлуннинг аёллари
Император Сянлун кураш мусобақасини томоша қилмоқда

Император Сянлун тажовузкор қурувчи эди. Пекиннинг шимоли-ғарбидаги тепаликларда у дастлаб отаси томонидан қурилган „Мукаммал ёруғлик боғи“ (ёки Юанмингюан; ҳозир Эски ёзги сарой деб номланади) деб номланувчи саройни янада кенгайтирди. Натиажда унга „Абадий баҳор боғи“ ва „Элегант баҳор боғи“ деб номланадиган иккита янги сарой қўшилди. Вақт ўтиши билан Эски ёзги сарой 860 акр (350 гектар) ҳудудни ўз ичига олди, бу майдон Ёпиқ шаҳардан беш баравар катта. Онаси императрица Довагер Чонсиннинг 60 ёшини нишонлаш учун император Сянлун Тиниқ тўлқинлар боғида (ёки Синйиюан; ҳозир Ёзги сарой деб номланади) кўлни яна чуқурлаштиришни буюрди, унга Кунминг кўли деб ном берди ва шарқий қирғоғидаги саройни таъмирлади.[42]

Император Сянлун Буюк девор ортидаги Реҳе вилоятида жойлашган ёзги император саройини ҳам кенгайтирди. Натижада Реҳе учинчи пойтахтга айланди ва Реҳеда император Сянлун турли мўғул зодагонлари билан судлар ўтказди. Император, шунингдек, Реҳе шимолидаги Мулан ов майдонларида ҳар йили император ов мавсумини ўтказарди.

Европа услублари

Эски ёзги сарой учун Император Сянлун экзотик бинолар ва об’эктлар барпо этиш учун италиялик Жузеппе Кастиглёнга Хиянг Лу ёки Ғарб услубидаги саройни қуришни топширади. Шунингдек, у франсуз қурувчиси Мишел Беноистга император оиласининг дам олиши учун ер ости техникаси ва қувурлари билан таъминланган сув иншоотлари ва фаввораларни лойиҳалаштиришни буюрди. Франсуз Жан Дени Аттирет ҳам императорнинг рассоми бўлди[43]. Жан-Дамассен Саллусти ҳам сарой рассоми эди. У Кастиглён ва Игнатиус Сишелбарт билан биргаликда „Баттле Cоппер Принц“ ни ишлаб чиқди[44][45].

Бошқа архитектура иншоотлари

Сянлун императорлиги даврида Турпан шаҳрида жунғорларга қарши курашда Синдан ёрдам олиш мақсадида Син империяси вассалига айланган уйғурлар етакчиси Эмин Хўжа хотираси учун Эмин минора қурилади.

Сўнгги йиллар

Император Сянлун кексалигида

Ҳукмронлигининг сўнгги йилларида император Сянлун куч ва шон-шуҳратдан маҳрум бўлди. Ўз ҳукмронлигидан мағрурланиб, хотиржамликка берилди ва Ю Минчжон ва Ҳешен каби фикри бузуқ амалдорларга ишона бошлади.

Хешен энг юқори мартабали вазир бўлиб, ўша пайтда император Сянлун унга жуда ишонгани сабабли, мамлакатнинг кундалик бошқаруви унинг қўлида қолди, императорнинг ўзи эса санъат, ҳашамат ва адабиёт билан машғул эди. Хешен император Жяқин томонидан қатл этилганида, Син ҳукумати Хешеннинг шахсий бойлиги Син империяси хазинасидан кўп эканлигини аниқлади. Жумладан, 900 миллион кумуш таэл, Син император саройининг жами 12 йиллик ғазнасига тенг эди.

Император Сянлун ўз ҳукмронлигини тахминан 33.95 миллион таэл хазина билан бошлаган эди.  Ҳукмронлигининг энг юқори чўққисида, тахминан 1775-йилда, ҳатто солиқлар билан ҳам хазина миқдори 73,9 миллион кумуш таэлга етди.

Бироқ, амалдорлар томонидан узоқ муддатли ўғирлик ва коррупсия, жанубга тез-тез ҳарбий юришлар, улкан сарой иншоотлари, кўплаб уруш ва қўзғолон харажатлари, шунингдек, ўзининг ғайриоддий турмуш тарзи каби кўплаб омиллар хазинага жами 150,2 миллион кумуш таэлга тушди.  Бу императорнинг кексалиги ва сиёсий ислоҳотларнинг йўқлиги билан биргаликда Син империясининг босқичма-босқич таназзулга учрашини ва натижада ҳалокатини бошлаб бериб, унинг шонли ва ёрқин сиёсий ҳаётига соя солди[46][47].

Макартни элчилиги

Лорд Макартней элчилиги, 1793-йил
Франсуз иэзуит Жан Жозеф Мари Амиот (1718-1793) Император Сянлуннинг ғарб тиллари бўйича расмий таржимони бўлган.
1795-йилда император Сянлун саройида қабул қилинган сўнгги Европа делегацияси тасвирланган сурат — Исаак Тицингх (шляпали европалик, чап томонда) ва АЭ ван Браам Ҳоукгеэст (шляпасиз ўтирган европалик)

ХВИИИ асрнинг ўрталарида Европа давлатлари аллақачон ривожланиб бораётган ташқи савдо ҳажмини ошириш ва Хитой қирғоғида портлар очиш учун босим ўтказа бошладилар. Бу талабларга қариб қолган император Сянлун қаршилик кўрсатди. 1793-йилда қирол Жорж ИИИ ўз сўровларини тўғридан-тўғри Пекиндаги императорга топшириш учун мамлакатнинг энг тажрибали дипломатларидан бири Жорж Макартни бошчилигидаги кенг кўламли делегацияни юборди. Инглизлар Хитойда сотмоқчи бўлган савдо товарлари намуналарини юбордилар. Улар сифациз ўлпон сифатида нотўғри талқин қилинди.

Хитойда ҳам, хорижда ҳам тарихчилар узоқ вақт давомида элчиликнинг ўз мақсадларига эриша олмаслигини Хитойнинг ўзгаришлардан бош тортиши ва модернизация қила олмаслиги рамзи сифатида тақдим этишди. Улар рад этишни биринчи навбатда хорижий ҳукуматлар билан ўзаро алоқалар фақатгина қўшни қирғоқбўйи давлатлари билан чекланганлиги билан изоҳлайдилар. Бундан ташқари, икки томоннинг дунёқарашлари бир-бирига мос келмас эди, Хитой Хитойни " марказий қироллик " деган ишончга эга эди. Бироқ, 1990-йилларда ташриф билан боғлиқ тўлиқ архив ҳужжатлари нашр этилгандан сўнг, бу даъволарга эътироз билдирилди. Бир тарихчи император ва унинг саройини „аниқ ақлли ва малакали сиёсатчилар“ деб таърифлаган ва улар умуминсоний бошқарувга эга бўлган расмий Син даъволари доирасида ҳаракат қилган, деган хулосага келган; улар Британиянинг Ҳиндистондаги экспансияси ҳақидаги хабарларга эҳтиёткорона билан муносабатда бўлиб, ҳарбий тўқнашувлар ва савдони тўхтатмаслик учун инглизларни ноаниқ ваъдалар билан тинчлантиришди[48].

Макартни ва император Сянлунга икки кун давомида томошалар тақдим этилди, иккинчи кун эса императорнинг 82 ёшга тўлган кунига тўғри келди. Макартни Британия савдо элчиларининг тиз чўкиб, тилак билдиришлари талабига қаршилик кўрсатгани ва айнан содир бўлган воқеалар ҳақида Син сарой аъёнлари Британия делегатлари томонидан ёзилган турлича фикрлар ёзилганлиги сабабли мунозаралар давом этмоқда[49].

Сянлун Макартнига Британия қироли[50] учун Макартнининг илтимослари қаноатлантирилмаслиги сабабларини кўрсатган хатни берди:Кеча сизнинг элчингиз вазирларимга Хитой билан қилган савдо-сотиғингиз борасида таклифларини билдирди, аммо унинг таклифлари бизнинг сулолавий манфаатларимизга тўғри келмайди ва уни мамнуният билан қабул қилиб бўлмайди. Шу пайтгача барча Европа давлатлари, шу жумладан сизнинг мамлакатингиз савдогарлари Кантонда бизнинг самовий империямиз билан савдо қилишган. Бизнинг самовий империямизда ҳамма нарса мўл-кўл.

Савдогарларингиз истиқомат қиладиган ва моллар сақланадиган Чусан яқинидаги кичик орол ҳақидаги илтимосингиз савдони ривожлантириш истагингиздан келиб чиқади… Бундан ташқари, шуни ҳам ўйлаб кўрингки, Англия фақат варварлар мамлакати эмас. Империямиз билан савдо-сотиқни йўлга қўйсангиз ва бошқа халқлар сизга тақлид қилиб, мендан уларга савдо қилиш учун ерлар тақдим этишимни илтимос қилишса, мен қандай қилиб бундай қила оламан? Бу ҳам менинг империям ҳудудларидан фойдаланишни қўпол равишда бузишдир ва уни қабул қилиб бўлмайди.

Шу пайтгача Европанинг вахший савдогарлари Аоменда яшаш ва савдо қилиш учун маълум бир ҳудудга эга бўлган ва бу ҳудудга белгиланган чегарадан бир дюйм ҳам кириш тақиқланган эди…. Агар бу чекловлар қайтариб олинадиган бўлса, хитойликлар ва сизнинг фуқароларингиз ўртасида муқаррар равишда зиддиятлар пайдо бўлади…

Сизнинг халқингизнинг Исо сиғинишига келсак, у бошқа Европа халқлари билан бир хил диндир. Тарихнинг бошиданоқ донишманд императорлар ва донишманд ҳукмдорлар Хитойга ахлоқий тизимни инъом этиб келган ва уни кодекслар орқали сингдирган, азалдан унга менинг кўп сонли халқларим томонидан диний жиҳатдан амал қилган. Гетеродокс таълимотларга интилиш бўлмаган. Ҳатто пойтахтимдаги европалик (миссионер) амалдорларга хитойлик фуқаролар билан яқин муносабатда бўлиш тақиқланган…

Мактуб 1914-йилгача оммага маълум қилинмади, у таржима қилингандан кейин Хитойнинг модернизация қилишдан бош тортиш рамзи сифатида ишлатилди. [51]

Макартнининг ўз хотираларидаги хулосалари қуйидагилар:

Хитой империяси — кекса, ақлдан озган, биринчи даражали одам қўлида бўлиб, у ўтган юз эллик йил давомида кучли ва ҳушёр офицерлар таркибини сақлаб қолишга ва қўшниларини фақат ҳажм ва ташқи кўриниш билан ҳайратда қолдириб келди. Аммо ҳар доим кемада нотўғри берадиган одам бўлса, кеманинг интизоми ва хавфсизлиги издан чиқади. У, эҳтимол, бутунлай чўкиб кетмаслиги мумкин, лекин бир муддат ҳалокатга учрайди ва кейин қирғоқда парчаланиб кетгач, уни ҳеч қачон эски тубидан қайта тиклаб бўлмайди[52].

Тицин элчилиги

1795-йилда Голландия элчилари император Сянлун саройига келди. Бу элчилик анъанавий Хитой императорлари ташқи алоқалари доирасида ҳар қандай европаликнинг Син императори саройига охирги марта келиши бўлади.

Голландия ва Голландия Шарқий Ҳиндистон компанияси манфаатларини ифодаловчи Исаак Тицин 1794-95 йилларда император Сянлун ҳукмронлигининг 60 йиллигини нишонлаш учун Пекинга саёҳат қилади[53]. Тицин делегацияси таркибида орадан кўп вақт ўтмасдан Қўшма Штаталар ва Европада элчиликнинг батафсил тафсилотларини нашр этиб, Син судига тадқим этган голланд-америкалик Андреас Эверардус ван Браам Ҳоуcкгеэстни ҳам бор эди[54]. Тициннинг франсуз таржимони Кретен -Луи-Жозеф де Гуигнес 1808-йилда Тицин миссияси ҳақида ўз ҳисоботини нашр этди. Вояге а Пéкин, Манилле эт л’Иле де Франcе ўша пайтда тарқалаётган бошқа ҳисоботларга муқобил равишда истиқбол ва фойдали қарама-қаршиликларни тақдим этди. Тициннинг ўзи воқеаларнинг ўз версияси нашр этилмасдан олдинроқ вафот этди.

Макартнидан фарқли ўлароқ, 1795-йилда Голландиялик ва Голландия Шарқий Ҳиндистон компанияси эмиссари Исаак Тицинг коwтоw маросимидан бош тортмади. Маккартнининг рад жавобидан кейинги бир йил ичида Тицин ва унинг ҳамкасблари хитойликлар томонидан яхши қабул қилинди, чунки уларнинг ҳаракатлари одатий одоб-ахлоқ қоидаларига мос келарди[55].

Тахтдан воз кечиш

1795-йил октябрда император Сянлун кейинги йилнинг баҳорида ўз ихтиёри билан тахтдан воз кечишини ва тахтни ўғлига топширишини расман эълон қилади. Айтишларича, император Сянлун тахтга чиққан йили 61 йил ҳукмронлик қилган бобоси император Кансидан узоқроқ ҳукмронлик қилмасликка ваъда берган. Император Сянлун Ёпиқ шаҳардаги Руҳий тарбия залидан (Янгхиндиан) кўчишни режалаштиради. Зал анъанавий равишда ҳукмронлик қилаётган императорнинг фойдаланиши учун ажратилган эди ва 1771-йилда император Ёпиқ шаҳарнинг бошқа қисмида, гўёки ўзининг нафақадаги қароргоҳи учун мўлжалланган жойда икки гектарлик девор билан ўралган дабдабали дам олиш маскани қурилишини бошлашни буюрди. Бу жой Нингшоу саройи (Тинч узоқ умр кўриш саройи) деб номланади, у бугунги кунда кўпроқ „Сянлун боғи“ сифатида танилган[56]. 1776-йилда қуриб битказилган мажмуа ҳозир Пекиндаги Сарой музейи ва Бутунжаҳон ёдгорликлар фонди (WМФ) томонидан ўн йиллик реставрациядан ўтказилмоқда.

Император Сянлуннинг қабри

1796-йилда Император Сянлун қарийб 61 йил тахтда ўтирганидан сўнг 85 ёшида тахтни ўз ўғли 36 ёшли император Жиақинга топширди. Кейинги уч йил давомида у Таишанг Хуанг (ёки фахрий император) унвонига эга бўлди. У ҳокимиятни топширган бўлса-да, Жиақин фақат номигагина ҳукмронлик қилган. У ҳеч қачон Сянлун боғидаги[1] нафақа хоналарига кўчиб ўтмаган ва 1799-йилда вафот этган[46][47]

Афсоналар

Бадиий адабиётда оммалашган афсонада айтилишича, император Сянлун Чжецзян провинцияси Хайн округидан хитойлик хан амалдори Чен Шигуаннинг ўғли бўлган. Император Канси тахтга меросхўр танлашда нафақат меросхўрдан империяни яхши бошқара олишини, балки меросхўр ўғлининг ҳам ундан кам бўлмаслигини талаб қилади ва бу манжурларнинг Хитой устидан абадий ҳукмронлигини таъминлайди. Император Кансининг тўртинчи ўғли Ёнчженнинг ўғли заиф эди, шунинг учун Ёнчжен яширинча қизини император Кансининг севимли набирасига айланган Чен Шигуаннинг ўғлига алмаштириб қўяди. Ёнчжен отасининг ўрнини эгаллаб, императори бўлади. Унинг „ўғли“ Хонгли эса ўз навбатида император Сянлун сифатида унинг ўрнини эгаллайди. Унинг ҳукмронлиги даврида император Сянлун жанубий Хитойга текширув сафарларига бориб, Чен Шигуаннинг Хайндаги уйида қолади ва у ерда хаттотлик билан шуғулланади. У, шунингдек, Хайн округини солиқлардан озод қилиш тўғрисида тез-тез император фармонларини чиқарди.

Бироқ, бу ҳикояда кўплаб ноаниқликлар мавжуд. Биринчидан, император Ёнчженнинг тирик қолган тўнғич ўғли Хонши Хонгли туғилганда атиги етти ёшда эди. У император янги туғилган болани бегона билан алмаштириш (ва вафот этмаса, шармандалик хавфи бор) учун кескин танлов қилиш учун жуда ёш эди. Иккинчидан, император Ёнчженнинг балоғат ёшига қадар омон қолган ва тахтга ўтириш имкониятига эга бўлган яна учта фарзанди бор эди.

Император Сянлуннинг Хитой жанубига оддий одам сифатида яшириниб олти марта текширув сафарига бориши ҳақидаги ҳикоялар кўп авлодлар учун машҳур мавзу бўлиб келган. Ҳаммаси бўлиб, у жанубий Хитойга бобоси император Канси каби олти марта ташриф буюрган.

Замонавий маданиятда

Император Сянлуннинг асарлари

Эслатмалар

  1. ↑ Тҳе Қианлонг эра наме, ҳоwевер, стартед онлй он 12 Фебруарй 1736, тҳе фирст дай оф тҳат лунар еар. 8 Фебруарй 1796 wас тҳе ласт дай оф тҳе лунар еар кноwн ин Чинесе ас тҳе 60тҳ еар оф Қианлонг.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Жаcобс, Андреw. „Дустинг Офф а Серене Жеwел Бох“ (31-декабр 2008-йил).
  2. ↑ Андерсон, Æнеас. А Нарративе оф тҳе Бритиш Эмбассй то Чина, ин тҳе Еарс 1792, 1793, анд 1794; Cонтаининг тҳе Вариоус Cирcумстанcес оф тҳе Эмбассй, wитҳ Аccоунц оф Cустомс анд Маннерс оф тҳе Чинесе. Лондон: Ж. Дебретт, 1795 — 262-бет. 
  3. ↑ Wеи Юан. 聖武記, Милитарй ҳисторй оф тҳе Қинг Дйнастй, вол.4. (зҳ), 1848. „計數十萬戶中，先痘死者十之四，繼竄入俄羅斯哈薩克者十之二，卒殲於大兵者十之三。["Амонг тҳе 100,000 ҳоусеҳолдс, 4 оут оф 10 диэд фром тҳе фирст пох, 2 оут оф 10 wент инто Руссиа Казакҳ, анд 3 оут оф 10 диэд ин тҳе армй."]“ 
  4. ↑ 4,0 4,1 Пердуэ 2005, с. 287.
  5. ↑ Cларке 2004, с. 37.
  6. ↑ Тҳеобалд, Улрич. Wар Финанcе анд Логистиcс ин Лате Империал Чина: А Студй оф тҳе Сеcонд Жинчуан Cампаигн (1771–1776). Леиден: Брилл, 2013 — 21-бет. ИСБН 978-9-00425-567-8. Қаралди: 22-апрел 2014-йил. 
  7. ↑ „"Манчу ҳймн чантед ат тҳе оccасион оф тҳе виcторй овер тҳе Жинчуан Ребелс". Манчу Студиэс Гроуп. 18 Деcембер 2012. Ретриэвед 19 Фебруарй 2013.“.
  8. ↑ Ман-Чеонг, Иона. Cласс оф 1761. Станфорд Университй Пресс, 2004 — 180-бет. ИСБН 978-0-80476-713-2. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  9. ↑ Тҳеобалд, Улрич. Wар Финанcе анд Логистиcс ин Лате Империал Чина: А Студй оф тҳе Сеcонд Жинчуан Cампаигн (1771–1776). Леиден: Брилл, 2013 — 32-бет. ИСБН 978-9-00425-567-8. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  10. ↑ Чанг, Мичаэл Г.. А Cоурт он Ҳорсебаcк: Империал Тоуринг & тҳе Cонструcтион оф Қинг Руле, 1680-1785, Иллустратед, Ҳарвард Эаст Асиан монограпҳс, Ҳарвард Университй Асиа Cентер, 2007 — 435-бет. ИСБН 978-0-67402-454-0. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  11. ↑ Дабрингҳаус, Сабине (2011). „Стаацманн, Фелдҳерр унд Дичтер“. Дамалс (немисча). 16–24-бет.
  12. ↑ 12,0 12,1 Петеч 1972.
  13. ↑ Неwбй, Л. Ж.. Тҳе Эмпире Анд тҳе Кҳанате: А Политиcал Ҳисторй оф Қинг Релатионс Wитҳ Кҳоқанд C1760-1860. Леиден: Брилл, 2005. ИСБН 978-9-00414-550-4. 
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Миллwард 2007.
  15. ↑ Мосcа, Маттҳеw W.. Фром Фронтиэр Полиcй то Фореигн Полиcй: Тҳе Қуэстион оф Индиа анд тҳе Трансформатион оф Геополитиcс ин Қинг Чина. Станфорд, CА: Станфорд Университй Пресс, 2013. ИСБН 978-0-80478-538-9. 
  16. ↑ Гиэрсч, Чарлес Паттерсон. Асиан Бордерландс: Тҳе Трансформатион оф Қинг Чина'с Юннан Фронтиэр. Ҳарвард Университй Пресс, 2006 — 68-бет. ИСБН 0-674-02171-1. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Ҳалл, Д.Г.Э.. Бурма, 3рд, Ҳутчинсон Университй Либрарй, 1960 — 27–29-бет. ИСБН 978-1-4067-3503-1. 
  18. ↑ Даи, п.145
  19. ↑ Йингcонг Даи (2004). „А Дисгуисед Дефеат: Тҳе Мянмар Cампаигн оф тҳе Қинг Дйнастй“. Модерн Асиан Студиэс. 38-жилд, № 1. 178-бет. ЖСТОР 3876499. Қаралди: 25-январ 2020-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  20. ↑ Счирокауэр, Cонрад. Модерн Эаст Асиа: А Бриэф Ҳисторй, 2нд, Бостон & Неw Ёрк: Ҳоугҳтон Миффлин, 2008 — 35-бет. ИСБН 978-0-618-92070-9. 
  21. ↑ 21,0 21,1 Миллwард 1998.
  22. ↑ Неwбй, Л. Ж.. Тҳе Эмпире Анд тҳе Кҳанате: А Политиcал Ҳисторй оф Қинг Релатионс Wитҳ Кҳоқанд C1760-1860, иллустратед, Леиден: Брилл, 2005 — 39-бет. ИСБН 9004145508. 
  23. ↑ Wанг, Ке (2017). „Бетwеэн тҳе "Уммаҳ" анд "Чина"：Тҳе Қинг Дйнастй'с Руле овер Хинжианг Уйгҳур Соcиэтй“ (ПДФ). Жоурнал оф Интерcултурал Студиэс. 48-жилд. Кобе Университй. 204-бет. 2019-06-01да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-05-24.
  24. ↑ Спенcе, Жонатҳан Д.. Тҳе Сеарч фор Модерн Чина, 3рд, Неw Ёрк: Нортон, 2013 — 98-бет. ИСБН 978-0-39393-451-9. 
  25. ↑ „"Тҳе Қианлонг Эмперор ас Манжусри, тҳе Бодҳисаттва оф Wисдом". Фреэр Саcклер. Арчивед фром тҳе оригинал он 16 Аугуст 2014.“. 2014-йил 16-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-май.
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 „Ҳолзwортҳ, Гералд (12 Новембер 2005). "Чина: Тҳе Тҳреэ Эмперорс 1662–1795". Тҳе Роял Аcадемй оф Арц. Арчивед фром тҳе оригинал он 12 Деcембер 2005.“. 2005-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-май.
  27. ↑ 27,0 27,1 „Портраит оф ан Эмперор, Қианлонг: Рулер, Cонноиссеур, Счолар“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  28. ↑ Янг, Ҳонг; Хиэ, Жиаwеи; Жи, Лифанг (2018). „Тҳе Ҳисториcал Информатион оф тҳе Деcоративе Полйчроме Паинтинг ин тҳе Ҳалл оф Ментал Cултиватион Cомплех, Форбидден Cитй“. Буилт Ҳеритаге. 2-жилд, № 1. 19–38-бет. дои:10.1186/БФ03545700. ИССН 2662-6802.
  29. ↑ Ҳуичун, Ю (2009). „Қианлонғс Дивине Треасурес: Тҳе Беллс ин Рҳйминг-тҳе-Олд Ҳалл“. Асиа Мажор. 22-жилд, № 2. 121–144-бет. ИССН 0004-4482. ЖСТОР 41649979.
  30. ↑ „"Топ 10 cаллиграпҳй мастерпиэcес оф анcиэнт Чина". Чина.орг.cн. Ретриэвед 16 Май 2021.“.
  31. ↑ Wоодсиде (2002).
  32. ↑ Гуй (1987), п. 167.
  33. ↑ Гуй (1987), п. 166.
  34. ↑ Эллиотт (2000).
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 Эллиотт (2009).
  36. ↑ Бенард, Элисабетҳ „Тҳе Қианлонг Эмперор анд Тибетан Буддҳисм“, . Неw Қинг Империал Ҳисторй: Тҳе Макинг оф Иннер Асиан Эмпире ат Қинг Ченгде Миллwард: . Лондон: Роутледге, 2004 — 123–124-бет. ИСБН 978-1-13436-222-6. 
  37. ↑ Бергер 2003, п. 34.
  38. ↑ Лопез 1999, п. 20.
  39. ↑ Бергер 2003, п. 35.
  40. ↑ 40,0 40,1 Элверског 2010.
  41. ↑ Маринесcу, Жоcелйн М. Н.. Дефендинг Чристианитй ин Чина: Тҳе Жесуит Дефенсе оф Чристианитй ин тҳе "Леттрес Эдифиантес Эт Cуриэусес" & "Руижианлу" ин Релатион то тҳе Ёнгзҳенг Просcриптион оф 1724, 2008 — 29, 33, 136, 240 & 265-бет. ИСБН 978-0-549-59712-4. 
  42. ↑ Раwски 1998.
  43. ↑ „"王致诚乾隆射箭图屏" [Wанг Зҳиченг анд Қианлонг арчерй сcреэн. Палаcе Мусеум, Беижинг (ин Чинесе). Арчивед фром тҳе оригинал он 25 Фебруарй 2014.“]. 2014-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-май.
  44. ↑ „Ле Бас, Жаcқуэс-Пҳилиппе (1770). "А Виcторй Банқуэт Гивен бй тҳе Эмперор фор тҳе Дистингуишед Оффиcерс анд Солдиэрс". Wорлд Дигитал Либрарй (ин Френч). Хинжианг, Чина.“.
  45. ↑ Гернет, Жаcқуэс. А Ҳисторй оф Чинесе Cивилизатион. Cамбридге Университй Пресс, 31-май 1996-йил — 522-бет. ИСБН 978-0-521-49781-7. Қаралди: 28-май 2013-йил. 
  46. ↑ 46,0 46,1 „"Қианлонг Эмперор (乾隆皇帝)". Палаcе Мусеум, Беижинг (ин Чинесе). Арчивед фром тҳе оригинал он 24 Април 2008.“. 2008-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-май.
  47. ↑ 47,0 47,1 „"Жиақинг Эмперор (嘉庆皇帝)". Палаcе Мусеум, Беижинг (ин Чинесе). Арчивед фром тҳе оригинал он 22 Оcтобер 2008.“. 2008-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-май.
  48. ↑ Ҳаррисон, Ҳенриэтта (2017). „Тҳе Қианлонг Эмперор'с Леттер то Георге ИИИ анд тҳе Эарлй Тwентиэтҳ Cентурй Оригинс оф Идеас Абоут Традитионал Чина'с Фореигн Релатионс“. Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw. 122-жилд, № 3. 680–701-бет. дои:10.1093/аҳр/122.3.680.
  49. ↑ Фор а cонвентионал Эуропеан перспеcтиве оф тҳе аудиэнcе қуэстион, сеэ Пейрефитте, Алаин. Тҳе Иммобиле Эмпире. Неw Ёрк Cитй: Кнопф, дистрибутед бй Рандом Ҳоусе, 1992. ИСБН 978-0-39458-654-0. 

    Фор а cритиқуэ, сеэ Ҳевиа, Жамес Л.. Черишинг Мен фром Афар: Қинг Гуэст Ритуал анд тҳе Маcартней Эмбассй оф 1793. Дурҳам: Дуке Университй Пресс, 1995. ИСБН 978-0-8223-9628-4. 

    Фор а дисcуссион он Ҳевиаъс боок, сеэ эхчанге бетwеэн Ҳевиа анд Жосепҳ W. Эшериcк ин Модерн Чина Вол. 24, но. 2 (1998).
  50. ↑ „Қианлонғс Леттер то Кинг Георге“, Анналс анд Мемоирс оф тҳе Cоурт оф Пекинг, транслатед бй Эдмунд Баcкҳоусе анд Ж. О. П. Бланд, Бостон: Ҳоугҳтон Миффлин, 1914 — 322–331-бет (2017-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган). 
  51. ↑ Ҳаррисон (2017).
  52. ↑ Роббинс, Ҳелен Ҳ.. Оур Фирст Амбассадор то Чина: Ан Аccоунт оф тҳе Лифе оф Георге, Эарл оф Маcартней, wитҳ Эхтраcц фром Ҳис Леттерс, анд тҳе Нарративе оф Ҳис Эхпериэнcес ин Чина, ас Толд бй Ҳимселф, 1737-1806. Лондон: Жоҳн Муррай, 1908 — 386-бет. Қаралди: 25-октабр 2008-йил (2018-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  53. ↑ Дуйвендак, Ж.Ж.Л. (Жануарй 1938). „Тҳе Ласт Дутч Эмбассй то тҳе Чинесе Cоурт (1794–1795)“. Т'оунг Пао. 34-жилд, № 1. 1–137-бет. дои:10.1163/156853238Х00027.
  54. ↑ ван Браам Ҳоуcкгеэст, Андреас Эверардус. Вояге де л'амбассаде де ла Cомпагниэ дес Индес Ориэнталес ҳолландаисес верс л'эмпереур де ла Чине, данс лес аннéэс 1794 эт 1795. Лондон: Ж. Дебретт, 1798. „архив нусхаси“. 2009-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-май.„архив нусхаси“. 2009-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-май.
  55. ↑ ван Браам, Ан аутҳентиc аccоунт…, Вол. И (1798 Энглиш эдитион) пп. 283-288.
  56. ↑ „"Жуанқизҳаи ин тҳе Қианлонг Гарден". Wорлд Монуменц Фунд. Ретриэвед 16 Жулй 2011.“.

Адабиётлар

Қўшимча ўқиш учун

Ҳаволалар

  • Қуотатионс релатед то Қианлонг Эмперор ат Wикиқуоте.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi