Ziyosfera

Imperator Yonchjen

Император Ёнчжен (Йинчжен; 1678-йил 13-декабр - 1735-йил 8-октабр) – Син сулоласининг тўртинчи императори ва Хитойни тегишли равишда бошқарган учинчи Син императори эди. У 1722-йилдан 1735-йилгача ҳукмронлик қилди. Меҳнаткаш ҳукмдор император Ёнчженнинг асосий мақсади энг кам харажат эвазига самарали ҳукумат яратиш эди. Отаси, император Канси сингари, Ёнчжен сулоланинг мавқеини сақлаб қолиш учун ҳарбий куч ишлатган.

Император Ёнчжен
雍正帝
Син сулоласи Императори
Салтанат 1722-йил 27-декабр - 1735-йил 8-октабр
Ўтмишдоши Император Канси
Давомчиси Император Сянлун
1-даражали ворис шаҳзода
(雍親王)
Салтанат 1709-1722-йиллар
Туғилиши 1678-йил 13-декабр
Ёнҳе саройи, Ёпиқ шаҳар
Вафоти 1735-йил 8-октабр
Жиучжоу Синян зали, Эски ёзги сарой
Дафн этилган жой
Ғарбий Син мақбаралари, Тай мавзолейи
Дини Тибет буддизми

Ёнчженнинг ҳукмронлиги отаси (император Канси) ва ўғли (Император Сянлун)никидан анча қисқароқ бўлса-да, Ёнчжен даври тинчлик ва фаровонлик даври эди. Император Ёнчжен коррупсияга қарши кураш олиб борди. Кадрлар ва молиявий бошқарувни ислоҳ қилди[1][2]. Унинг ҳукмронлиги даврида Син сулоласининг келажагига катта та'сир кўрсатган Буюк Кенгаш ташкил этилди.

Болалик ва ёшлик йиллари

Ёш Ёнчжен Буюк шаҳзода Ёнг сифатида

Ёнчжен император Кансининг ўн биринчи ўғли ва вояга етганида омон қолган тўртинчи шаҳзода эди. Унинг онаси тарихда императрица Сяогонгрен номи билан танилган, дастлаб Манжур Уя қабиласидан сарой хизматкори эди. Ёнчжен туғилганда ҳам унинг онаси паст мақомга эга эди ва ўз фарзандларини тарбиялаш ҳуқуқига эга эмас эди. Болалигининг кўп қисмини Ёнчжен Тонг Гуовейнинг қизи билан ўтказади ва император Кансининг амакиси, Канси ҳукмронлигининг дастлабки даврида таниқли амалдор бўлган Тонгнинг олийжаноб турмуш ўртоғи томонидан тарбияланган. У Йинчжен эндигина 9 ёшга кирганда вафот этди. Йинчженнинг онаси кўпроқ фарзандли бўлгандан сўнг пинга даражасига, кейин эса фейга кўтарилди ва дефеи я'ни "Фозил турмуш ўртоғи" сифатида танилди. Император Канси фарзандларини фақат сарой ичида тарбиялаган. Шунингдек, у ўғилларини (жумладан, Йинчженни) саройдан ташқарига ҳам чиқарди ва уларга мукаммал та'лим берди. Йинчжен отасига ҳамроҳлик қилди ва Пекин бўйлаб, шунингдек, жанубга бир нечта текширув сафарларида бўлди. У Син империяси ва Галданхон бошчилигидаги Мўғул Жунғор хонлиги ўртасидаги Жао Модо жангида Қизил Байроқ қўшинининг фахрий раҳбари бўлди. 1689-йилда бир неча ака-ука билан бирга беиле қилинган ва 1698-йилда (иккинчи даражали шаҳзода) даражасига кўтарилган.

1709-йилда император Канси иккинчи ўғли Йинренни валиаҳд шаҳзода мақомидан маҳрум қилди. Йинрен бутун умри давомида валиаҳд шаҳзода бўлган ва унинг четлатилиши императорнинг қолган ўғиллари ўртасида меросхўрлик учун рақобатни кучайтирди. Император Кансининг вояга етган 24 ўғли бор эди. Худди шу йили император Канси Йинчженни жунвандан қинван унвонига (биринчи даражали шаҳзода) кўтарди. Йинчжен ворислик курашининг дастлабки босқичларида паст кўрсаткични сақлаб қолди. Янги меросхўрни тайинлаш учун Канси император саройидаги амалдорлар билан маслаҳатлашиб, янги валиаҳд шаҳзодани тайинлаш тўғрисида фармон чиқарди. Император Кансининг саккизинчи ўғли Йинси ҳукумат а'золарининг кўпчилиги ва императорнинг бошқа ўғиллари томонидан тан олинган номзод эди. Бироқ, Канси Йинсининг ҳукуматдаги сиёсий нуфузи ўзиникига соя сола бошлаганидан қўрқиб, Йинсини ўзининг меросхўри сифатида тайинламади.

Ёнчжен иқтибослари

Йинчжен император Кангси даврида императорлик маросимларини ўтказиш шарафига сазовор бўлди, бу Йинчжен конфуцийлик ан'аналари ва урф-одатлари билан яхши таниш эканлигини кўрсатди. Император саройида Йинчжен давлат ишларига ҳам чуқур кириб борди ва дипломатик кўникмаларга эга бўлган сиёсий мунозараларда фаол иштирок этди[3]. Ёнчжен Хитой императори сифатида (雍正 :1723-1735-йиллар), шубҳасиз, Конфуций тамойилларига асосланган "ахлоқий ҳукумат" институтини яратган жуда дипломатик ҳукмдор эди. У самарали ҳукуматни бошқариш ва барқарорликка эришиш учун ўз фуқароларидан тўртта ўзига хос хусусиятни излади: садоқат - 忠 , адолатлилик — 公 , самимийлик— 誠 ва қобилият — 能[4] Ли Вей (1687-йил 2-феврал - 1738-йил 3-декабр) Син амалдорлари орасида керакли фазилатларга эгалиги учун тайинланган ва Ёнчжен томонидан юқори баҳоланган.

Йинчженнинг император бўлмасдан олдин, 1720-йилларда ёзган машҳур иқтибос унинг императорлик иродасини ифодалайди:

小事小料理,不可因小而忽之·,大事大振作,不可因難處而隱諱。朕意若果能如此實心奉行,以忠正一一字感化,不數年,賊亦人也。見文武大臣實心忠勇為國,屬員清正愛民,營伍整齊,士卒曉勇,而百姓不懷如是德,不畏如是威,仍去成群為匪者,朕想必無此理也。

- 190-бет, 7–10-қаторлар[4]

Агар арзимас масала бўлса-да, шунчаки э'тиборсиз қолдирманг, чунки у аҳамияциз кўриниши мумкин. Агар мураккаб масала бўлса, шунчаки муаммони яшириб қўйманг, чунки бу муаммога айланиши мумкин. Яхши бошқарувга эга бўлиш ва фитначиларни йўлдан қайтариш ҳукмдорнинг иродасидир. Фуқаролар ватанга садоқатли ва сидқидилдан адолатли ҳукуматни кўрсалар ва ҳукумат ўз халқини қўллаётганини кўрсалар ва тинч аҳоли саройда фазилатни ҳис қилсалар, одамлар ҳукуматни таҳдид сифатида қабул қилмайдилар. Шунда фитначиларга эга бўлиш учун ҳеч қандай сабаб қолмайди[4]..

Хулоса қилиб айтганда, бир неча йиллик сиёсий тартибсизликдан сўнг, Ёнчжен 1723-йилда тахтга ўтиргач дарҳол “яхши ҳукумат”[3] билан ишлайдиган ҳокимиятни тиклашга, Синни бирлашган ва кучли империяга айлантиришга астойдил ҳаракат қилди. 1733-йилда Ёнгчжен Буюк Кенгашни муваффақиятли ташкил этди, бу Синга минтақалараро алоқаларни самарали ташкил этиш[5] ва ички ислоҳот сиёсатини амалга ошириш имконини беради.

Буюк Кенгашнинг ташкил этилиши билан Ёнгчжен нафақат коррупсияни тўхтата олди, балки у империя ва унинг халқи учун фойдали бўлган бир қатор ички ислоҳотларни бошлаш имкониятига эга бўлди. Қишлоқ хўжалигини қўллаб-қувватлаш ва деҳқончиликни ривожлантириш мақсадида каналлар ва суғориш тизимлари реконструксия қилинди. Очлик пайтида у ресурсларни тақсимлаш орқали зарар кўрган ҳудудларга ёрдам берди[3] Мамлакатнинг таянчи бўлган халққа товон сифатида ўз ҳукмронлиги давридаги қулдорликни бекор қилиш тўғрисида император фармони чиқаради[6].. Ёнчжен амалга оширган бир нечта солиқ ислоҳоти сиёсатларидан бири бош солиқни ер эгаларининг мулк солиғига алмаштириш эди, бу эса тинч аҳолининг солиқ юкини сезиларли даражада камайтирди. Бундан ташқари, Ёнчжен етимларни бошпана билан та'минлаш учун меҳрибонлик уйларини қуришда, болаларни ўқитиш учун бошланғич мактаблар ва камбағалларни жойлаштириш учун камбағал уйлари қуришда тўлиқ ёрдам берди[5] Балки, Ёнчжен даври (1723–1735-йиллар) ўзидан олдинги император Канси ютуқлари соясида қолган бўлиши мумкин ва унинг ютуқлари унинг вориси император Сянлун каби улуғвор бўлмагандир, аммо Ёнчжен даври одамларга хизмат қилди ва норозилик тўлқини аста-секин камайишни бошлади[4] Шундай қилиб, Ёнчжен даври Хитойнинг тинч ва фаровон ҳукмронлик даври эди.

Ворислик

Зирҳли Ёнчжен

1712-йилда император Канси Йинренни мақомидан маҳрум қилди ва ҳукмронлигининг қолган йиллари учун меросхўр тайинламади. Бу унинг ўғиллари ўртасида валиаҳдлик мақоми учун кучли рақобатга олиб келди. Йинжи, Йинси ва Йинти (мос равишда учинчи, саккизинчи ва 14-фарзандлар) ўзларини "муносиб" деб ҳисобланган. Улардан Йинси отасидан кўра кўпроқ мандаринлардан ёрдам олди. Йинчжен Йинренни меросхўр сифатида қўллаб-қувватлади ва император Канси ҳукмронлигининг сўнгги йилларига қадар ўзи учун катта сиёсий обрў орттирмади. Йинсининг юқори даражадаги қўллаб-қувватлаш имкониятини яратишидан фарқли ўлароқ, Йинчжен ўзини асосан диққат марказидан узоқлаштирди. 1722-йил декабр ойида император Канси вафот этганида, Йинси 14-шаҳзода Йинтини қўллаб-қувватлашга ва'да берганидан сўнг да'вогарлар сони учта шаҳзодагача қисқарди[7]...

Император Канси вафот этганида, чегара назорати бўйича бош генерал этиб тайинланган Йинти (хитойча: 撫遠大將軍), Хитойнинг шимоли-ғарбий қисмида ҳарбий юришни бошқарган. Ба'зи тарихчилар  Йинтининг чегарага тайинланиши император Канси Йинти номзодини ма'қуллаб, уни ҳарбий ишларга ўргатиш учун юришларга жўнатиб, меросхўрликка тайёрлаган, деб ҳисоблашади. Бошқалар эса император Канси Йинчженнинг тинч меросхўрлигини та'минлаш учун Йинтини пойтахтдан узоқда тутишни ният қилганлигини та'кидлашади. Йинти билан яқин алоқада бўлган Йинсини эмас, балки айнан Йинтини бу лавозимга тавсия қилган ҳам Йинчжен эди.

Расмий ҳукумат ма'лумотларига кўра, 1722-йил 20-декабрда касал бўлган император Канси етти ўғлини ва Пекин жандармериясининг бош коменданти Лонгкодони ҳузурига чақирган. Лонгкодо васиятномани ўқиб чиқди ва Йинчжен император Кансининг вориси бўлишини э'лон қилди. Ба'зи далиллар шуни кўрсатадики, Йинчжен васиятнома ўқилишидан бир неча ой олдин Лонгкодо билан боғланиб, ҳарбий йўл билан ўз ворислигига тайёргарлик кўрган, аммо уларнинг расмий имкониятларида тез-тез учрашиш табиий ҳам эди.

Шаҳзода Йинчжен (келажакдаги императори Ёнчжен) китоб ўқимоқда

Мерос бўйича низолар

Йинчжен император вафотидан сўнг унинг васиятномасини ўзгартириб, тахтга ўтирганлиги борасида кўплаб афсоналар ҳозиргача сақланиб келмоқда[8].

Афсонанинг иккита версияси мавжуд бўлиб, уларнинг иккаласи ҳам " 十 " белгиси билан боғлиқ. Версиялардан бирига кўра, " 十 " ни ўзгартириш орқали "Тўртинчи шаҳзодага тахтни топшириш" иборасини "тахтни ўн тўртинчи шаҳзодага топшириш" иборасига ўзгартирган[9]. Афсонанинг бошқа версиясига кўра эса " 十 " белгиси тартиб рақами ма'носида келиб, "тўртинчи шаҳзодага топшириш ма'носида талқин қилинади[10].

Аcадемиа Синиcа тадқиқотчилари бу назарияни рад этишди, чунки расмий Син ҳужжатларида императорнинг ўғиллари ҳақида гап кетганда, ҳар доим ўғилнинг унвони, шунингдек, императорнинг ўғиллари ва ўғлининг исми рўйхати кўрсатилади[11]. Бундай ҳолда, васиятномада "Шаҳзода Ёнг, императорнинг тўртинчи ўғли Йинчжен" (хитойча: 雍親王皇四子胤禛), деб келтирилиши шунингдек, император Кансининг Йинчженга бўлган юксак ҳурмати ва Йинчжен тахтда муваффақият қозониши мумкинлигига ишончи ҳал қилувчи рол ўйнаган[12]. Бундай ҳолда, васиятномани аниқ белгиларини қолдирмасдан ўзгартириш имконсиз бўлиб қолади. Чунки Йинти, агар васиятномада номи айтилган бўлса, императорнинг ўн тўртинчи ўғли сифатида ёзиларди (хитойча: 皇十四子), императорнинг тўртинчи ўғли сифатида Йинчжен учун тўртта эмас, балки тўртта хитойча белгида ифодаланарди.(хитойча: 皇四子).

Бундан ташқари, хитойча белги " 于" - соддалаштирилган белги бўлиб, у ан'анавий хитой ёзувида "於" деб ёзилади ". Шунингдек, у фақат Синлар даврида ишлатилган[9]

Бундан ташқари, васиятнома ан'анавий хитой, манжур ва мўғул тилларида ёзилган. Алтерация назариясида фақат васиятноманинг хитойча нусхасини ўзгартиришга асосланганлиги қайд этилган, чунки манжур ва мўғул тилларида ёзилган васиятни турли тил хусусиятларига кўра ўзгартириш мумкин эмас эди[9]

Ҳукмронлик йиллари

1722-йил декабрда тахтга ўтиргандан сўнг, Ёнчжен "Ёнчжен" номини олди (хитойча: 雍正 лит. "Баркамол адолат"). Тахминларга кўра, унинг даври номининг иккинчи белгиси ўзини "оқланган" деб номлаш орқали тахтга ноқонуний да'восини яширишга уриниш бўлган. Тахтга ўтиргандан сўнг, император Ёнчжен ўзининг янги бошқарув кенгашини шакллантирди. У саккизинчи шаҳзода Йинси, 13-шаҳзода Йинхиан, Чжан Тиню, Ма Қи ва Лонгкододан иборат эди. Йинсига "Шаҳзода Лян" унвони, Инсянга эса "Шаҳзода Йи" унвони берилди ва улар иккиси мамлакатда энг юқори лавозимларни эгаллаган.

Шаҳзодаларга қарши кураш

Painting of Chinese man, in Western clothes, attacking a tiger with a pitchfork-like staff
ХВИИИ аср. Европача парик ва либос кийган император Ёнчженнинг йўлбарсни тридент билан уришга тайёрланаётган сурати
Painting of the Yongzheng Emperor sitting on the ground near a waterfall
ХВИИИ аср. Император Ёнчженнинг костюмдаги расми

Унинг ворислигининг табиати мунозарали мавзу бўлиб қолди. Бу эса император Ёнчжен ҳукмронлигига соя солди. Тирик қолган акаларининг кўпчилиги унинг меросхўрлигини қонуний деб билишмаганлиги сабабли, император Ёнчжен учун уни тахтдан ағдариш мақсадида фитна уюштирилиши хаёли борган сари паранояга айланди. Ворислик учун курашнинг олдинги вакиллари, энг каттаси Йинжи ва собиқ валиаҳд шаҳзода Йинрен уй қамоғида яшашни давом эттирдилар. Йинрен император Ёнчжен ҳукмронлиги бошланганидан икки йил ўтиб вафот этди.

Император Ёнчжен Йинси ва унинг тарафдорлари Йинтанг, Йин'э, Йинти ва уларнинг шерикларидан иборат гуруҳни ҳукмронлигининг дастлабки йилларида ўзининг энг катта сиёсий муаммоси деб билишда давом этди. Император Ёнчжен уларнинг сиёсий нуфузини йўқотиш учун "бўл ва ҳукмронлик қил" стратегиясини қўллади. Тахтга ўтиргандан сўнг, Йинсига номинал равишда энг юқори зодагон унвонига эга бўлган "Шаҳзода Лян" унвонини берди. Йинси, шунингдек, Лифан Юан (Феудаторлик ишлари бошқармаси) вазири ва император Ёнчженга ёрдам берувчи император кенгашининг юқори мартабали а'зоси этиб тайинланди; ба'зи тарихчиларнинг фикрича, унинг ўша пайтдаги лавозими асосан " канслер ёки бош вазир" бўлган. Йинсини кўзга кўринган сиёсий лавозимга кўтариш орқали императори Йинсини диққат билан кузатиб борди ва уни давлат ишлари билан банд қилди, бу эса унинг яширинча сиёсий маневрлар ўтказиш имкониятини камайтирди. Йинсининг иттифоқчилари билан бошқача муносабатда бўлишди. Йинтанг ҳарбий хизмат баҳонасида Синхайга юборилган, лекин аслида император Ёнчженнинг ишончли ҳимоячиси Ниан Генгяо томонидан назорат қилинган. ўнинчи шаҳзода Йин'э мўғул шаҳзодасини жўнатиш учун пойтахтни тарк этиши айтилган эди, аммо у император буюрганидек бу сафарни якунлашдан бош тортгани учун император 1724-йил май ойида уни барча унвонларидан маҳрум қилди ва уни шимолга, Шунйига сургун қилди.

Император Ёнчжен билан бир онадан туғилган 14-шаҳзода Йинти Пекинга чақириб олинди. Император Ниан Генгяони Йинти ўрнига шимоли-ғарбий ҳарбий кучлар қўмондони этиб тайинлади. ўзи тахтга ўтиришини кутган Йинти, император Ёнчженнинг ворислигини қонуний деб тан олишни истамади. Йинти марҳум императорнинг дафн маросимида императорлик тартиб-қоидаларини бузганликда айбланиб, Ёнчжен томонидан Пекин ғарбидаги император мақбарасида уй қамоғига олинган. Тарихчиларнинг фикрича, уларнинг онаси императрица Довагер Реншоу Йинтини қисман ўзи тарбиялагани учун қўллаган. Шунга қарамай, унинг икки ўғли ўртасидаги тобора кескинлашиб бораётган зиддият онани жуда қайғуга солади. У император Кансидан олти ой ўтмай вафот этди.

Йинси гуруҳини жуғрофий жиҳатдан алоҳида жойларга мажбуран жўнатиб, император Ёнчжен ўз рақиблари биргаликда унга қарши фитна уюштиришни амалда имконсиз ҳодисага айлантирди. Йинсининг қўл остидагиларидан ба'зилари юқори лавозимларга тайинланган бўлса-да, бошқалари лавозимидан туширилди ёки бадарға қилинди. Бу Йинси гуруҳи учун бир хил партиявий манфаатларни сақлаб қолишни қийинлаштирди. Император Ёнчжен 1724-йилда Йинсига топшириқни нотўғри бажаргани учун оммавий равишда танбеҳ берди, охир-оқибат уни лавозимидан четлатди ва уй қамоғига юборди. Йинси ўзини манжур тилидаги ҳақоратли сўз "Аcина" деб ўзгартиришга мажбур бўлди. Император Йинтанг ва Йин'э мол-мулкини ҳам мусодара қилди.

Мин сулоласининг императорлик оиласи авлодлари

1725-йилда император Ёнчжен Чжу Минга отаси Кан Сининг манжур сулоласи император оиласининг авлоди бўлган Хан аҳолисининг интеграциялашуви истагига кўра меросхўр маркиз унвонини берди. Чжу, шунингдек, Син ҳукумати томонидан Мин мақбараларида маросимларни бажариш ва Хитойнинг Оқ байроғини Саккиз байроққа киритиш учун маблағ берган. Кейинчалик, 1750-йилда, Император Ёнчженнинг вориси, император Сянлун даврида, Чжу Мин вафотидан кейин " Кенгайтирилган иноят Маркизи " унвонига сазовор бўлди. Маркиз унвони ХХ аср бошларида Син сулоласининг инқирозигача 12 авлод давомида Чжу авлодларига ўтиб келган.

Ниан Генгяо ва Лонгкодо

Ниан Генгяо Ёнчжен тахтга ўтиришидан анча олдин унинг тарафдори эди. 1722-йилда у Шинжоннинг шимоли-ғарбий чегарасидан укаси Йинтини чақириб олганида, Нианни Шинжондаги Син армиясининг қўмондони этиб тайинлади. Ўша пайтда Шинжонда вазият нотинч эди, бу ҳудудга кучли генерал керак эди. Бир неча ҳарбий юришлардан сўнг, Нианнинг обрўси ва нуфузи ўсди. Шунда ўзини император билан тенг кўра бошлаганини айтди. Ниан энди ўз назорати остида эмаслигини кўрган император Ёнчжен Нианни Ханчжоу қўмондонлигининг генерали лавозимига тушириш тўғрисида император фармонини чиқарди. Ниан тавба қилмасликда давом этар экан, охир-оқибат унга ултиматум берилди ва 1726-йилда заҳар ичиб, ўз жонига қасд қилишга мажбур бўлди.

Лонгкодо император Ёнчжен ворислиги даврида пойтахтда жойлашган милиция қўмондони эди. У 1728-йилда шарманда бўлиб, уй қамоғида вафот этди.

Император Ёнчженнинг Ой тақвими бўйича 8-ойда дам олаётган портретлари

Тахтни эгаллаганидан сўнг, император ўз саройи учун ноқулай деб ҳисоблаган ёзувларни, хусусан, манжур ёзувига қарши ёзувларни бекор қилди[1] Улар орасида биринчи ўринда ХВИИ аср олими Лю Лиулиангнинг та'сири остида бўлган Зен Жинг эди. ўқиганлари Зенга шунчалик қаттиқ та'сир қилдики, у Шенси-Сичуан генерал-губернатори Юэ Чжунсини (Журченга қарши генерал Юэ Фейнинг авлоди) Син ҳукуматига қарши исён кўтаришга ундамоқчи бўлди. Юэ Чжонси зудлик билан уни ушлаб берди ва 1730-йилда бу иш ҳақидаги хабар императорга етиб келди. Ишнинг оқибатларидан жуда хавотирланган император Зен Жингни суд қилиш учун Пекинга олиб келди. Императорнинг ҳукми Конфуцийликка хайрихоҳлигини кўрсатгандек туюлди: у Зеннинг хатти-ҳаракатларини Лю Лиулиангнинг ҳақоратли ва ҳаддан ташқари риторикасига берилиб кетган ёшнинг ишончсизлиги ва соддалиги билан боғлади. Бундан ташқари, император Лю Лиулиангнинг манжурларга қилган дастлабки ҳужуми нотўғри эканлигини айтди, чунки ма'лумотлар узоқ вақт давомида конфуцийликнинг сивилизацияга та'сир қилишлари натижасида ўзгарган.

Император Ёнчжен ўз ҳукмронлиги даврида қат'ий автократик услубни ўрнатиши билан ҳам машҳур. У коррупсиядан жирканарди ва амалдорларни жиноят содир этганликда айбдор деб топса, уларни қаттиқ жазолади. 1729-йилда у тамаки ва афюн аралашмаси бўлган мадак[13]... чекишни тақиқловчи фармон чиқарди. Император Ёнчженнинг ҳукмронлиги Син сулоласининг Осиёда кучли империя сифатида мустаҳкамланишини кўрсатди. У "Канчиан уйғунлик даври" деб номланувчи даврни ёйишда муҳим рол ўйнади. Отасининг ҳукмронлиги давридаги ворислик курашининг фожиасидан хулоса қилган император Ёнчжен ворис танлашнинг мураккаб тартибини яратди. У мандарин расмийларига ишончи билан танилган эди. Ли Вей ва Тян Венжин Хитойнинг жанубий ҳудудларини Ортаи ёрдами билан бошқарган.

Император Ёнчжен қурбонлик келтирмоқда. Син сулоласи тасвирларидан

Маданий ва иқтисодий ютуқлар

Кадрларни тайинлаш тизимини рационализация қилиш

Син сулоласи ҳукмронлигининг бошида, ўртадан пастгача бўлган ҳукумат лавозимларининг аксарияти Ходимлар кенгаши томонидан бошқариладиган механик тайинлаш тартибига бўйсунган. Бу лотерея қоидаси эди. Аниқроғи, номзодлар номзодлик манбаларига кўра биринчи навбатда уч тоифага, я’ни илмий даража эгалари, офис ишчилари ва лавозимга кўтарилишни кутаётган мансабдор шахсларга бўлинади. Бу номзодлар ёки кутишдаги идоралар деб аталадиганлар ҳар ойда қур'а ташлаш йўли билан турли лавозимларга тайинланган. Бу ой танлови деб аталади. Бу тасодифий тайинлаш тартиби Мин сулоласидан келиб чиққан. Император Ванли Мин сулоласи ҳукмронлиги даврида кадрлар кенгаши вазири бўлган Сун Пиянг, Мин саройи бюрократик сиёсатга ботиб кетган пайтда кадрлар танлашда адолатни жорий этиш мақсадида қуръа ташлаш усулини ўйлаб топгани айтилади[14]. Ма'лум бўлишича, ушбу қоидага асосланган тайинлаш тартиби патронаж тармоғини қуриш ва коррупсияни чеклашга ёрдам берган.

Ойлик танловнинг чекланишини ҳисобга олган ҳолда, император Ёнчжен Гуанхи провинциясининг провинция ма'мурий комиссари Жин Хонгнинг ёдномаларидан илҳомланиб, 1731-йилда лавозимга тайинлаш тизимида таркибий ислоҳотни бошлашга қарор қилди. Янги тайинлаш тизимида маҳаллий юридиксиялар бошқарувдаги қийинчиликларга кўра дастлаб икки гуруҳга бўлинган. Аниқроқ айтганда, маҳаллий юридиксияларга устуворлик бериш ва шунга мос равишда тайинлаш ваколатини тақсимлаш учун ҳар бир юридиксиянинг бошқаруви тўрт элементга ёки тўртта "белгига" бўлинган: Чонг, Фан, Пи ва Нан. "Чонг" (кўча) гавжум кўчалардаги жойларни назарда тутган ва тижорат салоҳияти ёки ҳарбий аҳамиятга эга бўлган лавозимларни эгаллашга мўлжалланган. "Фан" (муаммо) жуда оғир расмий ваколатга эга бўлган жойларни англатади. "Пи" (зерикарли) солиқ йиғишда қийинчилик туғдираётган ҳудуд эди. "Нан" (қийин) жиноятга мойил бўлган ва тез-тез зўравонлик билан шуғулланадиган жойларни назарда тутади. Бундан ташқари, барча тўрт элементни ўз ичига олган юридиксия постлари жуда муҳим лавозимлар ва учта элементдан иборат жойларнинг постлари муҳим постлар сифатида баҳоланади, икки элементдан кам бўлган жойларнинг постлари эса ўрта даражадаги позициялар (икки элемент) сифатида белгиланади[15].

Шу тарзда, лавозим белгилаш (Чонг, Фан, Пи ва Нан) муҳимлик рейтинги тизими билан биргаликда боғланган. Тайинлаш ваколати муҳимлик рейтинг тизими асосида тақсимланди; жуда муҳим ва муҳим деб белгиланган лавозимлар император ёки вилоят раҳбарлари томонидан ихтиёрий равишда тайинланиши керак эди, бошқа унчалик муҳим бўлмаган лавозимлар эса қур’а ташлаш йўли билан тайинланган. Натижада юқори малакали амалдорлар муҳим лавозимларга мослаштирилди ва ўз навбатида маҳаллий бошқарувни ислоҳ қилди[16].

Деҳқончилик ва ер солиғи

Син сулоласида аҳоли сонининг кескин ўсиши, аҳоли ва ҳарбийларнинг ғаллага бўлган талаби ортиб бораётган бир вазиятда император Ёнчжен маҳаллий ҳукуматлардаги амалдорларни деҳқончилик учун мўлжалланган ерларни сотиб олишда рақобатлашишга ундаган ғалла кампаниясини бошлади. Император Ёнчжен амалдорларга 5-10 йиллик солиқ та'тилларини таклиф қилди, улар солиқ тўлашдан озод бўлишди. Ушбу кампания бир миллион гектардан ортиқ деҳқончиликка яроқли ерлар яратилишига олиб келди. Ушбу кампаниялар аҳолининг деҳқончиликда фойдаланиши учун кўпроқ озиқ-овқат ва ер олишига олиб келган бўлса-да, бу амалдорларнинг солиқ та'тилларида ғалаба қозониш учун ҳисса қўшаётган деҳқончилик ерлари ҳақида ёлғон ҳисоботларга олиб келди. Ушбу солиқ та'тиллари бошқа соҳалар учун солиқ юкини ҳам оширди[17]

Маҳаллий хайриялар

Син Хитойидаги аҳолининг этник келиб чиқиши, ҳатто Хитойнинг маҳаллий аҳолисига қараб ҳам фарқ қилиши мумкин. Бу этник ажралиш аҳоли сонининг кўпайиши билан бирга миллати ва жойлашуви бўйича Давлат хизмати имтиҳонларига кириш имкониятини қисқартиришга олиб келди. Император Ёнчжен имкон қадар кўпроқ одамларга давлат хизмати имтиҳонини топширишга имкон бериш мақсадида Хитойнинг қишлоқ аҳолиси учун махсус имтиҳонлар жорий этди. Ушбу махсус имтиҳонлар Миао имтиҳонлари деб номланган ва Юннан шаҳрида жойлашган эди. 1730-йилларда ҳам ҳакка каби ер эгалари учун имтиҳонларга рухсат берилмаган, Император Ёнчжен четлатилгани сабабли ғазабини йўқотиш учун бу одамларнинг ҳам имтиҳон топширишларини қонуний қилди[17]

Син аҳолисининг юқори даражадаги ўсиши билан етим қолган болалар ёки камбағал оилалар сони ортиб борди. Император Ёнчжен ҳар бир округда болалар уйларини (шунингдек, камбағал уйлари деб ҳам аталади) қуришни буюриб, муаммони ечишга ҳаракат қилди. Улар маҳаллий, вилоят ёки юқори даражадаги ҳукумат томонидан эмас, балки сектор томонидан молиялаштирилди ва та'минланди. Бу меҳрибонлик уйлари маҳаллий аҳолига қашшоқликдан халос бўлишга ёрдам бериш учун эмас, балки бой амалдорлар қашшоқ аҳолига қандай муносабатда бўлишлари кераклигини кўрсатиш учун жорий қилинган эди[17]...

Кичик ер эгалари имтиёзлари

Император Канси ҳар қандай даражадаги давлат хизмати имтиҳонидан ўтган олимлар имтиҳонларнинг қайси даражасидан ўтганига қараб ҳуқуқий тизимдан жазоларни четлаб ўтишлари мумкинлигини жорий қилди. Жиноятларнинг ҳуқуқий оқибатлари ўрнига, жиноят содир этган мансабдор шахслар тарбиялаш учун туман та'лим комиссарига топширилди. Бу қонун мансабдор шахслар ўртасида коррупсияга олиб келди. Буни тўхтатиш учун император Ёнчжен тизимдан ўтадиган амалдорларга имтиёзлар беришни ноқонуний қилди. Бу узоқ давом этмади, чунки император Сянлун Ёнчжендан кейин император бўлганидан кўп ўтмай, давлат хизмати имтиҳонидан ўтган амалдорлар учун қонуний имтиёзларни қайта тиклади[17]

Солиқ имтиёзлари

1720-йилларнинг ўрталарида Син империясида аҳолини турли солиқ гуруҳларига ажратиш учун император Канси томонидан ўрнатилган солиқ иэрархиясининг мураккаб даражалари мавжуд эди. Ҳукумат амалдорлари солиқ имтиёзларига эга бўлиб, нафақат оила а'золарини, балки қариндош-уруғларини ҳам солиқдан озод қилишди. Император Ёнчжен бу имтиёзли солиқ гуруҳларини олиб ташлади, чунки у маҳаллий зодагонларни тахтга рақобатчи сифатида кўрди. Давлат хизмати имтиҳонидан ўтиш учун тақдим этилган қонуний имтиёзлар сингари, император Ёнчжен ҳукмронлиги тугаганидан кўп ўтмай, император Сянлун имтиёзли солиқ гуруҳларини ҳам тезда қайта тиклади[17]

Диний сиёсат

1720-йилларнинг бошларида император Канси ва кейинчалик Ёнчжен томонидан иезуит миссионерларига ишончсизлик кучайиб бориши Хитойда христианликнинг мавжудлигини тақиқлаш ва уларга қарши чоралар кўришга олиб келди. Император Канси хорижий миссияларни (Пекин ва Гуанчжоудан ташқарида) тақиқлаган ва Ёнчжен Хитойдан барча чет эллик руҳонийларни чиқариб юбориш орқали бу соҳада бир қадам олдинга силжиди. Барча христиан черковлари ёпилди ва маҳаллий давлат идоралари сифатида ўзгартирилди[17]

Коҳонг

Кантон портига тегишли Хитой савдо уйлари 1725-йилда Ёнчжен томонидан Коҳонг деб номланган йирик ташкилот остида бирлаштирилган. Ушбу гуруҳ Кантон тизимидаги барча савдони назорат қилиш учун мас'ул эди[17]

Эритиш тўловлари ва кумуш

Кумуш Син Хитойида пул бирлиги сифатида кенгроқ қўлланила бошлаганлиги сабабли, алмаштирилаётган валютанинг ҳақиқийлиги ва тозалигини текшириш керак эди. Тасдиқлаш ишларини бажариш учун расмий баҳоловчиларга кумуш таэллар юбориларди. Баҳолаш жараёнида кумушнинг бир қисми йўқолган, йўқолган кумуш тўловчи томонидан қопланиши керак эди. Йўқотилган кумушга қўшимча тўлов эритиш тўлови сифатида танилди. Ушбу эритиш тўловлари маҳаллий ҳукуматлар учун жуда муҳим даромад манбаи эди. Эритма тўловларини олмаслик учун баҳоловчиларга пора бериш амалиётга айланди. Ёнчжен ушбу тўловлардан қочиш учун барча пора олишларни тақиқлашга ҳаракат қилди ва шунингдек, маҳаллий даромад манбаи сифатида эритиш тўловларини расмий равишда белгилади. Ушбу мандатлар кумуш Син иқтисодиётининг асосий қисмига айланишига ёрдам берди[18].....

Шимоли-ғарбга экспансия

1734 map of China
Ёнчжен даврида "Хитой ва Хитой татарияси " франсуз харитаси (1734)

Отаси сингари император Ёнчжен ҳам ташқи Мўғулистонда Син империясининг мавқеини сақлаб қолиш учун ҳарбий куч ишлатган[1] 1727-1728-йилларда Тибет фуқаролар уруши пайтида вайрон бўлганда, у масалага аралашди. У сулола манфаатларини ҳимоя қилиш учун Тибетда Син резиденти (амбан) ва ҳарбий гарнизонни қолдирди[1]

1728-йил 1-ноябрда, Синлар Тибетдаги Лхасани қайта босиб олганидан сўнг, бир нечта тибетлик исёнчилар Син-Манжур зобитлари ва амалдорлари томонидан ўлдирилган. Син-Манжур фуқаролик идораси кенгаши раиси Жалангга мўғул субканслери Сен-ге ва бригада генерали манжур Мала тибетлик исёнчилар Лум-па-нас ва На-п'од-пани ўлдиришни буюрдилар[19][20]... Бямс-па (Ча-му-па) ва унинг укаси Лҳаг-гсан (Ла-к'о-санг) ва уларнинг укалари, кичик ва катта қизлари, хотинлари отаси Бяр-ра-наснинг боши кесилганидан кейин сургун қилинган. Манжурлар тибетликларни На-п'од-пага ўхшаган тибетлик исёнчиларнинг қатл қилинишини томоша қилишга мажбурлаб, "ўрнак кўрсатганликларини" ёзганлар. Чунки улар шафқациз бўлиш тибетликларнинг табиати эканлигини айтишган. Сургун қилинган тибетликлар қул қилиниб, Чинг-чоу (Жингжоу), К'анг-чжоу ва Чиан-нинг (Жиангнинг)даги маршалл-резиденсияларида аскарларга қул сифатида берилган. Манжурлар 3 та исёнчини отиш учун мушкет ўқларидан фойдаланганлар, сўнгра манжурлар 2 ламани бўғиб ўлдиришган, шу билан бирга (Лингчи) Лум-па-нас ва На-п'од-пани ҳам ўлдиришган, улар қўзғолончиларнинг бошқа 13 етакчисининг бошини кесишган. Тибет аҳолиси бу воқеадан тушкунликка тушди. Тибет қўзғолончиларининг барча қариндошлари, шу жумладан кичик болалар ҳам Син манжурлари томонидан қатл қилинди ёки сургун қилинди. Сургун қилинган Бяр-ра-ба оиласи қулликка ҳукм қилинган ва депортацияга ҳукм қилинган сургунларнинг аксарияти депортация жараёнида вафот этган. Оммавий қатл томошаси тибетликлар устида ишланган, чунки улар Син томонидан "бўйсундирилган". Ҳатто Син билан тибетлик ҳамкор Полхане Сонам Топге (П'о-лҳа-нас) ҳам тибетликларнинг бу тарзда қатл этилганидан ранжиди ва улар учун ибодат қилди. Буларнинг барчаси ўша пайтдаги Син императори Ёнчженга юборилган ҳисоботга киритилган[21]. Хан генерали Юэ Чжонқи тибетлик ҳамкори Полхане Сонам Топге (П'о-лҳа-нас) билан тибет қўзғолончиларини тор-мор этишдаги иштироки ҳақида суҳбатлашди ва 1728-йил[22] августда Син императори Ёнчженга ҳисобот юборди[23][24].

Тибет юриши учун император Ёнчжен Ниан Генгяо бошчилигидаги 230000 қўшинни жунғорлар ва уларнинг 80000 қўшинига қарши юборди. Табиий шароит туфайли Син армияси (сон жиҳатдан устун бўлса ҳам) дастлаб ўзларининг кўпроқ ҳаракатчан душманига қарши тура олмади. Ниҳоят, улар жунғорлар билан жангга киришиб, уларни мағлуб этишди. Ушбу юриш ғазнага камида саккиз миллион кумуш пулга тушди. Кейинчалик император Ёнчжен ҳукмронлиги даврида у яна жунғорларга қарши юриш қилиш учун 10 минг кишилик кичик қўшин юборади. Бироқ, бу армия мағлуб этилди ва Син империяси Мўғулистон устидан назоратни йўқотиш хавфига дуч келди. Син империясининг иттифоқчиси Халха кейинчалик жунғорларни мағлуб қилади.

1729-йилдаги ислоҳотлардан сўнг хазина даромади 1721-йилдаги 32.622.421 таэлдан 1730-йилда тахминан 60 миллион таэлгача кўтарилиб, император Канси давридаги кўрсаткичдан ошиб кетди. Аммо Синхай ҳудудини тинчлантириш ва чегара ҳудудларини ҳимоя қилиш хазинага оғир юк эди. Мамлакат чегараларини қўриқлаш йилига 100 000 таэлни талаб қиларди. Умумий ҳарбий бюджет йилига 10 миллион таэлни ташкил этди. 1735-йил охирига келиб ҳарбий харажатлар хазинанинг ярмини ташкил этиб, 33,95 миллион таэлга етди. Урушнинг қимматлиги туфайли император Ёнчжен жунғорлар билан сулҳ тузиш ҳақида ўйлай бошлади.

Синнинг Хитой билан идентификацияси

 

Бизнинг сулоламиз Хитойга ҳукмронлик қила бошлаганидан бери ҳудудимизга ниҳоятда чекка ҳудудларда яшовчи мўғуллар ва бошқа қабилалар қўшилди. Бу Хитой ҳудудининг кенгайишидир.

— Император Ёнчженнинг ёдномаларидан, Марк Эллиотт ин Тҳе Манчу Wай: Тҳе Эигҳт Баннерс анд Этҳниc Идентитй ин Лате Империал Чина (2001), п. 347

Император Шунжи давридан бери Син императорлари Хитой ва Син империясини бир хил деб белгилашган ва шартномалар, дипломатик ҳужжатларда Син империяси ўзини "Хитой" деб атаган[25]. Канси ва Ёнчженлар ҳукмронлиги даврида "Хитой" (манжурчада Дулимбаи Гурун) расмий манжур тилидаги ҳужжатларда Син империясининг номи сифатида ишлатилган. Син империяси ва Россия империяси ўртасидаги 160 расмий дипломатик ҳужжатларда Син империяси ва Хитой бир хил ном сифатида танитган "Дулимбаи гурун" атамаси пайдо бўлган[26]. "Хитой" атамаси Син императорлари томонидан хан бўлмаган хитой этник гуруҳлари ва уларнинг ҳудудларини ўз ичига олган кўп миллатли бирлик сифатида та'рифланган[27]. Император Сянлун ҳукмронлиги даврида Хитой ва Син сезиларли даражада бир-бирига тенглаштирилди. Император Сянлун ва Син ҳукумати хитойча Чжунгуо ва манжурча Дулимбаи Гурун номидан фойдаланган ҳолда ше'рлар ва ҳужжатлар ёздилар. Хитой-Россия муносабатларига оид ҳужжатларни ўрганган олимларнинг фикрига кўра, Канси ва Ёнчженларни олдинги Син императорлари ҳукмронлиги билан таққослаганда, Хитойдан Син империясига мурожаат қилиш учун фойдаланиш кўпроқ император Сянлун даврида намоён бўлади[28].

Император Ёнчжен Синга қарши қўзғолончиларнинг Син бу Хитой эмас, фақат Манжур ҳукмдорлари эканлиги ҳақидаги даъвосига қарши чиқди ва шундай деди: “Исёнкор қўзғолончилар бизни Манжур ҳукмдорлари ва фақат кейинчалик Марказий Хитойга кириб, унинг ҳукмдори бўлишган деб даъво қилмоқдалар. Уларнинг ўзлари ва мамлакатимизни бўлиниши ҳақидаги нотўғри қарашлари кўплаб ёлғонларни келтириб чиқарди. Бу қўзғолончилар тушунмаган нарса шундаки, манжурларнинг туғилган жойи марказий текислик аҳолиси билан бир хилдир. Шан Шарқий Йига, Қирол Вен эса ғарбий Йига тегишли эди. Бу ҳақиқат уларнинг фазилатларини пасайтирадими?" (在逆賊等之意，徒謂本朝以滿洲之君入為中國之主，妄生此疆彼界之私，遂故為訕謗詆譏之說耳，不知本朝之為滿洲，猶中國之有籍貫，舜為東夷之人，文王為西夷之人，曾何損於聖德乎。[29]

Дин

Painting of people on a path in a large courtyard, flanked by soldiers, viewed from a distance
Император Ёнчжен Шеннонг шаҳридаги қишлоқ хўжалиги худоси қурбонгоҳида қурбонликлар келтирмоқда

Син Хитойи аҳолиси жуда хилма-хил ва кўп миллатли эди, чунки ҳар бир минтақа Манжур ҳукмронлиги остида синификация қилинмаган. Маросимлар китобига кўра, Син манжурлари маҳаллий маданий меросни ҳурмат қилишни танладилар ва ўз фуқароларини маданиятга мажбурламасликка қарор қилдилар. Син манжурлари ҳар бир минтақа ўзига хослигини, меросини ва маданий ан'аналарини ва диний э'тиқодини сақлаб қолиш ҳуқуқига эга эканлигини тан олди. Шундай қилиб, ҳар бир минтақага ўз э'тиқоди ва сиғиниш усулларини сақлашга рухсат берилди[30]. Бошқа томондан, оддий одамлар ўз динларини сақлаб қолишганлиги сабабли, Син-Манжур элиталари ҳам ўзларининг этник ўзига хослигини ва сиғинишнинг ўзига хос усулларини сақлаб қолишлари кераклигини рағбатлантирадилар[31]. Император Ёнчжен шундай деди: "Осмоннинг Рабби - Осмоннинг ўзи.... Империяда Осмонни улуғлаш ва Унга қурбонлик қилиш учун ма'бад бор. Биз манжурларда Тиао Тчин бор. Ҳар йилнинг биринчи куни биз жаннатни шарафлаш учун олов ёқамиз. Биз манжурларнинг Осмонни улуғлаш учун ўзига хос маросимларимиз бор; Мўғуллар, хитойлар, руслар ва европаликлар ҳам Жаннатни улуғлаш учун ўзига хос маросимларга эга. Мен ҳеч қачон у [Суну ўғли Урсен] жаннатни улуғлай олмайди деб айтмаганман, ҳар кимнинг ўз йўли бор. Манжур сифатида Урсен буни биз каби қилиши керак."[32] Кўриниб турибдики, Син давлати аввалги Мин сулоласига ўхшаш турли динларга эътиқод қилган. Мин даврида, 1580-йилларнинг ўрталарида италян иезуит Маттео Рикки нафақат халқ ва хитой маданиятини тушуниш учун хитой тилини ўрганди, балки у Конфуций классикасини чуқур ўрганди ва Кантон яқинида бўлганида олимнинг расмий саводхонлик даражасини қабул қилди. Хитойни ўзининг диний э'тиқоди билан таништириш Маттео Риккининг миссияси эди ва у 1601-йилда Пекинда "Беғубор туғилиш собори" деб номланган черковни муваффақиятли равишда қурди. Иоганн Адам Счалл фон Белл немис иезуит миссионери бўлиб, 1619-йилда Хитойга борган, 1623-йилда Макаода хитой тилини ўрганган ва кейинчалик Минлар томонидан 1630-йилда Император Астрономия Бюросига тайинланган, ҳатто Мин ҳукмронлигидан кейин ҳам ушбу лавозимда қолади. Синнинг ҳокимиятга келишидан сўнг Шаллнинг мавжудлиги улар томонидан мамнуният билан кутиб олинди ва Император Астрономия Бюросининг бошлиғи этиб тайинланди[33]. Маттеонинг Мин сулоласи даврида ўз черкови институтини ташкил этгани ва Син саройида бюрократик мавқега эга бўлган Счалл каби иезуитлар ҳақидаги ма'лумотлар Хитой бир вақтнинг ўзида ўз чегараларидан ташқари нарсаларни, масалан, миссионерлар томонидан олиб келинган диний э'тиқодларни ҳам мамнуният билан қабул қилганини кўрсатди. Гарчи католик черковлари 1645-йилда бутун Хитой бўйлаб хитойлик маросимлар амалиётини қоралаган бўлса-да, католик миссионерлари ўз амалиётларини 1742-йилда маросимлар билан боғлиқ баҳслар тугагунига қадар давом эттирдилар[34].

Император Ёнчжен манжурлар орасида христиан динини қабул қилганларга қаттиқ қарши эди. У уларни манжурлар фақат манжурлар жаннатга сиғиниш усулига э'тиқод қилишлари кераклиги ҳақида огоҳлантирди[35].

1724-йилда император Ёнчжен католикликни тақиқловчи фармон чиқарди[36]. Бунинг ортидан хитойлик насронийларга та'қиблар давом этди. Бу нарса Ёнчженнинг ўғли император Сянлун даврида тобора кучайиб борди[37].

Аждодларга сиғиниш диний маросим эмас, балки хитойликларнинг одатий ан'анаси сифатида тушунилган. Бироқ, католик черкови хитойлик маросимларни қоралаган ва Хитойнинг Син шаҳридаги "Черковнинг иэзуитлар томонидан хитойлик маросимларни қабул қилишни тақиқлаш тўғрисида" қарор чиқарган. Чунки черков бу амалиётни католик э'тиқодига тўғри келмайди деб ҳисоблаган. Католик черковининг қарорига жавобан 1742-йилда Сянлун томонидан миссионерлар қувғин қилинган[34]

Ўлими ва вориси

Император Ёнчжен Син империясини 13 йил бошқарган ва 1735-йилда 56 ёшида тўсатдан вафот этган. Афсонага кўра, у Лю Лиулиангнинг қизи ёки набираси Лю Синианг томонидан ўлдирилган. Унинг оиласи Син ҳукуматига қарши адабий жиноятлар учун қатл этилган. Яна бир назарияга кўра, Лю Синианг император Ёнчженнинг севгилиси ва император Сянлуннинг ҳақиқий онаси эди.

У ҳукумат ҳужжатларини ўқиётганда вафот этгани кўпчиликка ма’лум бўлиб, эҳтимол, унинг ўлими умрни узайтиради, деган ишонч билан исте’мол қилган боқийлик эликсирининг ҳаддан ташқари дозасидан эликсирдан заҳарланиш натижаси бўлган. Чжан Тингюнинг сўзларига кўра, Ёнчжен ўлим тўшагида заҳарланиш аломатларини намоён қилди ва ўлимидан сўнг унинг вориси император Сянлун, эҳтимол, бу воқеа учун жазо сифатида барча Таоист руҳонийларини саройдан ҳайдаб юборди.

Айтишларича, ворислик инқирозининг олдини олиш учун император Ёнчжен учинчи ўғли Хуншига (Йинсининг иттифоқчиси) ўз жонига қасд қилишни буюради. Шунингдек, у ўз ворислари учун яширин равишда меросхўрларини танлаш тизимини ўйлаб топди. У ўзи танлаган вориснинг исмини иккита варақчага ёзди, битта ўрамни муҳрланган қутига солиб қўйди ва қутини Сиансин саройидаги стеланинг орқасида сақлади. У бошқа нусхасини ўзи билан олиб юрган ёки яширган. Унинг ўлимидан кейин амалдорлар қутидаги ўрамни у сақлаган нусха билан солиштиришарди. Агар улар бир хил деб ҳисобланса, қоғозда исми кўрсатилган шахс янги император бўлар эди[38]..

Император Ёнчжен ғарбий Син мақбараларига дафн этилган. Ушбу мажмуа Пекиндан 120 километр жануби-ғарбда, Тай мақбара мажмуасида жойлашган. Унинг тўртинчи ўғли Хонли, ўша пайтда ҳам "биринчи даражали" номи билан танилган, ўрнига Сянлун император бўлди. Император Сянлун отасининг ҳукмронлиги даврида лавозимидан олинган кўплаб амалдорларни қайта тиклади, жумладан, меросхўрлик учун курашда илгари отасининг рақиби бўлган кўплаб амакиларининг номларини оқлади.

Шажараси

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Нурхачи (1559–1626)
 
 
 
 
 
 
 
Хон Тайжи (1592–1643)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаосигао (Син сулоласи) (1575–1603)
 
 
 
 
 
 
 
Император Шунчжи (1638–1661)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жайсан
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Довагер Хиаочжуан (1613–1688)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Боли (д. 1654)
 
 
 
 
 
 
 
Император Канси (1654–1722)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Янчжен (д. 1621)
 
 
 
 
 
 
 
Тулай (1606–1658)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаокангзҳанг (1638–1663)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Гиоро хоним
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Император Ёнчжен (1678–1735)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Эбоген
 
 
 
 
 
 
 
Эсен
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Вейву
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаогонгрен (1660–1723)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Сайҳели хоним
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Эслатмалар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Счирокауэр, Cонрад. А Бриэф Ҳисторй оф Чинесе Cивилизатион. Белмонт, Cалифорниа: Тҳомсон Ҳигҳер Эдуcатион, 2006. ИСБН 0-534-64305-1. 
  2. ↑ Петерсон, Wиллард Ж.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Волуме 9 Парт 1. Тҳе Ч'инг Эмпире то 1800. Cамбридге Университй Пресс, 2002. ИСБН 9780521243346. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Пердуэ, Петер C.. Чина марчес wест: тҳе Қинг cонқуэст оф Cентрал Эурасиа. Cамбридге, Массачусетц: Белкнап Пресс оф Ҳарвард Университй Пресс, 2005 — 239, 473, 475-бет. ИСБН 9780674016842. ОCЛC 432663642. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Қин, Ҳан Танг (秦漢唐). {{{титле}}}, Чу бан (зҳ-Ҳант), Таипеи: 广 大文事業有限公司, 2012 — 190–196, Префаcе-бет. ИСБН 9789577135032. ОCЛC 819654973. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Роwе, Wиллиам Т.. Чина'с ласт эмпире: тҳе греат Қинг. Cамбридге, Массачусетц: Белкнап Пресс оф Ҳарвард Университй Пресс, 2009 — 68, 40–41-бет. ИСБН 9780674066243. ОCЛC 316327256. 
  6. ↑ Палудан, Анн. Чрониcле оф тҳе Чинесе эмперорс: тҳе реигн-бй-реигн реcорд оф тҳе рулерс оф Империал Чина. Неw Ёрк: Тҳамес анд Ҳудсон, 1998 — 195-бет. ИСБН 9780500050903. ОCЛC 40407732. 
  7. ↑ Фенг, Эрканг. А Биограпҳй оф Ёнгзҳенг (хитойча: 雍正传) Чина Публишинг Гроуп, Пеопле'с Публишинг Ҳоусе, Беижинг: 2004. ИСБН 7-01-004192-Х
  8. ↑ „Тҳе бест-кноwн инҳеританcе диспуте ин чина“. Чина Даилй (9-июл 2017-йил). 25-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-март 2018-йил.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 „康熙遺詔曝光 揭傳位雍正真相 [Кангхи'с финал wилл ревеалед, cастинг а лигҳт он тҳе трутҳ беҳинд пассинг тҳе тҳроне то Ёнгзҳенг. Лиаошен Эвенинг Неwс (виа Аппле Даилй) (ин Чинесе (Ҳонг Конг)). Ҳонг Конг. 31 Аугуст 2013. Арчивед фром тҳе оригинал он 23 Жуне 2020. Ретриэвед 22 Марч 2018.“] (зҳ-ҳк). Лиаошен Эвенинг Неwс (виа Аппле Даилй) (31-август 2013-йил). 23-июн 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-март 2018-йил.
  10. ↑ „「康熙遺詔」現身！破解四爺篡改遺詔之謎？ [Кангхи'с Финал Wилл ревеалед! Доэс ит солве тҳе мйстериэс сурроундинг тҳе Фоуртҳ Лорд'с чангинг оф тҳе wилл?. ЭТТодай (ин Традитионал Чинесе). 4 Септембер 2013. Арчивед фром тҳе оригинал он 23 Май 2021. Ретриэвед 22 Марч 2018.“] (зҳ-ҳант). ЭТТодай (4-сентабр 2013-йил). 23-май 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-март 2018-йил.
  11. ↑ Лан. „Лан, Wенли. 雍正繼統之謎 [Тҳе мйстерй сурроундинг Ёнгзҳен'с суccессион оф тҳе тҳроне. Аcадемиа Синиcа (ин Чинесе). Таиwан. Арчивед фром тҳе оригинал он 23 Май 2021. Ретриэвед 22 Марч 2018.“] (зҳ). Аcадемиа Синиcа. 23-май 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-март 2018-йил.
  12. ↑ „Кангхи Эмперор'с финал wилл“ (зҳ). Аcадемиа Синиcа. 18-май 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-март 2018-йил.
  13. ↑ Дикöттер, Ф., Лааман, Л. & Хун, З. (2004). Нарcотиc Cултуре: А Ҳисторй оф Другс ин Чина. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, C. Ҳурст & Cо. Публишерс п.34
  14. ↑ Пиэрре-Éтиэнне, Wилл (2002). „Cреатион, Cонфлиcт, анд Роутинизатион: Тҳе Аппоинтмент оф Оффиcиалс бй Драwинг Лоц, 1594–1700“. Минг Қинг Янжиу. 73–121-бет.
  15. ↑ Даниэл, Косс (2017). „Политиcал Геограпҳй оф Эмпире: Чинесе Вариэтиэс оф Лоcал Говернмент“. Жоурнал оф Асиан Студиэс. 76-жилд. 159–184-бет. дои:10.1017/С0021911816001200.
  16. ↑ Зҳанг, Зҳенггуо (2011). „Қингдаи Дао, Фу, Тинг, Зҳоу, Хиан Денгжи Зҳиду Де Қуэдинг.[Детерминатион оф Импортанcе Ратинг Сйстем оф Cирcуит, Префеcтуре, Субпрефеcтуре, Департмент анд Cоунтй ин Қинг Дйнастй]“. А Cоллеcтион оф Эссайс он тҳе Минг анд Қинг Дйнастиэс.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 Т., Роwе, Wиллиам. Чина'с ласт эмпире : тҳе греат Қинг. Cамбридге, Массачусетц: Белкнап Пресс оф Ҳарвард Университй Пресс, 2009. ИСБН 9780674066243. ОCЛC 316327256. 
  18. ↑ Жонатҳан, Портер. Империал Чина, 1350-1900, Ланҳам, 2016. ИСБН 9781442222922. ОCЛC 920818520. 
  19. ↑ Петеч, Луcиано. Чина анд Тибет ин тҳе Эарлй Хвииитҳ Cентурй: Ҳисторй оф тҳе Эстаблишмент оф Чинесе Протеcторате ин Тибет, иллустратед, БРИЛЛ, 1972 — 250-бет. ИСБН 9004034420. 
  20. ↑ Петеч, Луcиано. Чина анд Тибет ин тҳе Эарлй Хвииитҳ Cентурй: Ҳисторй оф тҳе Эстаблишмент оф Чинесе Протеcторате ин Тибет, иллустратед, БРИЛЛ, 1972 — 269-бет. ИСБН 9004034420. 
  21. ↑ Петеч, Луcиано. Чина анд Тибет ин тҳе Эарлй Хвииитҳ Cентурй: Ҳисторй оф тҳе Эстаблишмент оф Чинесе Протеcторате ин Тибет, иллустратед, БРИЛЛ, 1972 — 133–134-бет. ИСБН 9004034420. 
  22. ↑ Петеч, Луcиано. Чина анд Тибет ин тҳе Эарлй Хвииитҳ Cентурй: Ҳисторй оф тҳе Эстаблишмент оф Чинесе Протеcторате ин Тибет, иллустратед, БРИЛЛ, 1972 — 268, 269-бет. ИСБН 9004034420. 
  23. ↑ Петеч, Луcиано. Чина анд Тибет ин тҳе Эарлй Хвииитҳ Cентурй: Ҳисторй оф тҳе Эстаблишмент оф Чинесе Протеcторате ин Тибет, иллустратед, БРИЛЛ, 1972 — 268, 269-бет. ИСБН 9004034420. 
  24. ↑ Петеч, Луcиано. Чина анд Тибет ин тҳе Эарлй Хвииитҳ Cентурй: Ҳисторй оф тҳе Эстаблишмент оф Чинесе Протеcторате ин Тибет, иллустратед, БРИЛЛ, 1972 — 249-бет. ИСБН 9004034420. 
  25. ↑ Зҳао 2006, п. 7.
  26. ↑ Зҳао 2006, пп. 8-9.
  27. ↑ Зҳао 2006, п. 12.
  28. ↑ Зҳао 2006, п. 9.
  29. ↑ {{{титле}}}. Таипеи: 文海出版社 [Wенҳаи Публишинг Пресс], 1966 — 351–2-бет. 
  30. ↑ Роwе, Wиллиам. Чина'с ласт эмпире : тҳе греат Қинг. Cамбридге, Массачусетц: Белкнап Пресс оф Ҳарвард Университй Пресс, 2009 — 76-бет. ИСБН 9780674066243. ОCЛC 316327256. 
  31. ↑ Эллиотт, Марк Т.. Тҳе Манчу wай : тҳе эигҳт баннерс анд этҳниc идентитй ин лате империал Чина. Станфорд, Cалиф.: Станфорд Университй Пресс, 2001 — 240-бет. ИСБН 0804746842. ОCЛC 44818294. 
  32. ↑ Марк C. Эллиотт. Тҳе Манчу Wай: Тҳе Эигҳт Баннерс анд Этҳниc Идентитй ин Лате Империал Чина. Станфорд Университй Пресс, 2001 — 241-бет. ИСБН 0-8047-4684-2. Қаралди: 2016-йил 29-октябр. „Тҳе Лорд оф Ҳеавен ис Ҳеавен ицелф....Ин тҳе эмпире wе ҳаве а темпле фор ҳоноуринг Ҳеавен анд саcрифиcинг то Ҳим. Wе Манчус ҳаве Тиао Тчин. Тҳе фирст дай оф эверй еар wе бурн инcенсе анд папер то ҳоноур Ҳеавен. Wе Манчус ҳаве оур оwн партиcулар ритес фор ҳоноуринг Ҳеавен; тҳе Монголс, Чинесе, Руссианс, анд Эуропеанс алсо ҳаве тҳеир оwн партиcулар ритес фор ҳоноуринг Ҳеавен. И ҳаве невер саид тҳат ҳе [Урcен, а сон оф Суну] cоулд нот ҳоноур ҳеавен бут тҳат эверёне ҳас ҳис wай оф доинг ит. Ас а Манчу, Урcен шоулд до ит лике ус.“ 
  33. ↑ Портер, Жоҳнатҳан. Империал Чина, 1350–1900, Ланҳам, 2016 — 90-бет. ИСБН 9781442222922. ОCЛC 920818520. 
  34. ↑ 34,0 34,1 Портер, Жоҳнатҳан. Империал Чина, 1350-1900, Ланҳам, 2016 — 91-бет. ИСБН 9781442222922. ОCЛC 920818520. 
  35. ↑ Марк C. Эллиотт. Тҳе Манчу Wай: Тҳе Эигҳт Баннерс анд Этҳниc Идентитй ин Лате Империал Чина. Станфорд Университй Пресс, 2001 — 240-бет. ИСБН 0-8047-4684-2. Қаралди: 2016-йил 29-октябр. „Ин ҳис индиcтмент оф Суну анд отҳер Манчу ноблес wҳо ҳад cонвертед то Чристианитй, тҳе Ёнгзҳенг Эмперор реминдед тҳе рест оф тҳе Манчу элите тҳат эач пеопле ҳад иц оwн wай оф ҳоноринг Ҳеавен анд тҳат ит wас инcумбент упон Манчус то обсерве Манчу праcтиcе ин тҳис регард“ 
  36. ↑ Тҳомас Ҳ. Реиллй (2004), Тҳе Таипинг Ҳеавенлй Кингдом: Ребеллион анд тҳе Бласпҳемй оф Эмпире, Сеаттле, WА: Университй оф Wашингтон Пресс, пп. 43фф, 14фф, 150фф, ИСБН 0295984309, сеэ, аccессед 18 Април 2015.
  37. ↑ Жоcелйн М. Н. Маринесcу. Дефендинг Чристианитй ин Чина: Тҳе Жесуит Дефенсе оф Чристианитй ин тҳе "Леттрес Эдифиантес Эт Cуриэусес" & "Руижианлу" ин Релатион то тҳе Ёнгзҳенг Просcриптион оф 1724, 2008 — 240-бет. ИСБН 978-0-549-59712-4. Қаралди: 4-март 2013-йил. [сайт ишламайди]
  38. ↑ Ёнгзҳенг, чинаcултуре.орг

Адабиётлар

 

Қўшимча ўқиш

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi