Ziyosfera

Imperator Yongle

  Император Ёнгле (хитойча: 永乐帝) 1360-йил 2-май - 1424-йил 12-август), туғилгандаги исми Чжу Ди (хитойча: 朱棣), 1402-йилдан 1424-йилгача ҳукмронлик қилган Минг сулоласининг учинчи императори эди.

Император Ёнгле
永樂帝

Сарой портретидаги император тасвири. Миллий сарой музейи, Тайпей, Тайван
Мин империясининг 3-императори
Ҳукмронлик йиллари: 1402-йил 17-июл - 1424-йил 12-август
Ўтмишдоши Император Жианвен
Давомчиси Император Ҳонгхи
Ян даражасидаги шаҳзода (燕王)
Мансаб даври: 1370-йил 2-май - 1402-йил 17-июл
Кейинги мансаби: Император сифатида тахтга ўтирди
Туғилиши 1360-йил 2-май
Жианхи провинсияси
Вафоти 1424-йил 12-август (64 ёшида)
Юмучуан
Дафн этилган жой 1424-йил 19-декабр
Чанглинг мавзолейи. Пекиндаги Мин сулоласи қабрлари

Чжу Ди Мин сулоласининг асосчиси император Ҳонгвунинг тўртинчи ўғли эди. У 1370-йил май ойида Беипинг (ҳозирги Пекин) раҳбари сифатида Ян саҳҳзодаси унвонини олади[1]. Чжу Ди мўғулларга қарши курашда қобилиятли қўмондон эканлигини намоён қилди. У дастлаб отасининг катта акаси Чжу Бяо, сўнгра Чжу Бяонинг ўғли Чжу Юнвенни валиаҳд шаҳзода этиб тайинлашига қаршилик қилмади. Лекин Чжу Юнвен император Сзянвен сифатида тахтга ўтириб, қудратли амакиларини қатл қилиб, лавозимларини пасайтира бошлаганида, Чжу Ди жиянига қарши исён кўтариб, лавозимини ошириш учун баҳона топди[1]. Императорлар Ҳунгву ва Жианвен даврида ёмон муносабатда бўлинган амалдорлар гуруҳи томонидан кўп миқдорда ёрдам кўрсатилди. Ушбу иккала императорлар ҳам ўз даврида конфуций олим-бюрократларини қўллаб-қувватлаганлар[2]. Чжу Ди ўзига қарши қилинган дастлабки сиёсий ҳужумлардан омон қолди ва Нанкиндаги император Сзянвенга қарши Жингнан кампаниясини бошлаш учун жанубга йўл олди. 1402-йилда у жиянини муваффақиятли ағдариб, император пойтахти Нанкинни эгаллади. Шундан сўнг у император деб эълон қилинди ва „абадий бахт“ деган маънони англатувчи Ёнгле даври номини олди.

ўзининг қонунийлигини ўрнатишга интилган Чжу Ди император Сзянвеннинг ҳукмронлигини бекор қилди ва унинг исёнига оид маълумотларни йўқ қилиш ёки сохталаштириш учун кенг кўламли саъй-ҳаракатларни бошлади[1]. Бунга Нанкиндаги конфуций олимларининг оммавий тозаланиши ва махфий полицияга фавқулодда қонундан ташқари ваколатлар берилиши кабилар киради[1][2]. Унинг севимли инсонларидан бири Чжан Хе эди. У ўз ваколатидан Тинч океани жанубига ва Ҳинд океанига йирик саёҳатларни амалга ошириш учун фойдаланган. Нанкиндаги қийинчиликлар император Ёнгле Беипингни (ҳозирги Пекин) янги император пойтахти сифатида қайта тиклашига олиб келди. У Буюк Канални таъмирлади ва қайта очди. 1406–1420-йилларда Ёпиқ шаҳар қурилишига раҳбарлик қилди. У, шунингдек, 1856-йилда Тайпин қўзғолончилари томонидан вайрон қилинишидан олдин дунё мўжизаларидан бири ҳисобланган Нанкин чинни минораси қурилишини ҳам бошлаган эди. Император Ёнгле конфуцийчи олим-бюрократларни назорат қилиш бўйича давомли уринишларининг бир қисми сифатида отасининг шахсий тавсияси ва тайинлаш тизими ўрнига императорлик имтиҳон тизимини ривожлантирди. Олимлар унинг ҳукмронлиги даврида монументал Ёнгле энсиклопедиясини ёзиб тугатдилар.

Император Ёнгле мўғулларга қарши ҳарбий юришни шахсан ўзи бошқараётганда вафот этди. У Пекин шимолида жойлашган Мин сулолавий мақбараларининг марказий ва энг катта мақбараси Чанглинг мақбарасига дафн этилган.

Ёшлиги

Император Ёнгле (туғилгандаги исми Чжу Ди) 1360-йил 2-майда туғилган. Қизил Саллалилар қўзғолони раҳбари, кейинчалик Мин сулоласига асос солин, император бўлган Чжу Юанчжаннинг тўртинчи ўғли эди. Чжу Юанчжан император Хунву номи билан тахтга ўтиради. Сақланиб қолган Мин тарихий ёзувларига кўра, Чжу Дининг онаси император Хунвунинг асосий турмуш ўртоғи императрица Ма бўлган. Бироқ, баъзи замондошлар Чжу Дининг онаси императорнинг корейс канизакларидан бири бўлиши мумкин эканлигини ва ҳукмронлиги даврида унинг ворислигини император Сзянвен ўлимидан сўнг қонунийлаштириш учун расмий ёзувлар императрица Манинг ўғли сифатида рўйхатга олиш учун ўзгартирилганлигини та'кидлайдилар[1][3].

Чжу Ди меҳрибон, ғамхўр муҳитда шаҳзода сифатида вояга етган.  Унинг отаси унга ўз даври учун энг яхши таълим берган ва фақат уларга ишониб, кўп ўғиллари учун эски феодал князликларни тиклаган. Чжу Ди Юан сулоласининг собиқ пойтахти ва Юан сулоласининг вориси бўлган Шимолий Юанга қарши курашнинг олдинги сафларида бўлиши муҳим бўлган Ян шаҳзодаси сифатида танилган. Чжу Ди Юаннинг собиқ Хонбалиғи Бейпинга кўчиб ўтганида, очарчилик ва касаллик туфайли вайрон бўлган шаҳарни кўрди. Лекин у бу ерда қолиш ва минтақани тинчлантириш учун отасининг генерали Сю Да билан бирга ишлади (у ўз қайнотаси ҳам эди). Расмий Мин тарихида отасини ўзининг ғайрати, жасурлиги ва кўплаб муваффақиятлари ва етакчилиги билан ҳайратда қолдирган Чжу Ди тасвирланган. Шунга қарамай, Мин сулоласи унинг даврида жуда кўп салбий ҳолатларга учради. Буир кўлидаги буюк ғалабани Чжу Ди эмас, унинг укасининг одами Лан Ю қўлга киритди. Худди шундай, император Хунву шимолга катта кучларни юборганида, улар Чжу Ди қўмондонлиги остида ҳаракатланмаган.

Ҳокимиятга кўтарилиш

Император Ёнгле 1405-йилда отаси учун ясашни буюрган улкан стеланинг ташлаб кетилган пойдевори.

Император Хонгву узоқ умр кўрди ва ўзининг биринчи меросхўри Чжу Бяо, валиаҳд шаҳзода Йивендан ҳам узоқроқ яшади. У ўз ворисидан хавотирда эди ва ўз оиласи Ҳуанг Минг Зу Хун учун бир қатор сулолавий кўрсатмалар берди. Ушбу кўрсатмавий қоидалар ҳокимият фақат императорнинг асосий турмуш ўртоғининг болаларига ўтишини аниқ кўрсатди. Бунда Ян шаҳзодаси Чжу Бяонинг ўғли Чжу Юнвен фойдасига истисно қилинарди[1] 1398-йил 24-июнда император Хонгву вафот этгач, Чжу Юнвен бобосининг ўрнига император Жианвен этиб сайланди. Ян шаҳзодаси сулолавий кўрсатмаларни тўғридан-тўғри бузган ҳолда, ўзи билан катта қуролли қўриқчилар гуруҳини олиб, Нанкинда отаси учун мотам тутмоқчи бўлди. Император армияси уни Хуаянда тўсиб қўйишга муваффақ бўлди ва унинг учта ўғли пойтахтда гаровда бўлиб, хизмат қилаётганини ҳисобга олган ҳолда шаҳзода шармандалик билан орқага чекинди[1].

Имоператор Сянвеннинг кучсиз амакиларига қарши қаттиқ кураши („Маршчи лордларини заифлаштириш“) уларнинг яшашини анча қийинлаштирди. Чжу Дининг акаси Чжу Су, Чжоу шаҳзодаси ҳибсга олинди ва Юннанга сургун қилинди; Чжу Гуи, Даи шаҳзодаси оддий одамга айланди; Сян шаҳзодаси Чжу Бай босим остида ўз жонига қасд қилди; Си шаҳзодаси Чжу Фу ва Мин шаҳзодаси Чжу Пиан 1398-йилнинг охири ва 1399-йилнинг биринчи ярмида лавозимидан туширилган. Муайян душманликка дуч келган Чжу Ди ўзини касал қилиб кўрсатди ва 1399-йил июн ойида шимолга ташриф буюриш учун ўғилларини асирликдан озод қилишга эришишдан олдин бир неча ой давомида „ақлдан озди“. 5-август куни Чжу Ди император Сянвен „ёвуз маслаҳатчилар“ қурбони бўлганини эълон қилди. Имоператор Хонгвунинг сулолавий кўрсатмалари уларни олиб ташлаш учун қурол кўтаришга мажбур қилган эди. Бу можаро Жингнан кампанияси деб номланади[1].

Биринчи йили Чжу Ди Генг Бингвен ва Ли Жинглонг бошчилигидаги юқори кучларнинг дастлабки ҳужумларидан тактика ва мўғул ёрдамчилари туфайли омон қолди. У шунингдек, ўз исёни учун кўплаб далилларни келтирди. Жумладан, император Манинг ўғли эканлиги ҳақидаги шубҳали даъволар ва отаси уни қонуний меросхўр қилишга урингани ҳақида дадил билан ёлғон гапирди, фақат Чжу Бяонинг ўғлига ваколат бериш учун ҳаракати бюрократлар томонидан барбод қилинди. Ушбу тарғибот туфайлими ёки шахсий мақсадлар учунми, Чжу Ди Буюк Канал бўйлаб императорнинг таъминот омборларига қарши кураш олиб боришга имкон берадиган бебаҳо маълумотлар билан таъминланган амалдорлар ва генералларнинг ишончига кира олди. 1402-йилга келиб, у Хузжоу, Сучжоу ва Янчжоуни талон-торож қилишда императорнинг асосий қўшинларидан қочиш учун етарлича маълумотга эга эди. Чен Хуаннинг хиёнати унга император армиясининг Янсзи дарё флотини берди; Ли Жинглонг ва шаҳзоданинг ўгай укаси Чжу Хуйнинг хиёнати туфайли 13-июлда Нанкин дарвозаси очилди. Тартибсизлик вақтида император саройи тезда ёндириб юборилди: Чжу Ди ўз меросхўрлигини таниб бўлмас даражада ёниб кетган учта жасад – император Сянвен, унинг турмуш ўртоғи ва уларнинг ўғли сифатида да'во қилиш орқали ўз меросхўрлигини та'минлади. Бироқ ўнлаб йиллар давомида император Сянвен буддист роҳиб сифатида ниқобланиб қочиб кетгани ҳақидаги миш-мишлар тинмади[1].

Пойтахтни қўлга киритган Чжу Ди энди ўз жиянини ёвузлар маслаҳатидан қутқариш тўғрисидаги олдинги баҳсларни бир четга суриб қўйди ва император Жианвеннинг бутун ҳукмронлик даврини бекор қилди. 1402-йилни Хунву даврининг 35-йили сифатида қабул қилди[1]. Император Жианвен вафотидан кейин императорлик даражасига кўтарилган укаси Чжу Бяо вафот этгач, лавозимидан туширилди; Чжу Бяонинг омон қолган икки ўғли оддий аҳолига мансуб бўлди ва уй қамоғига олинди. Император Жианвеннинг омон қолган кенжа ўғли қамоққа ташланди ва кейинги 55 йил давомида яшириниб юрди. У тахтни эгаллаш таклифларини қайта-қайта рад этгач, тахтни Чжу Ди қабул қилди ва келгуси йил Ёнгле даврининг биринчи йили бўлишини эълон қилди. 1402-йил 17-июлда отасининг қабрига ташриф буюрганидан сўнг, 42 ёшида Чжу Дига Мин сулоласининг императори сифатида тож кийдирилди. У ўз ҳукмронлиги илк йилларининг катта қисмини миш-мишларни бостириш ва қонунбузарларни жазолаш билан ўтказди.

Император бўлиши

Нанкиндаги кўплаб олим-бюрократлар ўзининг тахтга даъвоси қонунийлигини тан олишдан бош тортгач, император Ёнгле уларни ва оилаларини, жумладан, аёллар ва болаларни қириб юборишни бошлади. ИМператор Жианвен режимининг тарафдорлари бутун мамлакат бўйлаб йўқ қилинди, амалдорлар олдинги икки маъмурият билан ҳисоблашиш талаблари туфайли террор ҳукмронлиги кузатилди[2].

Император Ёнгленинг бронза ҳайкали. Бу маданий инқилоб даврида вайрон қилинган асл тош ҳайкалнинг нусхаси

Хитой қонунчилиги узоқ вақт давомида раҳбарлар билан оилаларини ҳам қатл қилишга рухсат берган. Т„арих классикаси“ да Шан сулоласи давридаёқ итоациз зобитларга шундай таҳдид бўлгани қайд этилган. Император Хонгву бу амалиётни тўлиқ қайта тиклади, исёнчилар ва хоинларни минг марта кесиш орқали ўлим билан жазолади, шунингдек, уларнинг бобо-бувилари, ота-оналари, амаки ва холалари, ака-укалари, опа-сингиллари, болалари, жиянлари, невараларининг ҳам ўлимига сабаб бўлди[4]. Ба'зан болалар сақлаб қолинган ва ба'зан аёлларга қулликни танлашга рухсат берилган. Ўлдирилган олимлардан тўрт нафари „Тўрт шаҳид“ номи билан машҳур бўлди. Улардан энг машҳури император Сянвеннинг собиқ тарбиячиси Фанг Сяору эди. Унга барча тўққиз қариндошлик даражаси қатл этилиши билан таҳдид қилиниб, „Тўққизтасига қарши бўлманг! ўн билан боринг!“ дейилган ва у 10 қариндошлик даражаси билан қатл этилган: бутун оиласи билан бирга, император Ёнгле агентлари топиши мумкин бўлган ҳар бир собиқ талабаси ёки тенгдоши ҳам ўлдирилган. Айтишларича, у вафот этганида, белидан ярми кесилган ҳолда 篡 қаҳрамон сўзини ёзиш учун ўз қонидан фойдаланган.

Император Ёнгле анъанавий маросимларни диққат билан кузатиб борди. У сарой ҳаётининг ҳашаматига берилмади. Буддизм ва буддист байрамларидан фуқаровий тартибсизликларни бостириш учун фойдаланган. У турли хил хитой қабилалари ўртасидаги урушларни тўхтатди ва Мин империяси ичида тинчликни энг яхши даражада таъминлаш учун вилоятларни қайта ташкил қилди. Император Ёнгле Эрнст Фабер томонидан „қизғин буддист“ дея таърифланган[5].

Қўзғолондан кейинги империяни бошқариш билан боғлиқ муаммолар туфайли император Ёнгле ўз ҳукуматида хизмат қилиш учун малакали олимларни излади. У кўплаб энг яхши олимларни номзод сифатида танлаб олди. Уларни танлашга жуда эҳтиёткорлик билан ёндашди, ҳатто одамларни ёллаш шартларини ҳам яратди. У, шунингдек, Хитойда буддизмнинг таназзулга учрашидан ҳам хавотирда эди.

Ҳукмронлиги

Император Ёнгле даврида Мин империяси (1409-йил ҳолатига кўра)

Тибет билан муносабатлар

1403-йилда император Ёнгле Тибетга хабарлар, совғалар билан элчилар юбориб, Тибет буддизмининг Кагю мактабининг бешинчи Гялва Кармапа Дешин Шекпани император пойтахтига ташриф буюришга таклиф қилди. Узоқ саёҳатдан сўнг, Дешин Шекпа 1407-йил 10-апрелда фил миниб император саройи Нанкинга этиб келди. У ерда ўн минглаб роҳиблар уни кутиб олишди.

Дешин Шекпа император Ёнглени турли одамлар учун турли динлар мавжудлигига ишонтирди. Унинг ташрифи давомида Кармапа жуда яхши кутиб олинди ва унга бир қатор мўжизавий ҳодисалар ҳақида хабар берилди. Шунингдек, у император оиласи учун маросимлар ўтказди. Император унга 700 ўлчовли кумуш буюмлар совға қилди ва „Қимматли диний подшоҳ, ғарбнинг буюк меҳрибонларидан бири, тинчликнинг қудратли Буддаси“ унвонини берди[6]. Британия музейидаги хатвангада император Ёнгле томонидан Кармапага совға қилинган буюмлардан бири мавжуд[7].

Диний масалалардан ташқари, император Ёнгле Кармапа билан ХИИИ-ХИВ асрларда Юан ҳукмдорлари Сакяпа билан ўрнатган иттифоққа ўхшаш иттифоқ тузмоқчи эди[8]. У Тибетнинг бир қисми ҳали ҳам собиқ Юан сулоласи аъзолари томонидан қаттиқ назорат остида бўлгани ва Тибетни Кармапа ҳукмронлиги остида бирлаштириш мақсадида қўшин юборишни таклиф қилган кўринади, аммо Дешин Шекпа бунга қарши чиққан[9].

Дешин Шекпа 1408-йил 17-майда Нанкинни тарк этди[10]. 1410-йилда у Сурфуга қайтиб келди, у ерда зилзиладан жиддий зарар кўрганидан кейин монастирини қайта тиклади.

Меросхўр танлаш

Меросхўр танлаш вақти келганида, император Ёнгле иккинчи ўғли - Хан шаҳзодаси Чжу Гаохуни танлашни хоҳлади. Чжу Гаоху акасининг интеллектуал ва инсонпарвар табиатига қарама-қарши равишда спортчи-жангчи хусусиятига эга эди. Маслаҳатчиларининг маслаҳатларига қарамай, император Ёнгле ўзининг катта ўғли Чжу Гаозжини (бўлажак император Хунси) ворис сифатида Хиэ Жиннинг маслаҳати билан танлади. Натижада, Чжу Гаоху ғазабланди ва отасининг марҳамати учун жокейдан воз кечишни ва унинг князлиги жойлашган Юннан вилоятига кўчиб ўтишни рад этди. У ҳатто Хиэ Жиннинг маслаҳатига путур этказишгача борди ва охир-оқибатда уни ўлдирди.

Миллий иқтисодиёт ва қурилиш лойиҳалари

Император Ёнгле император Жианвенни ҳокимиятдан ағдаргандан сўнг Хитойнинг қишлоқлари вайрон бўлди. Янги мўрт иқтисодиёт паст ишлаб чиқариш ва аҳолининг камайиши муаммоаси билан курашишга мажбур бўлди. Император Ёнгле янги иқтисодиётни мустаҳкамлаш ва барқарорлаштириш бўйича узоқ ва кенг қамровли режа тузди, лекин биринчи навбатда у келишмовчиликларни бостириши керак эди. У миш-мишлар тарқатадиган коррупсионер амалдорларни лавозимидан четлаштириш учун сензура тизимини яратди. Император ўзининг бошқа қариндошлари орасидаги яширин жамиятлар, қароқчилар ва содиқ одамларни аниқлаш ёки йўқ қилиш учун ўзининг энг ишончли қўриқчиларини юборди. Иқтисодиётни мустаҳкамлаш учун у мавжуд ишчи кучидан максимал даражада фойдаланган ҳолда тўқимачилик ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини максимал даражада ошириб, аҳолининг камайиши муаммосига қарши курашди.

Император Ёнгле, шунингдек, Қуйи Янсзи ҳавзаси каби ишлаб чиқаришга бой ҳудудларни қайта тиклаш устида ишлади ва Буюк Канални кенг миқёсда реконструксия қилишга ҳаракат қилди. Унинг ҳукмронлиги даврида Буюк Канал деярли бутунлай қайта қурилди ва охир-оқибат бутун дунёдан импорт қилинадиган товарларни олиб ўтиш имконига эга бўлди. Император Ёнгленинг қисқа муддатли мақсади шимолий шаҳар марказларини, айниқса Пекиндаги янги пойтахтини ривожлантириш эди. Буюк канал қайта қурилгунга қадар дон икки йўл билан Пекинга келтирилган. Маршрутлардан бири Шарқий Хитой денгизи орқали, Лиужиаганг портидан (Сучжоу яқинида) ўтган; иккинчиси, донни катта-кичик саёз баржаларга ўтказишнинг анча машаққатли жараёни эди (Хуай дарёсидан ўтиб, Шандуннинг жануби-ғарбий қисмини кесиб ўтишга мажбур бўлинган). Дон Пекинга етиб боргунга қадар Сариқ дарёдаги йирик дарё баржаларига ўтказиларди[11]. Ҳар йили шимолга тўрт миллион ши (бир ши 107 литрга тенг) дон этказиб берилиши сабабли иккала жараён ҳам ниҳоятда самарасиз бўлиб қолди[11]. Шандуннинг Жининг шаҳри магистрати император Ёнглега донни жўнатишнинг амалдаги усулига норозилик билдирилган меморандум юборди. Император унинг илтимосни охир оқибат қондирди[12].

Император Ёнгле шуҳратпарастлиги учун ўз пойтахтини Пекинга кўчиришни режалаштирган. Оммабоп афсонага кўра, императорнинг маслаҳатчилари императорни Нанкинни ўраб турган тепаликларга олиб келиб, пойтахтнинг артиллерия ҳужумидан заифлигини кўрсатганларидан сўнг пойтахт кўчирилган.

Император Пекинда давлат идоралари, амалдорлар ва император оиласи истиқомат қиладиган йирик иншоотлар қуришни режалаштирган. Узоқ давом этган қурилиш ишларидан сўнг (1407-1420) Ёпиқ шаҳар қуриб битказилди ва кейинги 500 йил давомида император пойтахтига айланди.

Император Ёнгле Нанкиндаги отасининг Сяолин мақбараси меъморий ансамбли қурилишини якунлаб, император Хонгвенинг хизматлари ва фазилатларини мадҳ этувчи саккиз метрли тошбақа стеласи билан монументал “Квадрат павилён” (Сифангченг) ўрнатди. Дарҳақиқат, император Ёнгленинг ёдгорлик учун асл ғояси 73 метр баландликда мисли кўрилмаган стелла ўрнатиш эди. Бироқ, ўша ёдгорликларнинг улкан қисмларини кўчириш ёки ўрнатишнинг имкони йўқлиги сабабли улар Янгшан карерида қурилиши тугалланмасдан, ҳозиргача сақланиб қолган[13].

Гарчи император Хонгву ўз авлодлари ўзининг Сяолин мақбараси ёнида дафн этилишини ният қилган бўлса ҳам (император Хонгву меросхўри Чжу Бяо шжу ерда дафн этилган), император Ёнгленинг пойтахтни Пекинга кўчириши янги шаҳарда янги император қабристони яратиш заруриятини туғдирди. Фенгшуй мутахассисларининг маслаҳати билан император Ёнгле Пекин шимолидаги ҳудудни танлаб, у ерда ўзи ва унинг ворислари дафн этиладиган жой бапо эттирди. Кейинги икки аср давомида Мин сулолавий қабрларида жами ўн учта император дафн қилинди.

Дин ва фалсафа

Император Ёнгле хитойлик анъаначилардан эди. У конфуцийликни тарғиб қилди, анъанавий диний ва миллий маросимларни сақлаб қолди ва классик маданиятга ҳурмат кўрсатди. Вуданг тоғи ибодатхонасини қайта таъмирлади. Унинг ҳукмронлиги даврида кўплаб буддист ва даоист ибодатхоналари қурилган. Император Ёнгле Хитойдан мўғул маданиятини йўқ қилишга интилди; машҳур мўғул исмлари, одатлари, тили ва кийимларидан фойдаланишни тақиқлади. 

Император Ёнгле Нанкин ва Сианда жойлашган ҳар бир масжидга ҳомийлик қилди. Масжидларни таъмирлаш рағбатлантирилди ва бошқа мақсадларга ўтказиш тақиқланди[14][15].

У Хитой сивилизацияси тўплами бўлган Ёнгле Энсиклопедиясини ёзишни бош котиб Хиэ Жинга топширди. У 1408-йилда тугалланган ва 2007-йил охирида Википедия ундан ўтиб кетгунга қадар дунёдаги энг катта бош энсиклопедия бўлган[16][17].

Ҳарбий ҳаракатлар

Мўғулларга қарши урушлар

Мўғуллар ҳали ҳам Мин империяси учун кўп муаммоларни келтириб чиқараётганди. Импоэратор Ёнгле мавжуд таҳдидни бартараф этишга ҳаракат қилди. У мўғул даштларига бешта ҳарбий юриш уюштирди ва император Хунву томонидан мағлубиятга учратилганидан сўнг шимолга қочиб кетган Юан сулоласи ворисларини тор-мор қилди. У шимолий мудофаани тиклади ва қўшин тузиш ва мўғулларни қўзғатмаслик учун буфер иттифоқлар тузди. Унинг стратегияси мўғулларни хитойларга иқтисодий қарамликка тушириш ва Мўғулистонда уларнинг кучини синдириш учун даврий ташаббуслар билан чиқиш эди. У Мўғулистонни Хитойнинг вассали бўлиш учун мажбурлашга уринди, барча қабилалар ўзларини Мин империясига бўйсуниб, вассаллар деб эълон қилдилар ва мўғулларни ўз таъсирларига олиб, изоляция қилишни хоҳладилар. Жанглар натижасида император Ёнгле жангда отлиқларнинг аҳамиятини тушуниб борди ва охир-оқибат отларни яхши таъминлаш учун ўз ресурсларининг кўп қисмини сарфлай бошлади. Император бутун умрини мўғулларга қарши курашда ўтказди. Бу йўлда муваффақияцизликларга ҳам, муваффақиятга ҳам эришди. Лекин императорнинг мўғулларга қарши иккинчи юришидан сўнг, Мин империяси етти йилдан ортиқ тинчликда яшади.

Ветнамнинг забт этилиши

Жиаозжи (Шимолий Ветнам) Мин ишғоли остида

Император Ёнгле даврида Ветнам кўплаб таҳдидлар манбаи бўлган. 1406-йилда император Тран сулоласининг бир нечта расмий илтимосларига жавоб берди, аммо Ветнамга келганида Тран шаҳзодаси ҳам, унга ҳамроҳ бўлган Хитой элчиси пистирмага тушиб, ўлдирилди. Ушбу ҳақоратга жавобан император Ёнгле Чжан Фу ва Му Шенг бошчилигидаги иккита қўшинни Ветнамни забт этиш учун сафарбар қилди. Трầн қироллик оиласи қатл этилгани учун[18] :112–113Ветнам, 939-йилгача бўлгани каби, Хитойнинг провинсияси сифатида қўшиб олинди. 1407-йилда Хо монархи мағлубиятга учрагач, хитойликлар аҳолини жиловлаш учун жиддий ва барқарор ҳаракатни бошладилар. Пагода Бао Мин каби турли хил қадимий жойлар талон-торож қилиниб, вайрон қилинди. 1407-йил 2-декабрда император Ёнгле Чжан Фуга бегуноҳ ветнамликларга зарар етказмаслик тўғрисида буйруқ бериб, қўзғолончиларнинг оила аъзоларини, масалан, агар қўзғолонда иштирок этмаса ёш эркакларни сақлаб қолишни буюрди[19]. 1418-йил бошида Лê сулоласига асос солган Лê Лợи Мин ҳукмронлигига қарши катта исён кўтарди. 1424-йилда император Ёнгле вафот этганида, Лê Лợи бошчилигидаги Ветнам исёнчилари деярли бутун вилоятни эгаллаб олишди. 1427-йилга келиб, император Сюанде бобоси бошлаган са'й-ҳаракатлардан воз кечди ва вассал мақомига эга бўлиш шарти билан Ветнам мустақиллигини расман тан олди.

Дипломатик миссиялар ва дунёни ўрганиш

Африка жирафаси, асли Малиндидан бўлиб, 1414-йилда Бенгал ҳукмдори томонидан император Ёнглега совға қилинган ва хайрли иш сифатида қабул қилинган[20].

Император Ёнгле бутун дунё бўйлаб Хитой таъсир доирасини кенгайтириш истагининг бир қисми сифатида адмирал Чжан Хе бошчилигидаги катта ва узоқ муддатли денгиз саёҳатларига ҳомийлик қилди. Хитой кемалари император Ёнгле ҳукмронлигидан олдин ва кейин Япония, Рюкю ва Жануби-Шарқий Осиёнинг кўплаб ҳудудларига саёҳат қилишда давом этган бўлса-да, Чжан Хе экспедициялари Хитойнинг дунёдаги ягона йирик денгиз тадқиқотлари эди (хитойликлар Танг сулоласи давридан бери Арабистон, Шарқий мамлакатлар: Африка ва Мисрга сузиб келган бўлиши мумкин). Биринчи экспедиция 1405-йилда (Португалиялик Генрих Навигатор кашфиёт саёҳатларини бошлашидан 18 йил олдин) бошланган. Экспедициялар Чжан Хе ва унинг шериклари (Ванг Жингҳонг, Ҳонг Бао ва бошқалар) қўмондонлиги остида амалга оширилган эди[21]. 1405—1433-йилларда еттита экспедиция уюштирилиб, Осиёнинг йирик савдо марказларига (Тенаварай (Дондра боши), Ҳормуз ва Аденгача) ва шимоли-шарқий Африкага (Малинди) етиб борди. Фойдаланилган кемаларнинг ба'зилари, эҳтимол, инсоният тарихидаги энг катта елканли ёғоч кемалар эди[22].

Хитой денгиз экспедициялари ажойиб техник ва логистик ютуқ эди. Император Ёнгле ворислари император Хунси ва Сюанделар қимматга тушадиган бу каби экспедицияларни Мин империяси учун зарарли деб ҳисобладилар. Император Хунси кейинги экспедицияларни тугатди ва император Сюанденинг авлодлари Чжан Хенинг денгиз саёҳатлари ҳақидаги кўп маълумотларни яширишди.

1406-йил 30-январда император Ёнгле Рюкюанлар ўз фарзандларини Мин император саройида хизмат қилиш учун амалдор бўлиши мақсадида кастрация қилганларини эшитиб даҳшатга тушди. Император кастрация қилинган ўғил болалар бегуноҳ эканлигини ва кастрацияга лойиқ эмаслигини айтди ва у болаларни Рюкюга қайтариб берди. Уларга бошқа амалдорлар юбормасликни буюрди[23].

1411-йилда Гирин шаҳрида тузилган ва Журчен қабиласидан бўлган амалдор Йишиха томонидан бошқариладиган кичикроқ флот Сунгари ва Амур дарёлари бўйлаб сузиб кетди. Экспедиция Нурган вилояти ҳарбий комиссиясини тузди, унинг қароргоҳи хитойлар Телин деб атаган жойда (ҳозирги Россиянинг Тир қишлоғи) жойлашган. Маҳаллий нивх ёки тунгус раҳбарларига император маъмуриятида унвонлар берилди. Йишиханинг экспедициялари император Ёнгле ва Хуанде даврида яна бир неча марта қуйи Амурга қайтиб келишди. Уларнинг охиргиси 1430-йилларда минтақага ташриф буюрган[24][25][26].

Хитойга бостириб кириш ниятида бўлган Амир Темур вафотидан сўнг Мин империяси билан Хуросондаги Шоҳруҳ Мирзо давлати ва Мовароуннаҳр давлати ўртасидаги муносабатлар анча яхшиланиб, давлатлар ўртасида бир неча бор йирик расмий элчилар алмашилган. Мин империясининг Самарқанд ва Ҳиротдаги элчиси Чен Ченг ҳам, унинг ҳамкасби Ғиёсуддин Наққош ҳам бир-бирларининг давлатларига қилган ташрифлари ҳақида батафсил маълумотларни ёзиб қолдирганлар.

Император Ёнгленинг турмуш ўртоқларидан бири Журчен маликаси эди. Бунинг натижасида унга хизмат қиладиган кўплаб амалдорлар Журчен, хусусан Йишихалардан эди[27][28].

Манжуриядаги Мин ҳукмронлиги туфайли Хитой Янги Йили, "Хитой худоси" каби Хитой маданий ва диний таъсири, аждаҳо каби хитой афсоналари, одатлари, қишлоқ хўжалиги, чорвачилик, иситиш тизими, темир қозон, шойи ва пахта кабилар Удегей, Улч ва Нанай каби Амур маҳаллий аҳолиси орасида тарқалди[29].

Манжурия Юан сулоласи ҳукмронлиги остидан Нурган минтақавий ҳарбий комиссиясининг бир қисми сифатида Мин ҳукмронлигига ўтгандан сўнг, Сахалиннинг Айну ва Нивхлари Хитойнинг Мин сулоласи вассаллари бўлди. Болуоҳе, Нангҳар ва Вулиэҳе 1308-йилда Юан билан уруш тугаганидан сўнг Айнулардан солиқ олиш учун ташкил этилган Юан постлари эди. 1409-йилда Ёнгле императори томонидан Нуркан (Нургон) постлари билан бир қаторда Тирда жойлашган Ёнгнинг ибодатхонаси барпо этилгандан сўнг, Сахалин ва Амур дарёси ҳудудидаги Минг хитой постлари ХВ асрда Сахалин, Уилта ва Нивхдаги Айнудан ҳайвонлар териси ўлпонини олдилар. Минг, шунингдек, Вулиэҳеда лавозимни эгаллаган ва 1431-йилда Сахалиндаги қўмондон ёрдамчиси Алигедан сансар пўстлоғи ўлпонини олган, кейин Минг вейзҳенфу (бўйсунишда айбланган амалдор), зҳиҳуи қианши (ёрдамчи қўмондон), зҳиҳуи тонгжи (қўмондон ўринбосари) каби унвонларни олган. ва Сахалин туб аҳолисидан Чжиҳуиши (қўмондон). Минг 1437-йилда бошлиқ Алингге, Туолингҳа, Санчиха ва Жалухадан ўлпон олди. Сахалиннинг туб аҳолиси орасида бошлиқ лавозими отадан ўғилга мерос бўлиб ўтди ва ўғиллари оталари билан Вулиэҳега келишди. Минг амалдорлари ўлпон ўтказгандан сўнг, Сахалин Аину, Уилта ва Нивхга тегишли даражага эга бўлган ипак кийимларни беришди. Денгиз вилояти минтақасида Сахалин туб аҳолиси учун бўйсундирилган халқларни амалга оширувчилар учун Минг "тизими мавжуд эди. Сахалин 1456—1487-йилларда тунгус гуруҳлари қўшилганлиги сабабли ушбу савдо орқали материк Осиёдан темир асбоблар олди. Маҳаллий маҳаллий иэрархиялар Минг хитойликларига улар билан бирлаштирилган сиёсий идоралар берган. Сахалиндаги Минг тизими Қинг томонидан тақлид қилинган[30]. Сахалиндаги нивх аёллари Минг Сахалин ва Амур дарёси минтақасидан ўлпон олганида, Хан Хитой Минг амалдорларига турмушга чиқди[31][32].

Император Ёнгле Чжан Хенинг саёҳатлари пайтида Лузонда Мин назоратини ўрнатди ва 1405-йилда Ко-ча-лаони (Ху Чаилао) губернатор лавозимига тайинлади[33][34]. Хитой архипелакдаги етакчилар орасида ҳам вассалларга эга эди[35][36]. Император Ёнгле даврида Хитой бу ҳудуд билан савдода устунликка эришди[37]. Лузондаги маҳаллий ҳукмдорлар император Ёнгле тайинлаган губернатор ёки „олий офицер“ томонидан „тасдиқланган“[38].

Лузон, Сулу (қирол Падука Пахала даврида), Суматра, ва Бруней ҳудудлари Мин империяси билан дипломатик алоқалар ўрнатган ва элчилар алмашиб турган[39][40][38][41][42][43][44].

Император Ёнгле Шоҳруҳ Мирзо билан элчи алмашиб, Чен Ченгни Самарқанд ва Ҳиротга, Шоҳрух эса Ғиёсиддин Наққошни Пекинга юборган.

Вафоти

Чанглинг (長陵)

1424-йил 1-апрелда император Ёнгле қочган ойратлар қўшинини қувиш учун Гоби чўлига катта юриш бошлади. Рақибларини тезда қувиб ета олмаганидан ҳафсаласи пир бўлган Ёнгле чуқур руҳий тушкунликка тушиб, эҳтимол, бир қатор майда инсултлар туфайли касал бўлиб қолди.  1424-йил 12-августда император Ёнгле вафот этди. У Пекиннинг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган Чанглингда (長陵) дафн этилган.

Мерос

Чинни минораси
Ёнгле қўнғироғи, 1420-йилларда ишланган

Император Ёнгле бутун умр шон-шуҳрат, куч ва бойликка интилган деб ҳисобланади. У Нанкиндаги чинни минораси каби ёдгорликларни лойиҳалаш орқали Хитой маданиятига ҳурмат кўрсатиб, уни сақлаб қолиш учун кўп меҳнат қилди. Шу билан бирга Хитой жамиятидан чет эл маданиятларидаги одамларни сиқиб чиқарди. У отасининг ютуқларини сақлаб қолишга ҳаракат қилди ва тахтга да'восини исботлаш учун кўп вақт сарфлади. Унинг ҳукмронлиги Хитой аҳолиси учун аралаш ҳолат эди. Император Ёнгленинг иқтисодий, та’лим ва ҳарбий соҳадаги ислоҳотлари халқ учун мисли кўрилмаган имтиёзлар берди. Лекин унинг деспотик бошқарув услуби жосуслик агентлигини шакллантирди. Ушбу салбий жиҳатларига қарамай, император Ёнгле Хитой маданияти, тарихи ва давлатчилигининг ме'мори ва қўриқчиси, Хитой тарихидаги нуфузли ҳукмдор ҳисобланади.

У худди отаси каби шафқацизлиги билан кўп эсланади. У император Жианвен сарой хизматчиларининг кўпини ўлдирди, жиянининг кўплаб содиқ одамларини қийнаб ўлдирди ёки бошқа йўллар билан уларнинг қариндошларига ёмон муносабатда бўлди[45][46][47][48]. император Ёнгле уни хўрлаш билан таҳдид қилган жинсий жанжални бостиришга ҳаракат қилганда, 2800 канизакларни, хизматкор қизларни ва уларни қўриқлаган амалдорларни ўлдиришни буюрди[49]. Унинг вориси, император Хонгси омон қолганларнинг кўпини озод қилди.

Шажараси

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чжу Сижиу
 
 
 
 
 
 
 
Чжу Чуйи
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Ҳенг
 
 
 
 
 
 
 
Чжу Шичжен (1281–1344)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Ю
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Император Хонгву (1328–1398)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Лорд Чен (1235–1334)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Чун (1286–1344)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Император Ёнгле (1360–1424)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Ма (Хонгву) (1332–1382)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чжен хоним
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Чан Ҳок-лам. "Легитиматинг Усурпатион: Ҳисториcал Ревисионс ундер тҳе Минг Ёнгле Эмперор (р. 1402–1424)". Тҳе Легитиматион оф Неw Ордерс: Cасе Студиэс ин Wорлд Ҳисторй. Чинесе Университй Пресс, 2007. ИСБН 9789629962395. Аccессед 12 Оcтобер 2012.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Cраwфорд, Роберт Б. "Эунуч Поwер ин тҳе Минг Дйнастй". Тъоунг Пао, 2д Сериэс, Вол. 49, Ливр. 3 (1961), пп. 115–148. Аccессед 9 Оcтобер 2012.
  3. ↑ Леватҳес, Лоуисе. Wҳен Чина Рулед Тҳе Сеас: Тҳе Треасуре Флеэт оф тҳе Драгон Тҳроне 1405–1433, п. 59. Охфорд Унив. Пресс (Неw Ёрк), 1994.
  4. ↑ Ни Зҳенгмао (倪正茂). Ан Эхплоратион оф Cомпаративе Лаw (比较法学探析). Чина Легал Публишинг (中国法制出版社), 2006.
  5. ↑ Эрнст Фабер. Чронологиcал ҳандбоок оф тҳе ҳисторй оф Чина: а манусcрипт лефт бй тҳе лате Рев. Эрнст Фабер. Пуб. бй тҳе Генерал Эвангелиcал Протестант миссионарй соcиэтй оф Германй, 1902 — 196-бет. Қаралди: 6-июн 2011-йил. 
  6. ↑ Броwн, 34.
  7. ↑ „Усе тҳис имаге 20263001 | Бритиш Мусеум“.
  8. ↑ Сперлинг, 283–284.
  9. ↑ Броwн, 33–34.
  10. ↑ Сперлинг, 284.
  11. ↑ 11,0 11,1 Броок, 46–47.
  12. ↑ Броок, 47.
  13. ↑ Янг, Хинҳуа (杨新华); Лу, Ҳаиминг (卢海鸣) (2001), 南京明清建筑 (Минг анд Қинг арчитеcтуре оф Нанжинг), 南京大学出版社 (Нанжинг Университй Пресс), 595–599, 616–617-бет, ИСБН 7-305-03669-2
  14. ↑ Чина арчаэологй анд арт дигест, Волуме 3, Иссуэ 4. Арт Техт (ҲК) Лтд, 2000 — 29-бет. Қаралди: 28-июн 2010-йил. 
  15. ↑ Дру C. Гладней. Муслим Чинесе: этҳниc натионалисм ин тҳе Пеопле'с Републиc. Ҳарвард Унив Асиа Cентер, 1996 — 269-бет. ИСБН 0-674-59497-5. Қаралди: 28-июн 2010-йил. 
  16. ↑ Катҳлеэн Куипер (31-август 2006-йил). "Ёнгле дадиан (Чинесе энcйcлопаэдиа)". Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. Чиcаго, Иллиноис. ҳттп://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/654973/Ёнгле-дадиан. Қаралди: 9-май 2012-йил.  Энcйcлопæдиа Британниcа Инc.
  17. ↑ "Энcйcлопедиас анд Диcтионариэс". Энcйcлопæдиа Британниcа. 18 (15тҳ нашри). 2007. 257–286 б. 
  18. ↑ Масперо, Г., 2002, Тҳе Чампа Кингдом, Бангкок: Wҳите Лотус Cо., Лтд., ИСБН 9747534991
  19. ↑ „Соутҳеаст Асиа ин тҳе Минг Ши-лу: ан опен аccесс ресоурcе“. Асиа Ресеарч Институте анд тҳе Сингапоре Э-Пресс, Натионал Университй оф Сингапоре. 2016-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-июл 2014-йил.
  20. ↑ Дуйвендак, Ж.Ж.Л. (1939), „Тҳе Труэ Датес оф тҳе Чинесе Маритиме Эхпедитионс ин тҳе Эарлй Фифтеэнтҳ Cентурй Тҳе Труэ Датес оф тҳе Чинесе Маритиме Эхпедитионс ин тҳе Эарлй Фифтеэнтҳ Cентурй“, Т'оунг Пао, Сеcонд Сериэс, 34 (5): 402, ЖСТОР 4527170
  21. ↑ Басед он десcриптионс оф тҳе cоаст фром 860. Ронан, Cолин; Неэдҳам, Жосепҳ (1986), Тҳе Шортер Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина, 3-жилд, 133-бет
  22. ↑ Натионал Геограпҳиc, Май 2004
  23. ↑ Wаде, Геофф (1-июл 2007-йил). „Рюкю ин тҳе Минг Реигн Анналс 1380с–1580с“. Wоркинг Папер Сериэс. № 93. Асиа Ресеарч Институте Натионал Университй оф Сингапоре. 75-бет. дои:10.2139/ссрн.1317152. ССРН 1317152. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  24. ↑ Л. Cаррингтон Годрич, Чаойинг Фанг (эдиторс), "Диcтионарй оф Минг Биограпҳй, 1368–1644". Волуме И (А-Л). Cолумбиа Университй Пресс, 1976. ИСБН 0-231-03801-1. (Артиcле он Ишиҳа, пп. 685–686)
  25. ↑ Цаи (2002), пп. 158–159.
  26. ↑ Шиҳ-шан Ҳенрй Цаи. Тҳе эунучс ин тҳе Минг дйнастй, иллустратед, СУНЙ Пресс, 1996 — 129-бет. ИСБН 0-7914-2687-4. Қаралди: 2-март 2012-йил. „Wҳиле Ҳаи Тонг анд Ҳоу Хиан wере бусй cоуртинг тҳе Монголс анд Тибетанс, а Минг эунуч оф Манчуриан стоcк, Йишиҳа, алсо қуиэтлй cарриэд тҳе гуидон ин тҳе эхплоратион оф Нортҳерн Манчуриа анд Эастерн Сибериа. Ин 1375, тҳе Минг дйнастй эстаблишед тҳе Лиаодонг Регионал Милитарй Cоммиссион ат Лиаоянг, усинг тwентй-фиве гуардс (эач гуард cонсистед оф роугҳлй 5,600 солдиэрс) то cонтрол Соутҳерн Манчуриа. Ин 1409, сих еарс афтер тҳе Ёнгле Эмперор асcендед тҳе тҳроне, ҳе лаунчед тҳреэ cампаигнс то шоре уп Минг инфлуэнcе ин тҳе лоwер Амур Ривер валлей. Тҳе упшот wас тҳе эстаблишмент оф тҳе Нуэркан Регионал Милитарй Cоммиссион wитҳ северал батталионс (1,120 солдиэрс тҳеоретиcаллй маде уп а батталион) деплоед алонг тҳе Сонгари, Уссури, Кҳор, Урми, Мулинг анд Нен Риверс. Тҳе Нуэркан Cоммиссион, wҳич параллеллед тҳат оф тҳе Лиаодонг Cоммиссион, wас а спеcиал фронтиэр администратионс; тҳерефоре тҳе Минг говернмент пермиттед иц cоммандинг оффиcерс то трансмит тҳеир оффиcес то тҳеир сонс анд грандсонс wитҳоут анй димунитион ин ранк. Ин тҳе меантиме, Тҳе Минг cоурт периодиcаллй сент спеcиал энвойс анд инспеcторс то тҳе регион, макинг суре тҳат тҳе чиэфс оф вариоус трибес ремаинед лоял то тҳе Минг эмперор. Бут тҳе оне энбой wҳо wас мост аcтиве анд плаед тҳе мост сигнифиcант роле ин тҳе регион wас тҳе эунуч Йишиҳа.“ 
  27. ↑ Таисуке Митамура. Чинесе эунучс: тҳе струcтуре оф интимате политиcс. C.Э. Туттле Cо., 1970 — 54-бет. ИСБН 9780804806534. Қаралди: 28-июн 2010-йил. 
  28. ↑ Шиҳ-шан Ҳенрй Цаи. Тҳе эунучс ин тҳе Минг дйнастй, иллустратед, СУНЙ Пресс, 1996 — 129-бет. ИСБН 0-7914-2687-4. Қаралди: 2-март 2012-йил. „Йишиҳа белонгед то тҳе Ҳаихи трибе оф тҳе Журчен раcе. Тҳе Минг ши провидес но баcкгроунд информатион он тҳис Манчуриан cастрато эхcепт тҳат Йишиҳа wоркед ундер тwо поwерфул эарлй Минг эунучс, Wанг Зҳен, анд Cао Жихианг. Ит ис алсо ликелй тҳат Йишиҳа гаинед проминенcе бй эндуринг тҳе ҳард кноcкс оф cоурт политиcс анд сервинг империал cонcубинес оф Манчуриан оригин, ас тҳе Ёнгле Эмперор кепт Журчен wомен ин ҳис ҳарем. Ат анй рате, ин тҳе спринг оф 1411, тҳе Ёнгле Эмперор cоммиссионед Йишиҳа то виэ фор тҳе ҳеарт анд соул оф тҳе пеоплес ин Нортҳерн Манчуриа анд Эастерн Сибериа. Йишиҳа лед а партй оф море тҳан 1,000 оффиcерс анд солдиэрс wҳо боардед тwентй-фиве шипс анд саилед алонг тҳе Амур Ривер фор северал дайс бефоре реачинг тҳе Нуэркан Cомманд пост. Нуэркан wас лоcатед он тҳе эаст банк оф тҳе Амур Ривер, аппрохимателй 300 ли фром тҳе ривер'с энтранcе анд 250 ли форм тҳе пресент-дай Руссиан тоwн оф Николаевка. Йишиҳа'с иммедиате ассигнмент wас то cонфер титлес он трибал чиэфс, гивинг тҳем сеалс анд униформс. Ҳе алсо аcтивелй соугҳт неw реcруиц то филл оут тҳе оффиcиал ранкс фор тҳе Регионал Cоммиссион.17“ 
  29. ↑ Форсйтҳ, Жамес. А Ҳисторй оф тҳе Пеоплес оф Сибериа: Руссиа'с Нортҳ Асиан Cолонй 1581-1990, иллустратед, репринт, ревисед, Cамбридге Университй Пресс, 1994 — 214-бет. ИСБН 0521477719. 
  30. ↑ Wалкер, Бретт Л.. Тҳе Cонқуэст оф Аину Ландс: Эcологй анд Cултуре ин Жапанесе Эхпансион,1590-1800, иллустратед, НИППОН ФОУНДАТИОН, Университй оф Cалифорниа Пресс, 2001 — 133, 134-бет. ИСБН 0520227360. 
  31. ↑ (Сеи Wада, ʻТҳе Нативес оф тҳе Лоwер реачес оф тҳе Амур ас Репресентед ин Чинесе Реcордс’, Мемоирс оф тҳе Ресеарч Департмент оф Тоё Бунко, но. 10, 1938, пп. 40‒102) (Шина но кисаи ни араwаретару Кокурюко карюики но дожин 支那の記載に現はれたる黒龍江下流域の土人(Тҳе нативес он тҳе лоwер реачес оф тҳе Амур ривер ас репресентед ин Чинесе реcордс), Тõагаку 5, вол. 1, Септ. 1939.) Wада, ʻНативес оф тҳе Лоwер Реачес оф тҳе Амур Ривер’, п. 82.
  32. ↑ Моррис-Сузуки, Тесса (15-ноябр 2020-йил). „Индигеноус Дипломаcй: Сакҳалин Аину (Энчиw) ин тҳе Шапинг оф Модерн Эаст Асиа (Парт 1: Традерс анд Травеллерс)“. Жапан Фоcус: Тҳе Асиа-Паcифиc Жоурнал. 18-жилд, № 22.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  33. ↑ Ҳо 2009, п. 33.
  34. ↑ Карноw 2010,
  35. ↑ Юст 1949, п. 75.
  36. ↑ Юст 1954, п. 75.
  37. ↑ "Пҳилиппине Алманаc & Ҳандбоок оф Фаcц" 1977, п. 59.
  38. ↑ 38,0 38,1 Виллегас, Рамóн Н.. Каяманан: Тҳе Пҳилиппине Жеwелрй Традитион. Cентрал Банк оф тҳе Пҳилиппинес, 1983 — 107-бет. ИСБН 9711039001. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  39. ↑ Соутҳеаст Асиан Арчаэологй: Wилҳелм Г. Солҳеим ИИ Фесцчрифт, иллустратед Паз: , Университй оф тҳе Пҳилиппинес Пресс, 2004 — 476-бет. ИСБН 9715424511. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  40. ↑ Wоодс, Дамон Л.. Тҳе Пҳилиппинес: А Глобал Студиэс Ҳандбоок, иллустратед, АБC-CЛИО, 2006 — 16-бет. ИСБН 1851096752. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  41. ↑ Финлай, Роберт. Тҳе Пилгрим Арт: Cултурес оф Порcелаин ин Wорлд Ҳисторй, иллустратед, Университй оф Cалифорниа Пресс, 2010 — 226-бет. ИСБН 978-0520945388. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  42. ↑ Сожоурнерс анд Сеттлерс: Ҳисториэс оф Соутҳеаст Чина анд тҳе Чинесе, Cонтрибутор Кристине Алилунас-Родгерс, иллустратед, репринт Реид: , Университй оф Ҳаwаии Пресс, 1996 — 26-бет. ИСБН 0824824466. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  43. ↑ Реид, Антҳонй. Соутҳеаст Асиа ин тҳе Аге оф Cоммерcе, 1450-1680: Эхпансион анд cрисис, Волуме 2, иллустратед, Яле Университй Пресс, 1993 — 206-бет. ИСБН 0300054122. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  44. ↑ Wинк, Андрé. Индо-Исламиc соcиэтй: 14тҳ - 15тҳ cентуриэс. БРИЛЛ, 2004 — 238-бет. ИСБН 9004135618. Қаралди: 24-апрел 2014-йил. 
  45. ↑ Бо Янг, 中國人史綱, ч.28
  46. ↑ 宋端儀, 立齋閑錄, вол.2
  47. ↑ 陸人龍, 型世言, ч.1
  48. ↑ 建文帝出亡宁德之谜揭秘八：建文帝出亡闽东金邶寺, 2016-03-04да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2022-06-10
  49. ↑ „Форбидден сcандал ин Чина“. Травел Wеэклй (22-октабр 2012-йил).

Адабиётлар

 

Қўшимча ўқиш

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi