Ziyosfera

Indeks (statistika)

Sample of statistics graph
Яхши сақланган маълумотларнинг намунаси

Статистикада ва тадқиқот дизайнида индекс композит статистик кўрсаткичдир. Бошқача қилиб айтганда, бир нечта кўрсаткичларни жамлайдиган мураккаб ўлчов[1].

Индекслар – композит кўрсаткичлар сифатида ҳам танилган. Улар аниқ кузатишларни умумлаштиради ва тартиблайди[2].

Ижтимоий фанлар ва барқарорлик соҳасидаги кўплаб маълумотлар Гендер фарқи индекси, Инсон тараққиёти индекси ёки Доw Жонес саноат ўртача индекси каби турли индексларда тақдим этилган. 2009-йилда Жозеф Стиглиц, Амартя Сен ва Жеан-Паул Фитоусси томонидан ёзилган „Иқтисодий самарадорлик ва ижтимоий тараққиётни ўлчаш бўйича комиссиянинг ҳисоботи“ шуни кўрсатадики[3], бу чора-тадбирлар сўнгги йилларда учта омил туфайли кескин ўсишни бошдан кечирган. Мос келадиган омиллар:

  • саводхонлик даражасини ошириш (шу жумладан статистик)
  • замонавий жамиятлар ва иқтисодиётларнинг мураккаблиги ортиши
  • ахборот технологияларининг кенг тарқалгани.

Эрл Баббининг сўзларига кўра, индексдаги элементлар одатда тенг даражада тортилади, агар бунга қарши бирон бир сабаб бўлмаса (масалан, агар иккита элемент ўзгарувчининг деярли бир хил томонини акс эттирса, уларнинг ҳар бирининг вазни 0,5 бўлиши мумкин)[4].

Худди шу муаллифга кўра[5], буюмларни қуриш тўрт босқични ўз ичига олади. Биринчидан, об’эктларни уларнинг мазмуни ҳақиқийлиги, бир ўлчовлилиги, ўлчовни ўлчаш керак бўлган ўзига хослик даражаси ва уларнинг фарқлари миқдори асосида танлаш керак. Об’эктлар бир-бири билан эмпирик боғлиқ бўлиши керак, бу уларнинг кўп ўлчовли муносабатларини текширишнинг иккинчи босқичига олиб келади. Учинчидан, индекслар баллари ишлаб чиқилган бўлиб, бу уларнинг баллар диапазонини ва об’эктлар учун оғирликларини аниқлашни ўз ичига олади. Ниҳоят, индекслар тасдиқланиши керак, бу уларнинг қурилишида фойдаланилмаган ўлчанадиган ўзгарувчига тегишли кўрсаткичларни башорат қила оладими ёки йўқлигини текширишни ўз ичига олади[5].

2008-йилда ОЭCД ва Европа Комиссиясининг Қўшма тадқиқот маркази томонидан қўшма кўрсаткичларни (CИ) қуриш бўйича қўлланма нашр этилган[6]. ОЭCДнинг юқори даражадаги статистика қўмитаси томонидан расман маъқулланган қўлланма индексни ишлаб чиқиш учун ўнта рекурсив қадамни тавсифлайди[7]:

  • 1-қадам: Назарий асос
  • 2-қадам: Маълумотларни танлаш
  • 3-қадам: Етишмаётган маълумотларни ҳисоблаш
  • 4-қадам: Кўп ўлчовли таҳлил
  • 5-қадам: Нормализация
  • 6-қадам: Оғирлик
  • 7-қадам: Кўрсаткичларни умумлаштириш
  • 8-қадам: Сезувчанликни таҳлил қилиш
  • 9-қадам: Бошқа чора-тадбирлар билан боғланиш
  • 10-қадам: Визуализация

Рўйхатда таъкидланганидек, композит индикаторни яратиш учун кўплаб моделлаштириш танловлари талаб қилинади, бу эса улардан фойдаланишни мунозарали қилади[6]. Оғирликларни белгилаш ва тасдиқлашнинг нозик масаласи[8], муҳокама қилинади. Композит кўрсаткичларнинг табиатини социологик ўқишни Паул-Мариэ Боулангер таклиф қилади, у ушбу чора-тадбирларни учта ҳаракатнинг кесишмасида кўради[9]:

  • тажрибани демократлаштириш, ягона мутахассислар томонидан тақдим этилиши мумкин бўлган ижтимоий ва экологик муаммоларни ҳал қилиш учун кўпроқ билим зарурлиги ҳақидаги тушунча – бу фикрлаш йўналиши постнормал фан томонидан ишлаб чиқилган кенгайтирилган тенгдошлар ҳамжамиятининг концепцияси билан боғлиқ.
  • Жоҳн Деwей каби прагматистлар фаолияти билан қайта боғланиши мумкин бўлган ижтимоий кашфиётлар жараёни орқали янги жамоатчиликни яратишга туртки.
  • Чарлз Сандерс Пеирcенинг семиотикаси; Шундай қилиб, CИ шунчаки белги ёки рақам эмас, балки ҳаракат ёки хатти-ҳаракатни таклиф қилади.

Боулангернинг кейинги иши тараққиётнинг турли ўлчовлари қандай қабул қилиниши ёки олинмаслигини ўрганиш учун Никлас Луҳманнинг ижтимоий тизим назариялари асосида композит кўрсаткичларни таҳлил қилади[10].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Эарл Баббиэ. Тҳе Праcтиcе оф Соcиал Ресеарч. Cенгаге Леарнинг, 1 Жануарй 2012 — 159-бет. ИСБН 978-1-133-04979-1. 
  2. ↑ Ҳаwкен, Ангела; Мунcк, Герардо Л. (24 Април 2012). „Cросс-Натионал Индиcес wитҳ Гендер-Дифферентиатед Дата: Wҳат До Тҳей Меасуре? Ҳоw Валид Аре Тҳей?“. Соcиал Индиcаторс Ресеарч. 111-жилд, № 3. 801–838-бет. дои:10.1007/с11205-012-0035-7.
  3. ↑ Стиглитз, Ж., Сен, А., & Фитоусси, Ж.-П. (2009). [Репорт бй тҳе Cоммиссион он тҳе Меасуремент оф Эcономиc Перформанcе анд Соcиал Прогресс.]
  4. ↑ Эарл Баббиэ. Тҳе Праcтиcе оф Соcиал Ресеарч. Cенгаге Леарнинг, 1 Жануарй 2012 — 162-бет. ИСБН 978-1-133-04979-1. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Эарл Баббиэ. Тҳе Праcтиcе оф Соcиал Ресеарч. Cенгаге Леарнинг, 1 Жануарй 2012 — 185-бет. ИСБН 978-1-133-04979-1. 
  6. ↑ 6,0 6,1 ОЭCД-ЖРC (2008). Ҳандбоок он cонструcтинг cомпосите индиcаторс: Метҳодологй анд усер гуиде, ОЭCД Статистиcс wоркинг папер ЖТ00188147, СТД/ДОC(2005)3.
  7. ↑ ЖРC wеб пагес он cомпосите индиcаторс
  8. ↑ Беcкер W., Паруоло П., Саисана М., Салтелли А. (2017) Wеигҳц анд Импортанcе ин Cомпосите Индиcаторс: Минд тҳе Гап. Ин: Гҳанем Р., Ҳигдон Д., Оwҳади Ҳ. (эдс) Ҳандбоок оф Унcертаинтй Қуантифиcатион. Спрингер.
  9. ↑ Боулангер, П.-М. (2014). Элеменц фор а cомпреҳенсиве ассессмент оф публиc индиcаторс, Репорт ЭУР 26921 ЭН.
  10. ↑ Боулангер, П.-М. (2018). А сйстемс-тҳеоретиcал перспеcтиве он сустаинабле девелопмент анд индиcаторс. Ин С. Белл & С. Морсе (Эдс.), Тҳе Роутледге ҳандбоок оф сустаинабилитй индиcаторс. Лондон: Тайлор & Франcис. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi