Ингилойлар[уппер-алпҳа 1] (грузинча: ინგილოები; озарбайжонча: İнгилойлар) Грузин тилининг Ингилой шевасида сўзлашувчи Грузинлар этнографик кичик гуруҳидир[4]. Ингилойлар Саингило (аввалги номи Ҳерети) шимоли-ғарбий Озарбайжондаги маданий ва тарихий ҳудуднинг туб аҳолисидир.

Ингилой, İнгилойлар
грузинча: ინგილოები
ჰერები (эреби), ჩონებურები (чонебуреби)

Мусулмон Ингилой
Энг кўп тарқалган ҳудудлари
Ozarbayjon bayrogʻi Озарбайжон 12,000
Rossiya bayrogʻi Россия 247 (2021-йил)[1]
 Георгиа Номаълум
Тиллари
Грузин тилининг Ингилой шеваси
Дини
Христиан, Сунни Ислом
Этник гуруҳлари
Кахетияликлар ва Картвелияликларнинг бошқа гуруҳлари

Тарихи

Анъанавий маълумотларга кўра, ирсийларнинг (яъни ингилойлар) номи Алазани дарёсида Ҳерети шаҳрига (кейинчалик Хўранта номи билан аталган) асос солган Тҳаргамоснинг ўғли, афсонавий патриарх „Қаҳрамон“ номидан келиб чиққан. Кавказ Албаниясининг таназзулга учраши билан бу ҳудуд аста-секин Иберия қироллиги таркибига қўшилиб, унинг герсоглигидан ташкил топган. В аср давомида унинг халқлари охир-оқибат грузинларга ассимиляция қилинган.

Араблар истилоси даврида минтақа Грузия маданий ва сиёсий таъсири остидаги алоҳида қироллик эди. Охир-оқибат Ҳерети Кахети қироллиги таркибига кирди. Иккинчиси 1104-йилда Грузия Қироллиги таркибига қўшилган. Ўрта асрларда Ҳеретида еттита грузин мактаби фаолият юритган, уларда илоҳиёт, фалсафа, орфография, черков тарихи, Грузия тарихи каби дарслар мавжуд эди. 15-асрда „Герети“ атамаси аста-секин сиёсий номенклатурадан йўқолди ва „Кахети“ сўзи билан алмаштирилди.

17-аср бошларида Форс шоҳи Сафавийлар ҳукмдори Аббос И бу ерларни Кахетидан олиб, Доғистоннинг феодал уруғларига берди. Саингилода Аварлар ва Цахур жангчилари томонидан ўтказилган босқинлар натижасида ингилойлар Доғистон ҳукмдорларининг қулларига айландилар. Шу тариқа, аста-секин тинч ёки душманлик йўли билан бу қабилалар Саингилога ўрнашиб, мустамлака қилиб олдилар. Элису султонлиги барпо этилгандан кейин ҳам босқинчилар биргаликдаги саъй-ҳаракатлар билан минтақани исломлаштиришга киришдилар.

1801-йилдан кейин, Картли-Кахети (шарқий Грузия) Россия империяси таркибига киргач, минтақа 2000-йилда тугади. 1803-йилда императорлик руслар томонидан босиб олинган Саингило дастлаб Тифлис губернаторлигининг Закатал округи таркибига киритилган. 1918-йилдан 1920-йилгача Грузия Демократик Республикаси (ДРГ) ва Озарбайжон Демократик Республикаси (АДР) ҳам ҳудудларни ўз ҳудуди деб даъво қилган, аммо бу низо ҳеч қачон қуролли тўқнашувга олиб келмаган. 1920-йилда АДР қулаганидан кейин Совет Россияси ва Озарбайжон ССР уни Грузиянинг бир қисми сифатида тан олди, ҳукумати бу ерларга маълум даражада ички автономиялар берди. 1921-йилда Қизил Армиянинг Грузияга бостириб киришидан сўнг бу ҳудуд марказий [[Совет Иттифоқи] томонидан расман Озарбайжон ССР 1922-йилда Москвада коммунистик ҳукумат юрисдикцияси ва назоратига ўтказилди[5].

Аҳолиси

Демографияси

1926[6] 1939[7] 1959[8] 1970[9] 1979[10] 1989[11] 1999[12]
9500 10 196 9526 13 595 11 412 14 197 14 900

Тахминан 2009-йил

2009-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, грузинлар сони рекорд даражада камайган – 9900 киши. Уларнинг аксарияти Қах тумани (7447 киши) ёки Боку шаҳрида (2226 киши) яшайди[13].

Тили

грузин тили диалектлари
  Ингилои
тарқалиш харитаси

2010-йилларнинг ўрталарида Озарбайжонда ингилой шевасини ёзиб олиш учун лотин графикаси асосидаги алифбо ишлаб чиқилди[14].


Алфавит ёзишмалар жадвали[15]:

Лот. Мк. Лот. Мк. Лот. Мк. Лот. Мк. Лот. Мк.
А а ა Ҳ ҳ ჰ Л л ლ С с ს В в ვ
Б б ბ Х х ხ М м მ Ş ş შ Й й ჲ
Ç ç ჩ Х' х' ჴ Н н ნ Т т თ З з ზ
Ç’ ç’ ჭ İ и ი О о ო Тъ тъ ტ
Д д დ Ж ж ჟ Ö ö ო̈ Ц ц ც
Э э ე К к ქ П п ფ С' с' წ
Г г გ Қ қ კ П' п' პ У у უ
Ğ ğ ღ Қ' қ' ყ Р р რ Ü ü უ̈

Ихтиёрий равишда C c (ჯ), Ә ә (ე̈), И ı (ი̈), Ф ф (ჶ), Дз (ძ) ҳарфлари ҳам қўлланади. Алифбонинг айрим версияларида Қ қ ўрнига 'К к' белгиси қўлланади.

Саноқ тизими

Грузия лаҳжаси сифатида ингилойлар 30 дан 99 гача бўлган рақамлар учун 20 таянч саноқ системасидан, франсузча ва баскча рақамлар учун эса 80 дан 99 гача ўхшаш тизимдан фойдаланадилар[16]. Грузин тилидан фақат баъзи сўзларнинг талаффузи билан фарқ қилади.

Биринчи қатор рақамли қиймат, иккинчиси грузин тилида, учинчиси ингилой тилида.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 20 100 106 109
ნული

ноли

ერთი

эрти

ორი

ори

სამი

сами

ოთხი

отхи

ხუთი

ҳути

ექვსი

эквси

შვიდი

швиди

რვა

рва

ცხრა

цхра

ათი

ати

ოცი

оци

ასი

аси

მილიონი

милиони

მილიარდი

милиарди

ნოლი

ноли

ერთი

эрти

ორი

ори

სამი

сами

ოთხი

отхи

ხუთი

ҳути

ო̈ქსი

’ёкси

შუ̈დი

шюди

რუვა

рува

ცხრა

цхра

ათი

ати

ოცი

оци

ასი

аси

მილიონი

милиони

მილიარდი

милиарди

Биринчи қатор рақамли қиймат, иккинчиси грузин тилида, учинчиси ингилой тилида.
11 12 13 14 15 16 17 18 19
თერთმეტი

тертмети

თორმეტი

тормети

ცამეტი

цамети

თოთხმეტი

тотхмети

თხუთმეტი

тҳутмети

თექვსმეტი

теквсмети

ჩვიდმეტი

чвидмети

თვრამეტი

тврамети

ცხრამეტი

цхрамети

თერთმეტი

тертмети

თორმეტი

тормети

ცამეტი

цамети

თოთხმეტი

тотхмети

ხუთმეტი

ҳутмети

თო̈ქვსმეტი

тёквсмети

შუ̈დმეტი

шюдмети

თვრამეტი

тврамети ёки რუვამეტი рувамети

ცხრამეტი

цхрамети

Географик тақсимоти

Бугунги кунда ингилойларнинг аксарияти ўзлари Саингило деб атайдиган ҳудудда истиқомат қилишади, бу анъанавий равишда Озарбайжоннинг замонавий шимоли-ғарбий қисмида ингилойлар (Ҳеретиан) халқи яшайдиган маданий ҳудуднинг номи. Саингило ҳудуди – 4780 км2 ҳудуди – анъанавий равишда Балакан, Зақатала ва Қах туманларини ўз ичига олади[17].

Давлат Консентрация
Ozarbayjon bayrogʻi Озарбайжон

Мусулмон Ингилойлар:
Зақатала тумани: Əлиабад ва Мосул
Балакан: İтитала
Христиан Ингилойлар:
Қах тумани: Қах Ингилой, Бöйüк Алатамир, Қахбаş, Əлибейли, Мешабаş, Заям, Хəлəфтала, Қарамеша.
Зақатала тумани: Қимир[18].

Таниқли ингилойлар

Манбалар

  1. ↑ „Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года“. 2022-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 5-январ.
  2. ↑ „Ингилойцы“. Брокгауз-Ефрон., алтернативелй кноwн ас Ҳеретианс ор Ҳерс (Георгиан: ჰერები)
  3. ↑ Ингилос Wорлд Cултуре Энcйcлопедиа.
  4. ↑ Роналд, Wихман. Тҳе пеоплес оф тҳе УССР: ан этҳнограпҳиc ҳандбоок. М.Э. Шарпе, 1984 — 82-бет. ИСБН 978-0-87332-506-6. Қаралди: 2011-йил 2-феврал. 
  5. ↑ георгиатодай.ге (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-02-04 санасида архивланган) Георгиан Чурчес ин Азербаижан
  6. ↑ „Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР“. «Демоскоп». 2012-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 10-феврал.
  7. ↑ „Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР“. «Демоскоп».
  8. ↑ „Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР“. «Демоскоп».
  9. ↑ „Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР“. «Демоскоп».
  10. ↑ „Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР“. «Демоскоп».
  11. ↑ „Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР“. «Демоскоп». 2011-йил 28-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 10-феврал.
  12. ↑ „Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)“. «Демоскоп».
  13. ↑ поп-стат.машке.орг (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-02-07 санасида архивланган) Этҳниc cомпоситион: 2009 cенсус ин Азербаижан
  14. ↑ СИЛ Лангуаге & Cултуре Арчивес
  15. ↑ „Əлифба“ (аз). чонебуреби.cом. 2022-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июл.
  16. ↑ Нумерал Тйпес анд Чангес Wорлдwиде: Трендс ин Лингуистиcс: Студиэс анд Монограпҳс 118. ИСБН 3-11-016113-3. 
  17. ↑ георгиатодай.ге (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-02-04 санасида архивланган) Георгиан Чурчес ин Азербаижан
  18. ↑ Афранд ДАШДАМИРОВ. „Этнокультурная палитра Азербайджана“. Газета Азербайджанский Конгресс (2010-йил 2-май). 2012-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 8-сентябр.

Изоҳлар

  1. ↑ Брокхауз ва Эфрон энциклопедик луғати ингилойлар грузинларнинг мусулмон номига муқобил исм эканлигини та’кидлайди[2]. Қадимги туркча янгили („янги ўзгарган“) сўзи билан боғланган[3]

Китоб манбаси

  • Акинер, Ширин (1986). Исламиc Пеоплес оф тҳе Совиэт Унион: Ан Ҳисториcал анд Статистиcал Ҳандбоок. 2нд эд., 251–252. Лондон: КПИ.
  • Беннигсен, Алехандре, анд С. Эндерс Wимбуш (1986). Муслимс оф тҳе Совиэт Эмпире: А Гуиде, 208–209. Блоомингтон: Индиана Университй Пресс.
  • Чангашвили, Г. З. (1970). Саингило: Геограпҳиc-ҳисториcал Студй (ин Георгиан). Тбилиси.
  • Думбадзе, М. (1953). Из истории Восточнои Какҳетии (Саингило) (Фром тҳе ҳисторй оф Эастерн Какҳети [Саингило]). Тбилиси.
  • вон Плотто, А. (1870). „Природа и лиуди Закатал’ского округа“ (Эcологй анд пеопле оф тҳе Закатал дистриcт). Сборник Сведении о Кавказскикҳ Горцакҳ (Тбилиси) 4.

Ташқи ҳаволалар