Ziyosfera

Inson huquqlari


Инсон ҳуқуқлари – шахснинг ҳаётий эҳтиёжи, яшаши, камолот топиши, унинг жамият, давлат ва бошқа шахслар билан алоқаси учун зарур бўлган хусусиятлари.

Инсон ҳуқуқи логотипи

Инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари тизими ўз яралиш ибтидоси ва ривожланиш мантиғига эга. Адабиётларда „инсон ҳуқуқларининг уч авлод“ босқичи ҳақида кўрсатилган бўлиб, улар қуйидагилардан иборат.

  • Инсон ҳуқуқларининг „биринчи авлоди“ фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар ҳисобланади.
  • Инсон ҳуқуқларининг „иккинчи авлоди“ бир қатор обектив ва субектив омиллар таъсири остида шаклланди. ХИХ аср охири ХХ аср бошларида саноати ривожланган кўпгина мамлакатларда иқтисодиёт соҳасида сезиларли силжишлар рўй берди.
  • Инсон ҳуқуқларининг „учинчи авлоди“ „ҳамжиҳатлик ҳуқуқлари“ деб аталиб, улар давлатлардан устун турувчи ва коллектив характерга эга. Умумий эътироф этилган қоидага кўра бу ҳуқуқлар: тинчликка бўлган ҳуқуқ, бехавотир табиий атроф муҳитга бўлган ҳуқуқ, инсониятнинг иқтисодий ва маданий меросидан фойдаланиш ҳуқуқи ва бошқалар.

Инсоннинг ўз эркинликлари, ҳуқуқлари ва манфаатлари учун давом этган узоқ кураши умуминсоний аҳамият даражасига кўтарилган қуйидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда ўзининг моддий ифодасини топган:

  • Эркинликнинг буюк хартияси (1215-йил);
  • Ҳуқуқ тўғрисидаги петиция (1628-йил);
  • „Ҳабеа Cозпус АКТ“ (1679-йил);
  • Ҳуқуқлар тўғрисидаги билл (1689-йил);
  • Америка Виргинияси ҳуқуқлари Декларацияси (1776-йил);
  • Америка Қўшма Штатларининг мустақиллик Декларацияси (1776-йил);
  • Франсуз инсон ва фуқаро ҳуқуқлари Декларацияси (1789-йил);
  • Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон Декларацияси (1948-йил);
  • Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисида халқаро Пакт (1996-йил) ва бошқалар.

Инсон ҳуқуқлари барча инсонларнинг умумбашарий ва ажралмас ҳуқуқлари бўлиб, қайсидир давлатга, миллатга, фуқароликка ёки динга тегишли бўлмаса-да ҳамма учун бир хилдир. Бу ҳуқуқлар Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясига асосланган. Инсон ҳуқуқлари халқаро кўламда амал қилиниб, халқаро қонунлар, дунёвий ва диний муассасалар, ҳукуматлар сиёсати ва нодавлат ташкилотлари томонидан дунё сиёсатига жуда ҳам катта таъсир кўрсатадиган доктринадир. Инсон ҳуқуқлари бу инсонларга берилган имтиёз бўлиб, у дунёнинг кўплаб тараққий этган мамлакатларида қонунлар, конституциявий қадриятлар нормалари ёки халқаро конвенсиялар орқали тан олинган.

Инсон ҳуқуқлари – инсоннинг давлат билан муносабатидаги ҳуқуқий мақомини, иқтисодий, ижтимоий, сиёсий ва маданий соҳалардаги имкониятлари ҳамда даъволарини тавсифловчи тушунча. Инсон ҳуқуқларини эркин ва самарали тарзда амалга ошириш фуқаролик жамияти ва ҳуқуқий давлатнинг асосий белгиларидан биридир. Инсон ҳуқуқларини мутлақ ва нисбий Инсон ҳуқуқларига бўлиш қабул қилинган. Яшаш ҳуқуқи, қийнокларга, зўравонликка, инсон шаънини ерга урадиган бошқа хил муомалага ёки жазога дучор этилмаслик ҳуқуқи, шахсий ҳаётнинг дахлсизлиги ҳуқуқи, шахсий ва оилавий сир сақлаш ҳуқуқи, ўз шаъни ҳамда яхши номини ҳимоя этиш ҳуқуқи, виждон эркинлиги ва динга эътиқод қилиш ҳуқуқи, шунингдек, суд томонидан ҳимоя қилиниш ва одил судлов ҳуқуқи ҳамда шулар билан боғлиқ энг муҳим процессуал ҳуқуқлар мутлақ инсон ҳуқуқлари сирасига киради. Қолган ҳамма инсон ҳуқуқлари нисбий бўлиб, фавқулодда ёки ҳарбий ҳолат тартиби жорий қилинган вазиятда чеклаб ёки тўхтатиб қўйилиши мумкин. Демократик давлатда мутлақ Инсон ҳуқуқларини ҳар қандай вазиятда ҳам чеклашга ёки вақтинча тўхтатишга (бекор қилишга) йўл қўйилмайди.

Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқлари, эркинликлари ва бурчлари, жумладан, шахсий ҳуқуқ ва эркинликлари, сиёсий ҳуқуқлари, иқтисодий ва ижтимоий ҳуқуқлари, шунингдек, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларининг кафолатлари белгилаб берилган (18-52-моддалар). Ўзбекистон Республикасида барча фуқаролар бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлиб, жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахси ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун олдида тенгдирлар (18-модда). Жумладан, яшаш ҳуқуқи – ҳар бир инсоннинг узвий ҳуқуқи. Инсон ҳаётига суиқасд қилиш – энг оғир жиноят ҳисобланади (24-модда). Ҳар ким эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга. Ҳеч ким қонунга асосланмаган ҳолда ҳибсга олиниши ёки қамоқда сақланиши; қийноққа солиниши, зўравонликка, шафқациз ёки инсон қадр-қимматини камситувчи бошқа тарздаги тазйиққа дучор этилиши мумкин эмас (25-26-моддалар). Ҳар ким ўз шаъни ва обрўсига қилинган тажовузлардан, шахсий ҳаётига аралашишдан ҳимояланиш ва турар жойи дахлсизлиги ҳуқуқига; фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги хуқуқига эга (27-29-моддалар). Ҳамма учун виждон эркинлиги кафолатланади. Ҳар бир инсон хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга. Диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди (31-модда).

Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларининг устунлигидан келиб чиқадиган, халқаро миқёсда қабул қилинган янги юридик тамойил ва талабларга асосланган кенг ҳуқуқий муҳит вужудга келтирилди. Тоталитар тузумнинг тазйиқ ва зўравонлигидан ҳуқуқий меъёрлар сари кескин бурилиш ясалди. Республика қонунларини инсон ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро меъёрлар ва андозаларга мувофиклаштириш, мазкур соҳада Миллий ҳаракат дастурини ишлаб чиқиш, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган муассасаларнинг яхлит тизимини барпо этиш, Инсон ҳуқуқларига оид халқаро шартномалар ва ҳужжатларга қўшилишда давом этиб, бу ҳужжатлар бўйича мажбуриятларни бажаришнинг, барча давлат органлари, мансабдор шахслар ва фуқаролар шу ҳужжатлар талабларига сўзсиз риоя қилишининг механизми яратилди. Инсон ҳуқуқлари ва кафолатлари Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 7,8,9,10-бобларида берилган[1].

Антик даврда инсон ҳуқуқлари

Кир манифести лой силиндр бўлиб, унда Кир ИИ Буюк ўзининг ғалабалари ва мурувватли ишлари рўйхатини, шунингдек, аждодлари рўйхатини миххат ёзуви билан ўйиб ёзишни буюрган. Артефакт 1879-йилда Бобилда олиб борилган қазишмалар пайтида топилган ва Британия музейига киритилган.

Силиндр 1960-йилларда Эроннинг сўнгги шоҳи ундаги матнни инсон ҳуқуқларининг биринчи декларацияси деб эълон қилганидан сўнг кенг маълум бўлди: Кир қулликни бекор қилиш ва эътиқод эркинлиги тарафдори эди. Шоҳ ўз сиёсатини Форс давлатчилигининг асосчиси Кирнинг васиятларига мувофиқ қуришга ваъда берди.

Тарихи

1689-йилдаги инглиз ҳуқуқлари тўғрисидаги қонун

Инсон ҳуқуқлари тушунчаси ўзининг замонавий маъносида Европадаги Уйғониш ва Реформация даврига бориб тақалади, ўрта асрларда ҳукмронлик қилган феодал авторитаризм ва диний консерватизмнинг аста-секин йўқолиб бораётган даври[2]. Бу даврда европалик олимлар диний ахлоқнинг ўзига хос дунёвий вариантини шакллантиришга ҳаракат қилдилар. Инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари ғоялари инсоният тарихининг кўп қисмида у ёки бу шаклда мавжуд бўлган бўлса-да, улар инсон ҳуқуқларининг замонавий консепсиясига деярли ўхшаш эмас. Тадқиқотчи Ж. Доннелли таъкидлаганидек, қадимги дунёда "анъанавий жамиятларда одатда ривожланган вазифалар тизими… адолат, сиёсий қонунийлик ва фаровонлик тушунчалари мавжуд бўлиб, улар инсон қадр-қиммати, фаровонлиги ва муваффақиятини тўлиқ таъминлашга уриниш эди. инсон ҳуқуқларидан изоляция. Тегишли институтлар ва амалиётлар ушбу ҳуқуқларнинг бошқа шакллантирилиши эмас, балки муқобиллигини англатади. Энг кенг тарқалган фикр – инсон ҳуқуқлари тушунчаси Ғарбда пайдо бўлган; Бошқа, олдинги маданиятларда муҳим ахлоқий ва ахлоқий кодекслар мавжуд бўлса-да, уларда, қоида тариқасида, айнан инсон ҳуқуқлари тушунчаси этишмаётган эди[3]. Баъзи тадқиқотчилар, масалан, „қонун“ сўзининг ўзи ХВ асргача ҳеч қандай тилда учрамаслигига аниқ[4]. Ўрта асрлардаги эркинлик хартиялари, масалан, инглиз Буюк озодлик хартияси, табиатан инсон ҳуқуқларига оид ҳужжатлар эмас, балки давлатдаги муайян ҳолатларни тартибга солишга қаратилган чекланган сиёсий ва ҳуқуқий битимнинг асоси ва шакли эди. Кейинчалик, ушбу ҳужжатларнинг баъзилари, жумладан, юқорида қайд этилган Низом инсон ҳуқуқлари ҳақидаги замонавий мунозараларнинг дастлабки босқичларида кўриб чиқилди[5]. Бироқ, баъзи тадқиқотчилар, тегишли ҳуқуқлар қисман яҳудий эътиқодидаги шахсларни ҳимоя қилган 1265-йилдаги Калис статутида тасвирланган деб ҳисоблашади[6].

Европада инсон ҳуқуқлари ривожланишининг келиб чиқишини 1525-йилдаги „ўн икки мақола“ ҳужжатида, Германияда ислоҳот ва деҳқонлар уруши манифестида топиш мумкин, бу деҳқонлар ўз ҳуқуқлари учун курашда талабларининг бир қисмини ташкил этган. Ҳужжатнинг биринчи мақоласи М. Лутҳернинг христиан жамоасининг таълимотни баҳолаш ва маънавий устозни танлаш ҳуқуқи тўғрисидаги рисоласида баён этилган ғояларини акс эттиради; маълум даражада айтишимиз мумкинки, бутун ҳужжат умуман унинг пайдо бўлиши учун ислоҳот ҳаракатига қарздор[7]. Ижтимоий ва сиёсий талаблардан ташқари, муаллифлар виждон эркинлиги ҳуқуқини эълон қилишди; ушбу ҳуқуқ ХВИ асрда, „инсон ҳуқуқлари“ атамаси ҳали мавжуд бўлмаган пайтда ҳам фаол мунозаралар марказида бўлган.

Кейинчалик, ХВИИ асрнинг бошларида баптист илоҳиёцҳунослар, жумладан Жоҳн Смйтҳ, Тҳомас Ҳелwйс ва Рогер Wиллиамслар виждон эркинлигини фаол ҳимоя қилган рисолалар ёздилар[8]. Уларнинг ғоялари Милтон Жон ва Жоҳн Лоcкенинг диний бағрикенглик ҳақидаги қарашларига таъсир кўрсатди[9][10]. Бундан ташқари, ўша пайтда пайдо бўлган Америка мустамлакаларида – Род-Айленд, Коннектикут, Пенсилвания – дин эркинлигини қўллаб-қувватлаш учун шароитлар яратилган ва турли диний озчиликлар уларда бошпана топган[11][12][13]. Мустақиллик Декларацияси, АҚШ Конституцияси ва Америка Ҳуқуқлар Билл кейин тегишли анъаналарни қонуний равишда расмийлаштирди ва расмийлаштирди[14]. Америка инқилобидан илҳомланган санаб ўтилган ҳужжатлар БМТнинг Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясига ҳам таъсир кўрсатди[15].

„Инсон ҳуқуқлари“ тушунчаси биринчи марта 1789-йилда қабул қилинган франсуз „Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси“да топилган, гарчи бундан олдин туғма ҳуқуқлар ғояси ривожланишда узоқ йўлни босиб ўтган бўлса-да, муҳим босқичларни босиб ўтган. Унинг йўли Буюк озодлик хартияси (1215), Англия Ҳуқуқлар Билл (1689) ва Америка Ҳуқуқлар Билл (1791) эди.

1800-йилдан 1-жаҳон урушигача

Франсия Миллий Ассамблеяси томонидан 1789-йил 26-августда тасдиқланган Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси.

Тҳомас Паине, Жоҳн Стуарт Милл ва Ҳегел каби файласуфлар ХВИИИ–ХИХ асрларда универсаллик мавзусини кенгайтирдилар. 1831-йилда Wиллиам Ллойд Гаррисон Тҳе Либератор номли газетада ўз ўқувчиларини „инсон ҳуқуқларининг буюк ишига“ жалб қилмоқчи эканлигини ёзган[16]. Илк бора инсон ҳуқуқлари атамаси, Паиненинг "Инсон ҳуқуқлари" китобининг Гаррисон нашрида тилга олинган. 1849-йилда замондоши Ҳенрй Девид Тҳореау ўзининг Он тҳе Дутй оф Cивил Дисобедиэнcе (Фуқаролик итоацизлиги бурчи тўғрисида) рисоласида инсон ҳуқуқлари ҳақида ёзган. Америка Қўшма Штатлари Олий суди судяси Давид Давис 1867-йилда Эх Парте Миллиган учун билдирган фикрида шундай деб ёзган эди: „Қонун ҳимояси билан инсон ҳуқуқлари таъминланади; бу ҳимояни бекор қилинг ва улар ёвуз ҳукмдорларнинг раҳм-шафқатига ёки ҳаяжонланган халқнинг тўпалонига дучор бўладилар.“[17]

Халқаро Қизил Хоч Қўмитасининг асоси, 1864-йилги Либер кодекси ва 1864-йилдаги Женева конвенсияларининг биринчиси асосида икки жаҳон урушидан кейин янада ривожлантириладиган халқаро гуманитар ҳуқуқнинг асосларини яратди.

Биринчи жаҳон уруши ва иккинчи жаҳон уруши оралиғида

ХИХ асрда турли штатларда фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқларнинг дастлабки либерал мажмуи турлича (эркинлик ва тенглик, шахсий дахлсизлик, мулк ҳуқуқи, овоз бериш ҳуқуқи ва бошқалар) ривожланган бўлса, замонавий тушунчада жуда чекланган (мулкий сайлов малакаси, сиёсий ҳуқуқлар ва бошқалар ривожланган. Тақиқлар, эркаклар ва аёллар тенгсизлиги, ирқий чекловлар ва бошқалар). Бу даврда инсон ҳуқуқлари билан бевосита боғлиқ бўлган марказий ижтимоий-сиёсий муаммолардан бири қулдорлик муаммоси эди; Британиялик Wиллиам Wилберфорcе каби бир қатор арбоблар уни бекор қилишга ҳаракат қилдилар. 1807-йилда Британия империяси қул савдосини тақиқловчи қул савдоси тўғрисидаги қонунни ва 1833-йилда қулликни бекор қилиш тўғрисидаги қонунни қабул қилди. АҚШда шимолий штатлар 1777–1804-йилларда қулдорлик институтини бекор қилдилар, жанубий штатлар эса ундан воз кечишни истамади; Бу охир-оқибат қулдорликнинг янги ҳудудларга кенгайиши билан боғлиқ можаролар ва тортишувларга олиб келди ва мамлакатнинг бўлиниши ва кейинги фуқаролар урушининг сабабларидан бирига айланди. Кейинчалик, АҚШ Конституциясига қулликни тақиқловчи, тўлиқ фуқаролик ва штат ҳудудида туғилган ҳар бир кишига тегишли ҳуқуқларнинг тўлиқ тўпламини кафолатлайдиган, шунингдек, қора танли америкаликларга овоз бериш ҳуқуқини берувчи бир қатор тузатишлар қабул қилинди.

ХХ асрда социалистик ҳаракатларнинг кучли таъсири остида фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқларга ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлар қўшилди (қоида тариқасида, меҳнаткашларнинг ҳуқуқлари: касаба уюшмаларини тузиш, меҳнат қилиш, дам олиш, ижтимоий ёрдам олиш ҳуқуқи ва бошқалар).

1922-йилда Германия ва Франсиянинг инсон ҳуқуқлари бўйича лигалари ташаббуси билан турли мамлакатлардаги йигирмага яқин ташкилотлар Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича дунёдаги биринчи халқаро ташкилот – Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро федерацияни (ФИДҲ) туздилар.

Иккинчи жаҳон урушидан сўнг

Иккинчи жаҳон уруши ва тоталитар тузумларнинг фожиали тажрибаси инсон ва фуқаролик ҳуқуқлари институтининг ривожланишида сифат сакрашини бошлаб берди, унинг ривожланишида халқаро ҳуқуқ етакчи рол ўйнади.

Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси

Асосий мақола: Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси
"Бу шартнома эмас… Келажакда у халқаро Магна Картага айланиши мумкин."[18] Элеанор Роосевелт 1949-йилда Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси билан.

1948-йил 10-декабрда БМТ Бош Ассамблеяси 217 А (ИИИ) резолюцияси билан „Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси“ни (УҲДР) қабул қилди ва эълон қилди. У қисман Иккинчи Жаҳон уруши воқеаларига жавоб сифатида қабул қилинган мажбурий бўлмаган декларациядир. УДҲР ўзига аъзо давлатларни бир қатор инсон, фуқаролик, иқтисодий ва ижтимоий ҳуқуқларни тарғиб қилишга чақиради, чунки бу ҳуқуқлар „дунёда эркинлик, адолат ва тинчлик асослари“нинг бир қисмидир. Декларация давлатларнинг хулқ-атворини чеклаш ва уларнинг ўз фуқаролари олдидаги мажбуриятларини ҳуқуқ-бурч иккилиги моделидан келиб чиққан ҳолда бажаришларига ишонч ҳосил қилиш бўйича биринчи халқаро ҳуқуқий саъй-ҳаракатларни амалга оширган.

УДҲР Инсон ҳуқуқлари бўйича комиссия аъзолари томонидан тузилган. 1947-йилда Халқаро ҳуқуқлар тўғрисидаги қонун лойиҳасини муҳокама қилишни бошлаган комиссияга Элеанор Роосевелт раислик қилган. Комиссия аъзолари бундай ҳуқуқлар тўғрисидаги қонун лойиҳасининг шакли ва уни амалга ошириш керакми ёки йўқми, дарҳол келишиб олишмаган. Комиссия УДҲР ва унга ҳамроҳ бўлган шартномаларни ишлаб чиқишни давом эттирган, аммо УДҲР тезда устувор вазифага айланган[19]. Канадалик ҳуқуқ профессори Жоҳн Ҳумпрей ва франсуз адвокати Рене Кассин тегишли равишда халқаро тадқиқотлар ва ҳужжатнинг тузилиши учун мас’ул эдилар, бу ерда декларация моддалари муқаддиманинг умумий тамойилини изоҳлаган. Ҳужжат Кассин томонидан биринчи икки моддага қадр-қиммат, эркинлик, тенглик ва биродарликнинг асосий тамойилларини, кейин эса шахсларга тегишли ҳуқуқларни киритиш учун тузилган; шахсларнинг бир-бирига ва гуруҳларга нисбатан ҳуқуқлари; маънавий, ижтимоий ва сиёсий ҳуқуқлар; ҳамда иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқларни қамраб олган. Якуний учта моддада, Кассиннинг сўзларига кўра, ҳуқуқларни чегаралар, мажбуриятлар ва улар амалга оширилиши керак бўлган ижтимоий ва сиёсий тартиб контекстида жойлаштирган[19]. Ҳумпрей ва Кассин муқаддиманинг учинчи бандида акс эттирилганидек, УДҲРдаги ҳуқуқларни қандайдир воситалар орқали қонуний равишда амалга оширишни мақсад қилган[19].

„Умумжаҳон“ масаласи бўйича декларациялар ички камситиш ёки ирқчиликка тааллуқли эмас эди[20]. Ҳенрй Ж. Ричардсон ИИИ бу ҳақида алоҳида таъкидлаган[21].

1950-йилдан бери ҳар йили 10-декабр Халқаро инсон ҳуқуқлари куни сифатида нишонланади.

Шунингдек, 1950-йилда Европа Инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги Европа конвенциясини имзолади. Ушбу Конвенсиянинг инсон ҳуқуқлари соҳасидаги бошқа халқаро шартномалардан асосий фарқи эълон қилинган ҳуқуқларни ҳимоя қилишнинг чинакам фаолият юритувчи механизми – Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа судининг яратилишидадир.

1966-йилда БМТ шафелигида Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт ҳамда Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт қабул қилинди. Ушбу ва ундан кейинги халқаро шартномалар иштирокчи-давлатларнинг конституциявий тизимига киритиш (акс этиш) мақсадида инсон ва фуқаро ҳуқуқларининг халқаро стандарти ва ушбу ҳуқуқларни таъминлаш кафолатларини тасдиқлади. Бу тўлиқ эмас: „баъзи ҳуқуқларнинг киритилиши инсон ва фуқаронинг бошқа ҳуқуқ ва эркинликларини чеклаш, ҳатто рад этишни англатмайди“.

Халқаро стандартда санаб ўтилган инсон ҳуқуқларидан ташқари, миллий ҳуқуқ тизимларида инсон ва фуқаролик ҳуқуқлари рўйхати кўпинча янги қоидалар билан тўлдирилади[22]. Масалан, Россияда – қулай муҳитга бўлган ҳуқуқ, ахборот олиш ҳуқуқи ва бошқалар[23].

Тенглик – бу шахснинг ҳуқуқий мақомининг универсал тамойилидир

Одамларнинг тенглиги ғояси асрлар қаърига бориб тақалади. Аммо одамлар гуруҳларини у ёки бу асосда камситишни тақиқлаш учун асрлар керак бўлди.

1789-йилги Инсон ва Фуқаро ҳуқуқлари декларацияси сингари, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси ҳам барча инсонлар эркин, қадр-қиммати ва ҳуқуқлари бўйича тенг бўлиб туғилишларини эълон қилди.

Аёллар ва эркаклар тенглиги

Яна қаранг: Гендер камситиш

Бу борада аёллар алоҳида эътибор талаб қилади. Эркаклар ва аёлларнинг тенг ҳуқуқлилиги масаласи биринчи марта Буюк Франсуз инқилоби мафкурачилари томонидан кўриб чиқила бошланди. 1791-йилда „Аёллар таълими тўғрисида“ ги қонун қабул қилинди ва баъзи фуқаролик ҳуқуқлари берилди. Аммо Термидор реакцияси йилларида бу позициялар четга сурилди. ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида. Германияда „уч К“ назарияси тарқалди – Киндер, Кüче, Кирче (болалар, ошхона, черков), аммо жамоатчилик фикрининг бошқа йўналишлари параллел равишда ривожланди. Буюк Британияда 1847-йилда аёллар учун 10 соатлик иш куни тўғрисидаги қонун қабул қилинди ва ўқитувчилик касбига кириш имконияти очилди. АҚСҲда 1848-йилдан бошлаб турмушга чиққан аёллар мулк ҳуқуқини, 1880-йилдан эса касаба уюшмаларига аъзо бўлиш имкониятини олдилар. Янги Зеландияда аёллар биринчи марта 1893-йилда овоз бериш ҳуқуқидан фойдаланганлар.

Инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари

Ҳуқуқий воситалар ва юрисдиксия

Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида, Женева конвенцияларида ва БМТнинг турли шартномаларида мустаҳкамланган инсон ҳуқуқлари, гарчи улар юридик кучга эга бўлса-да, лекин амалда уларнинг кўпчилигини ҳуқуқий ҳимоя қилиш жуда қийин, чунки маълум қоидаларни қўллаш бўйича консенсус йўқ. ҳуқуқлар, тегишли миллий қонунчилик ёки уларни таъминлаш чораларини кўришга ваколатли органларнинг йўқлиги[24].

Инсон ҳуқуқларининг айрим жиҳатлари бўйича бутун дунё бўйлаб мандат ёки юрисдиксияга эга бўлган бир қатор халқаро тан олинган ташкилотлар мавжуд:

  • Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Халқаро Суд асосий суд органи бўлиб, бутун дунё бўйлаб юрисдиксияга эга ва БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан бошқарилади[25]. Халқаро суд давлатлар ўртасидаги низоларни ҳал қилади, лекин шахслар устидан юрисдикцияга эга эмас.
  • Халқаро жиноий суди ҳарбий жиноятлар ва инсониятга қарши жиноятлар ўз юрисдикцияси доирасида содир бўлган тақдирда тергов қилиш ва жазолаш учун масъул орган бўлиб, 2002-йилда ташкил этилганидан буён содир этилган бундай жиноятлар учун жавобгарларни жавобгарликка тортиш ваколатига эга. БМТнинг бир қатор аъзолари судга қўшилмаган ва суд бу мамлакатлар фуқаролари устидан юрисдикцияга эга эмас, бошқалари эса судни ташкил этган Рим статутини имзолаган, лекин ҳали ратификация қилмаган[26].

Инсон ва фуқаронинг ҳуқуқ ва эркинликларини мустаҳкамлаш ва таъминлашнинг демократик тамойиллари

Демократия ва қонун устуворлиги тушунчалари маълум даражада инсон ҳуқуқ ва эркинликлари билан давлат ҳокимияти ўртасидаги муносабатларни тушуниш билан боғлиқ.

Ҳар қандай шахс маълум даражада эркинлик билан таъминланган. Бироқ, шахс ўз манфаатларини рўёбга чиқаришда бошқа шахсларнинг – ўзи каби жамият аъзоларининг манфаатларини ҳисобга олиши керак. Бу шахс эркинлигини маълум даражада қонун билан чеклашдир[27].

Эркинлик – бу шахснинг ўз хатти-ҳаракатларини онгли-ихтиёрий танлаш қобилияти ва имконияти. Бу инсоннинг ташқи шароит ва шароитлардан маълум бир мустақиллигини назарда тутади.

Ҳуқуқ – ҳар доим эркин фуқароларнинг биргаликда яшаши учун зарур бўлган шахс эркинлигини қисман чеклашдир.

Ҳуқуқ тоифалари учта асосий турга бўлинади: ажралмас ҳуқуқлар (асосий), вақтинча дахлсиз ва тўлиқ дахлсиз.

Инсон ва фуқаронинг ҳуқуқ ва эркинликларининг таснифи

Ҳуқуқий таълимотда ижтимоий муносабатлардаги асосий намоён бўлиш соҳасига кўра, инсон ҳуқуқлари одатда шахсий, сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ва маданий қисмларга бўлинади, аммо бу бўлиниш кўп жиҳатдан рамзийдир. Уларнинг бир қатори учун фақат инсон ҳуқуқлари ва фуқаролик ҳуқуқлари ўртасидаги фарқ муҳим. Инсон ҳуқуқларини ҳам 1) шахсий + сиёсий; 2) ижтимоий-иқтисодий; 3) маданий + жамоавий. Қуйида инсон ва фуқаронинг ҳуқуқ ва эркинликларини таснифлашнинг машҳур назарияси келтирилган.

Шахсий

Шахсий ҳуқуқлар ҳар бир инсоннинг ҳуқуқи бўлиб, улар кўпинча фуқаролик ҳуқуқи деб аталадиган бўлса-да, улар давлат фуқаролигига мансублик билан бевосита боғлиқ эмас ва ундан келиб чиқмайди. Улар фуқаролиги, жинси, ёши, ирқи, миллати ва динидан қатъи назар, ҳар бир инсон учун туғма ва ажралмас ҳисобланади. Инсон ҳаёти, қадр-қиммати ва эркинлигини ҳимоя қилиш учун зарур. Шахсий ҳуқуқлар одатда қуйидагиларни ўз ичига олади:

  • Яшаш ҳуқуқи;
  • Фақат судда жазоланиши – суддан ташқари ўлдиришни тақиқлаш;
  • Шахс дахлсизлиги;
  • Ҳаракат эркинлиги ва яшаш жойини танлаш;
  • Уйнинг дахлсизлиги;
  • Ёзишмаларнинг махфийлиги;
  • Мажбурий меҳнатни тақиқлаш;
  • Эгалик ҳуқуқи (айрим ҳуқуқшунослар уни иқтисодий деб аташади; Франсияда у Буюк Франсуз инқилобидан кейин асосий шахсий ҳуқуқлардан бири сифатида тан олинган[28]);
  • Шахсий қадр-қиммат;
  • Виждон эркинлиги;
  • Жисмоний шахснинг ўз юридик шахсини тан олиш ҳуқуқи;
  • Бошпана олиш ҳуқуқи;
  • Фуқаролик ҳуқуқи;
  • Жинсий эркинлик
  • Турмуш қуриш ва оила қуриш ҳуқуқи;
  • Мулкга эгалик қилиш ҳуқуқи.

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Ишай 2008, п. 64
  3. ↑ Доннеллй 2003, п. 71
  4. ↑ Фреэман 2002, пп. 15-17
  5. ↑ Даннй Данзигер & Жоҳн Гиллингҳам, „1215: Тҳе Еар оф Магна Cарта“(2004 папербаcк эдитион) п278
  6. ↑ Исааc Леwин, Тҳе Жеwиш cоммунитй ин Поланд, Пҳилосопҳиcал Либрарй, тҳе Университй оф Мичиган, 1985 п.19
  7. ↑ Полноэ наименованиэ на немеском язике: Дасс эине чристличе Версаммлунг одер Гемеине Речт унд Мачт ҳабе, алле Леҳре зу беуртеилен унд Леҳрер зу беруфен, эин- унд абзусетзен: Грунд унд Урсач аус дер Счрифт
  8. ↑ Ҳ.Стаҳл, Баптистен, ин Диэ Религион ин Гесчичте унд Гегенwарт, 3. Ауфлаге, Банд И (1957), cол. 863
  9. ↑ Г. Мüллер-Счwефе, Милтон, Жоҳн, ин Диэ Религион ин Гесчичте унд Гегенwарт, 3. Ауфлаге, Банд ИВ (1961), cол. 955
  10. ↑ Карл Ҳеусси, Компендиум дер Кирченгесчичте, 11. Ауфлаге (1956), Тüбинҳген (Германй), п. 398
  11. ↑ Cлифтон Э. Олмстеад (1960), Ҳисторй оф Религион ин ҳе Унитед Статес, пп. 99-106, 111—117, 124
  12. ↑ Эдwин С. Гаустад (1999), Либертй оф Cонсcиэнcе: Рогер Wиллиамс ин Нортҳ Америcа, Жудсон Пресс, Валлей Форге, п. 28
  13. ↑ Ҳанс Фантел (1974), Wиллиам Пенн: Апостле оф Диссент, Неw Ёрк, Н. Й., пп. 150—153
  14. ↑ Роберт Миддлекауфф (2005), Тҳе Глориоус Cаусе: Тҳе Америcан Револутион, 1763—1789, Ревисед анд Эхпандед Эдитион, Охфорд Университй Пресс, Неw Ёрк Н. Й., ИСБН 978-0-516247-9, пп. 4-6, 49-52, 622—685
  15. ↑ Доуглас К. Стевенсон (11987), Америcан Лифе анд Институтионс, Стуттгарт (Германй), п. 34
  16. ↑ Маер (2000).
  17. ↑ „Эх Парте Миллиган, 71 У.С. 2, 119. (фулл техт)“ (1866-йил 1-декабр). 2008-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 28-декабр.
  18. ↑ Элеанор Роосевелт: Аддресс то тҳе Унитед Натионс Генерал Ассемблй (Wайбаcк Мачине сайтида 22 Жуне 2017 санасида архивланган) 10 Деcембер 1948 ин Парис, Франcе
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Глендон, Марй Анн (Жулй 2004). "Тҳе Руле оф Лаw ин Тҳе Универсал Деcларатион оф Ҳуман Ригҳц". Нортҳwестерн Университй Жоурнал оф Интернатионал Ҳуман Ригҳц 2 (5). Арчивед фром тҳе оригинал он 20 Жулй 2011. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20110720014500/ҳттп://www.лаw.нортҳwестерн.эду/жоурналс/жиҳр/в2/5/. Қаралди: 7 Жануарй 2008. Инсон ҳуқуқлари]]
  20. ↑ Паул Гордон Лаурен, „Фирст Принcиплес оф Раcиал Эқуалитй: Ҳисторй анд тҳе Политиcс анд Дипломаcй оф Ҳуман Ригҳц Провисионс ин тҳе Унитед Натионс Чартер“, Ҳуман Ригҳц Қуартерлй 5 (1983): 1–26.
  21. ↑ Ҳенрй Ж. Ричардсон ИИИ, „Блаcк Пеопле, Течноcраcй, анд Легал Проcесс: Тҳоугҳц, Феарс, анд Гоалс“, ин Публиc Полиcй фор тҳе Блаcк Cоммунитй, эд. бй Маргуэрите Росс Барнетт анд Жамес А. Ҳефнер (Порт Wашингтон, Н. Й.: Алфред Публишинг, 1976), п, 179.
  22. ↑ 42 бетРоссия Федерацияси Конституцияси 1993-йил
  23. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 31 декабря 1993 года № 2334 „О дополнителних гарантиях прав граждан на информацию“
  24. ↑ Клитоу, Деметриус Тҳе Фриэндс анд Фоэс оф Ҳуман Ригҳц (эбоок)
  25. ↑ „Cоур интернатионале де Жустиcе - Интернатионал Cоурт оф Жустиcе | Интернатионал Cоурт оф Жустиcе“. www.иcж-cиж.орг. 2019-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 29-октябр.
  26. ↑ Унитед Натионс. Мултилатерал треатиэс депоситед wитҳ тҳе Сеcретарй-Генерал: Роме Статуте оф тҳе Интернатионал Cриминал Cоурт (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-05-09 санасида архивланган). Ретриэвед 8 Жуне 2007.
  27. ↑ Диаконов В. В. Право и свобода (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-01-11 санасида архивланган) // Учебноэ пособиэ по теории государства и права // диаконов.ру. – 2010.
  28. ↑ Колесова Н. С. Основниэ права и свободи гражданина во Франсии. Дис. … канд. юрид. наук. – М., 1994. – С.25-40.

Адабиётлар

Ҳаволалар

Викиомборда „Инсон ҳуқуқлари“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi