Inson skeleti

Инсон скелети (қадимги юнонча: σκελετος - "қуритилган") - инсон танасининг суяклари то'плами, таянч- ҳаракат тизимининг пассив қисмидир. У юмшоқ то'қималарни суянчиғи, мушакларни қо'ллаш нуқтаси, ички органларни ҳимоя қилиш учун хизмат қилади. Скелетнинг суяк то'қимаси мезенхимадан ривожланади.
Вояга етган одам скелети тахминан 206 суякдан иборатдир. Уларнинг деярли барчаси бо'г'инлар, лигаментлар ва бошқа бирикмалар ёрдамида бир бутунга бирлаштирилган. Туг'илганда инсон скелети 270 дан ортиқ суяклардан иборат; балог'ат ёшида суяклар сони 205-208 гача камаяди, чунки ба'зи суяклар, асосан, бош суяги, тос суяги ва умуртқа пог'онаси суяклари бирлашади[1].
Этимология
Скелетнинг қадимги юнонча номи - "қуритилган", скелет ясашнинг қадимги усули - қуёшда ёки иссиқ қумда қуритишдан келиб чиққан[2].
Тавсиф
205-208 суякнинг: 32-34 таси жуфтлаштирилмаган, қолганлари жуфтлашгандир. 23 та суяк бош суягини, 32-34 таси умуртқа поғонасини, 25 таси қовурға ва тўш суягини, 64 таси юқори оёқ-қўлларнинг скелетини, 62 таси пастки оёқ-қўлларнинг скелетини ташкил қилади.
Ҳар бир суяк орган бо'либ, унинг шакли ва тузилиши функсияси билан белгиланади. Скелетнинг суяклари бириктирувчи то'қималарга бог'лиқ бо'лган суяк ва тоғай то'қималаридан ҳосил бо'лади. Суяклар ҳужайралар ва ҳужайралараро моддадан иборат. Суякнинг орган сифатида таркибига қуйидагилар киради: ҳақиқий суяк то'қимаси, периостеум, эндостеум, артикуляр тоғай, қон томирлари ва нервлар. Бундан ташқари, суяклар гематопоэтик суяк илиги учун қабул қилувчи ҳисобланади. Бу барча шаклланишлар бир бутунга бирлаштирилган бо'либ, суякларга о'з вазифаларини бажаришга имкон беради. Шундай қилиб, суяк умумий метаболизмда, хусусан, туз алмашинувида фаол иштирок этади ва минерал тузлар омбори ҳисобланади. Суякнинг таркиби анча барқарор. Унинг таркибида 45% минерал тузлар (калций, калий, натрий ва бошқа элементларнинг тузлари), 25% сув ва 30% органик моддалар мавжуд.
Таснифи
Шакл ва тузилишга ко'ра суяклар қуйидагиларга бо'линади:
- узун суяклар, уларда узунлиги бошқа о'лчовлардан устун туради (ҳумерус, улна, радиус);
- ясси суяклар, уларда икки о'лчам учинчидан устун туради (бош суяги, стернум суяклари);
- губкасимон (қисқа) суяклар, улардаги барча уч о'лчамлар тахминан бир хил бо'либ, асосан шимгичли суяк моддасидан (писиформ суяк, пателла) иборат;
- танадаги мураккаб тартибсиз шаклга ва бо'шлиқларга эга бо'лган ҳаво суяклари (фронтал, максиллер суяклар);
- мураккаб шаклга эга бо'лган ва бошқа суякларнинг элементларини (умуртқалар, бош суяги асосининг суяклари) бирлаштирган аралаш (г'айритабиий) суяклар.
Узун суяклар - фемур, ҳумерус ва бошқалар. Улар тутқич вазифасини бажаради ва оёқ-қо'лларнинг мушакларини бириктириш учун хизмат қилади. Улар о'рта қисмни - диафизни ва артикуляр учларини - эпифизларни ажратиб турадилар. Болаларда о'сиш зоналари очиқ - эпифиз хафтага қатлами. Катталардаги диафиз ва эпифиз о'ртасида метафиз аниқланади. Ясси суяклар - бош суяги, скапула, тос суяклари, стернум, қовург'алар ички органларни ҳимоя қилади, ба'зилари мушакларни бириктириш учун асосдир. Ҳаво суяклари - бош суяги ва юз суяклари - сфеноид, этмоид, фронтал, темпорал, максиллер ҳаво синуслари ёки ҳужайраларини о'з ичига олади. Суяклардаги тузилиш хусусиятларига ко'ра, шимгичли ва зич (кортикал) моддалар фарқланади. Периостеум коллаген толалари орқали суяк билан бог'ланган зич бириктирувчи то'қима пластинкасидир. Остеобластлар ва остеокластларнинг фаоллиги туфайли суяк то'қималарининг о'сиши ва қурилиши содир бо'лади[3].
Катта ёшлиларда ҳаётларининг ко'п қисмида скелет массасининг тана массасига нисбати 20% да сақланади. Кекса ва қарияларда бу ко'рсаткич бироз камаяди. Қуруқ, масерацияланган (кетма-кет ёг'сизланган, оқартирилган, қуритилган) одам скелетининг ог'ирлиги 5-6 кг ни ташкил қилади[4].
Гиоид суяги - то'г'ридан-то'г'ри бошқалар билан бог'ланмаган ягона суяк - топографик жиҳатдан бо'йин устида жойлашган, аммо ан'анавий равишда бош суягининг юз қисмидаги суякларга ишора қилади. У бош суягининг суякларидан мускуллар томонидан осилган ва ҳалқум билан бог'ланган. О'рта қулоқда жойлашган 6 та махсус суяк (ҳар икки томонда учта) то'г'ридан-то'г'ри скелетга тегишли эмас; эшитиш суякчалари фақат бир-бири билан бог'ланади ва эшитиш органининг ишида қатнашади , тимпаник мембранадан ички қулоққа тебранишларни узатадир.
Скелет функсиялари
И. Механик:
- қо'ллаб-қувватлаш - тананинг қаттиқ суяк-хафтага скелетининг шаклланиши, унга мушаклар, фасция ва ко'плаб ички органлар бириктирилади;
- ҳаракат, суяклар орасидаги ҳаракатланувчи бо'г'инлар мавжудлиги сабабли, суяклар мушаклар томонидан ҳаракатга келтириладиган тутқичлар сифатида ишлайди;
- ички органларни ҳимоя қилиш - суяк идишларини шакллантириш (мия ва ҳиссий органлар учун бош суяги ; орқа мия канали - орқа мия);
- баҳор, зарбани ютувчи, функсияси - ҳаракат пайтида чайқалишни камайтириш ва юмшатиш (кучли оёқ қурилиши, суяклар орасидаги хафтага тушадиган қатламлар ва бошқалар).
ИИ. Биологик:
- гематопоэтик ёки гематопоэтик функсия - янги қон ҳужайраларининг шаклланиши;
- метаболизмда иштирок этиш - суяклар организмдаги калций ва фосфорнинг ко'п қисмининг омбори ҳисобланади[4].
Умумий хусусиятлари
Инсон скелети барча умуртқали ҳайвонлар учун умумий тамойилга мувофиқ тузилган. Скелетнинг суяклари икки гуруҳга бо'линади: ўқли скелет ва қўшимча скелет. Ўқли скелетга о'ртада ётган ва тананинг скелетини ташкил этувчи суяклар киради; буларнинг барчаси бош, умуртқа пог'онаси, қовург'алар ва стернум суякларидир. Қўшимча скелет: клавикулалар, елка, юқори оёқ -қо'лларнинг суяклари, тос суяклари ва пастки оёқларнинг суякларидан иборат.
Эксенел- ўқли скелет
Эксенел скелет бош суяги, умуртқа пог'онаси, қовург'алар ва стернум томонидан ҳосил бо'лади. Бош суягида мия ва ко'пчилик ҳиссий органлар - ко'злар, қулоқлар, тил ва бурун жойлашган. Бундан ташқари, овқат ҳазм қилиш ва нафас олиш тизимларига олиб борадиган тешик мавжуд. Мослашувчан С - шаклидаги умуртқа пог'онаси бош ва тана учун таянч бо'либ хизмат қилади, 26 тартибсиз шаклдаги суяклардан иборат - 24 вертебра, сакрум ва коксикс. Умуртқаларнинг суяк жараёнларига умуртқа пог'онасини тик ҳолатда сақлашга ёрдам берувчи мушаклар ва лигаментлар бириктирилган. 7 та бўйин умуртқаси бўйин ва бошни қўллаб-қувватлайди, 12 та кўкрак умуртқаси қовурғалар билан бўғимланади, 5 та бел умуртқаси тана вазнининг катта қисмини кўтаради. Бирлашган умуртқалардан ташкил топган сакрум ва коксигеа умуртқа пог'онасини тос камари билан бог'лайди.
Ко'крак қафаси -ко'крак қафасида жойлашган органларни ҳимоя қилади ва нафас олиш жараёнида иштирок этади. У стернум ва 12 жуфт текис, кависли қовург'алардан ҳосил бо'лади. Орқа томонда ҳар бир қовург'а ко'крак умуртқасининг умуртқаси билан бо'г'имланади. 7 та юқори қовург'а (ҳақиқий) эгилувчан қовург'а кемирчаклари билан стернумга бириктирилган. Кейинги 3 та қовург'а (ёлг'он) олд томондан тоғай билан бог'ланган, энг пастки 2 (тебраниш ёки сузувчи) эса фақат ко'крак умуртқасининг умуртқалари билан бог'ланган бо'либ, олд томондан эркин қолади.
- Бош суяги - бошнинг суяк асоси, миянинг о'тирадиган жойи, шунингдек, ко'риш, эшитиш ва ҳидлаш органлари. Бош суяги икки қисмдан иборат: мия ва юз.
- Ко'крак қафаси кесилган сиқилган конуснинг шаклига эга, у ко'крак қафасининг суяк-хафтага асоси ва ички органлар учун қабул қилувчи ҳисобланади. 12 та кўкрак умуртқаси, 12 жуфт қовурға ва стернумдан иборат.
- Вертебрал устун , ёки умуртқа пог'онаси - тананинг асосий о'қи, бутун скелетнинг таянчи; орқа мия орқа мия канали ичидан о'тади. У бачадон бо'йни, ко'крак, бел, сакрал ва коксигеяга бо'линади.
Қо'шимча скелет
Қо'шимча скелет қо'л ва оёқ суякларидан, шунингдек, оёқ-қо'лларни эксенел-ўқли скелет билан бог'лайдиган 2 та камар - елка ва тос суягидан иборат. Елка суяги- елка камарини ҳосил қилади. Тос камари бутун тананинг юқори қисмининг ог'ирлигини ко'таради. Қо'л ва оёқларда жуда ко'п майда суяклар мавжуд. Қо'ллар бизга ҳар хил нарсаларни бошқаришга имкон беради. Оёқлар мувозанатни сақлашга ёрдам беради.
- Юқори оёқ- қо'лларнинг камари - юқори оёқларнинг эксенел скелетга бириктирилишини та'минлайди. Жуфтланган элкама пичоқлари ва клавикулалардан иборат.
- Юқори оёқ-қо'ллар меҳнат фаолиятини амалга ошириш учун максимал даражада мослаштирилган. Оёқ уч қисмдан иборат: елка, билак ва қо'л.
- Пастки оёқ-қўлларнинг камари пастки экстремиталарнинг эксенел скелетга бириктирилишини та'минлайди, шунингдек овқат ҳазм қилиш, сийдик чиқариш ва репродуктив тизимлар учун қабул қилувчи ва таянч ҳисобланади.
- Пастки оёқ -қо'ллар космосда танани барча ё'налишларда қо'ллаб-қувватлаш ва ҳаракатлантириш учун мослаштирилган, вертикал юқорига ҳаракатидан ташқари (сакрашни ҳисобга олмаганда).
Жинсий фарқлар
Умуман олганда, эркак ва аёл скелетлари бир хил турга ко'ра қурилган ва улар орасида туб фарқлар ё'қ. Улар фақат алоҳида суякларнинг бироз о'згарган шакли ёки о'лчамидан ва шунга мос равишда уларни о'з ичига олган тузилмалардан иборат. Аёлларнинг тос суяги эркакларникига қараганда кенгроқ ва пастроқ бо'либ, унинг барча о'лчамлари каттароқ, эркакларда эса тос суяклари ингичка бо'лади. Уларнинг ко'крак қафаси ҳам торроқ. Эркакларда оёқ-қо'л ва бармоқларнинг суяклари о'ртача узунроқ ва қалинроқ бо'либ, суяклардаги туберозлар (мушакларнинг бириктирилиши излари) одатда аниқроқ бо'лади.
Инсоннинг бош суягидаги жинсий фарқлар унчалик катта эмас, шунинг учун ко'пинча эркак бош суягини аёлдан фарқлаш қийин. Бироқ, эркакларда суперсилиар ёйлар ва оксипут янада кучли чиқиб кетади, ко'з бо'шлиг'и нисбатан катта, паранасал синуслар яхши ифодаланади. Эркак бош суягининг суяклари одатда аёлнинг суякларига қараганда бир оз қалинроқ бо'лади. Эркак бош суягининг узунламасıна (олдинги-орқа) ва вертикал о'лчамлари каттароқдир. Эркакларда бош суягининг ҳажми тахминан 1450 см³, аёлларда 1300 см³ бўлади,фарқи эса, аёл танасининг кичикроқ ҳажми билан изоҳланади[4].
Скелетнинг ривожланиши
Эмбрион даврида, барча умуртқали ҳайвонларда, ички скелетнинг биринчи рудименти мезодермадан келиб чиққан дорсал ип (чорда дорсалис) ёки хордадир.
Ривожланиш жараёнида инсон скелети кетма-кет 3 босқичдан о'тади:
- бириктирувчи то'қима (мембранали) - интраутерин ривожланишнинг 3-4 хафталигида - скелетга аккорд, бириктирувчи то'қима киради.
- тоғайлик тоқима - ҳомила ривожланишининг 5-7 хафталигида - скелетга аккорд ва хафтага тушадиган скелет киради.
- суяк - интраутерин ривожланишнинг 8-ҳафтасидан бошлаб - скелет нотокорд қолдиқлари (интервертебрал дискларнинг желатинли ядроси шаклида) ва то'г'ридан-то'г'ри суяк скелети билан ифодаланади.
Бу босқичларнинг барчаси скелетнинг барча ("иккинчи даражали") суякларидан о'тади, бош суягининг суяклари, юзнинг ко'п суяклари ва клавикуланинг бир қисми бундан мустасно, улар тоғай босқичисиз ривожланади ва шунга мос равишда, скелетнинг "бирламчи" ёки "интегументар" суяклари деб аталади. Интегументар суякларни ташқи скелетнинг ҳосилалари деб ҳисоблаш мумкин, у мезодермага чуқур о'тиб, ички скелетга унинг то'лдирувчиси сифатида қо'шилади[5].
Янги туг'илган чақалоқнинг скелетида деярли 270 та суяк мавжуд, бу катталарникидан анча ко'п. Бу фарқ болалар скелетида фақат ма'лум бир ёшда катта суякларга бирикадиган ко'п сонли майда суяклар мавжудлиги сабабли пайдо бо'лган. Булар, масалан, бош суяги, тос суяги ва умуртқа пог'онаси суяклари. Масалан, сакрал умуртқалар фақат 18-25 ёшда битта суякка (сакрум) бирлашади ва организмнинг хусусиятларига қараб 205-207 суяк қолади.
Касалликлари
Скелет тизимининг ко'плаб касалликлари мавжуд. Уларнинг ко'пчилиги ҳаракатчанликни чеклаш билан бирга келади, ба'зилари эса одамнинг то'лиқ иммобилизациясига олиб келиши мумкин. Ҳаёт ва сог'лиқ учун жиддий таҳдид соладиган ёмон ва яхши о'смалари, ко'пинча радикал жарроҳлик даволашни талаб қилади; одатда зарарланган а'золар ампутация қилинади. Суяклардан ташқари, бо'г'инлар ҳам та'сирланиши мумкин бу касалликка. Қо'шма касалликлар ко'пинча ҳаракатчанликнинг сезиларли даражада бузилиши, кучли ог'риқлар билан бирга келади. Остеопороз билан суякларнинг мо'ртлиги ошади, суяклар мо'рт бо'лади; Ушбу тизимли скелет бузилиши ко'пинча кексаларда ва постменопоузал аёлларда учрайди.
Орқа мия ва таянч-ҳаракат тизимининг ко'плаб касалликлари скелетнинг тик ҳолатига о'тиш билан бог'лиқ о'згаришлар натижасидир, деган фикр мавжуд[6].
Скелетнинг рентгенли анатомияси
Тирик одамнинг суякларини рентген ёрдамида о'рганиш мумкин. Суякларда калций тузларининг мавжудлиги суякларни атрофидаги юмшоқ то'қималарга қараганда рентген нурлари учун камроқ "шаффоф" қилади. Суякларнинг тузилиши тенг бо'лмаганлиги сабабли уларда ихчам кортикал модданинг (ва унинг ичида - губкали модда) ко'проқ ёки камроқ қалин қатлами мавжудлиги, суяклар ва уларнинг қисмларини рентгенограммаларда ко'риш ва ажратиш мумкин. Рентгенограммаларда сиз суякланиш нуқталарини ҳам ко'ришингиз ва улардан ёшни аниқлаш, эпифиз хафтага суяк то'қимаси билан алмаштирилишини, суяк қисмларининг бирлашишини (синостознинг пайдо бо'лишини) кузатишингиз мумкин[4].

Қизиқ фактлар
- Скелетнинг алоҳида қисмларини 5 ҳафталик ҳомилада (но'хат катталигида) аллақачон ажратиш мумкин[7], бунда энг ко'зга ко'ринган қисми умуртқа пог'онаси бо'либ, у экспрессив ёй ҳосил қилади.
- Янги туг'илган чақалоқнинг скелети уч юздан ортиқ тоғайчала мавжуд, аммо уларнинг ко'плари о'сиш жараёнида бирга о'сиб бориши натижасида катта бўлгунига қадар фақат 206 таси қолади[8][9].
- Скелетнинг энг узун суяги фемур, энг кичиги эса о'рта қулоқдаги узенгидир.
- Ба'зида "қаттиқ" (суяклар) ва "юмшоқ" (фасция, лигаментлар, капсулалар) скелетлари мавжуд.
- Янги туг'илган чақалоқларда "тирик" скелетнинг массаси тана вазнининг тахминан 11% ни, бошқа ёшдаги болаларда эса 9 дан 18% гача[4] бўлади.
Яна қаранг
- Скелет
- Инсон скелетининг суяклари ро'йхати
Манбалар
- ↑ Маммал Анатомй: Ан Иллустратед Гуиде. 9780761478829: Маршалл Cавендиш, 2010 — 129-бет.
- ↑ Анатомия человека. / Под ред. проф. М. Г. Привеса. — М.: Медицина, 1985.
- ↑ Коваль Г. Ю. Клиническая рентгенанатомия. Киев. Здоровье 1974.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Анатомия человека. В двух томах. Т. 1 / Под ред. М. Р. Сапина. — 5-е издание, перераб. и доп. — М.: Медицина, 2001. — 640 с.: ил. ИСБН 5-225-04585-5.
- ↑ Анатомия человека. / Под ред. М. Г. Привеса. — М.: Медицина, 1985.
- ↑ Тейлор 2016.
- ↑ 5 неделя беременности
- ↑ Число костей может отличаться от среднего. Говоря о количестве костей, лучше не уточнять до определённого числа.
- ↑ „Человек в цифрах: занимательная анатомия“. 2007-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-июл.
Китоблар
- Джереми Тейлор. Здоровье по Дарвину: Почему мы болеем и как это связано с эволюцией. М.: Альпина Паблишер, 2016. ИСБН 978-5-9614-5881-7.
Ҳаволалар
| Инсон скелети ҳақида Википедиянинг қардош лойиҳаларида кўпроқ билиб олинг | |
| Маъно ва таржималари Викилуғатда | |
| Медиа файллар Викиомборда | |
| Таълим ресурслари Викиверситетда | |
| Хабарлар Викиянгиликларда | |
| Иқтибос, мақол ва маталлар Викииқтибосда | |
| Асарлар матнлари Викиманбада | |
| Китоб ва дарсликлар Викикитобда | |
- [www.др-ҳеалтҳ.ру/видео/познаж-себя/скелет-человека.ҳтмл Инсон скелети. Видео] Инсон скелети тананинг таянчи бо'либ, барча а'золарнинг саломатлиги ва то'г'ри ишлаши унинг то'г'ри ривожланишига бог'лиқ.
- Аниқ заифлик - " Фан ва ҳаёт " журналидаги мақола.
- Скелет, касалликлар (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-01-24 санасида архивланган)