Ziyosfera

Inson yuragi

Юрак (лотинча: cор, юнонча: ϰαρδία сардиа) – конуссимон шаклидаги ичи бўш мускулли орган бўлиб, юрак қон-томир системасининг марказий органи бўлган организмдаги қонни барча аъзо ва тўқималарга ҳайдаб бериш вазифасини бажарадиган, гистологияси жиҳатидан анча мураккаб тузилган орган[1]. У кўкрак қафасидаги пастки кўкс оралиғининг ўрта қисмида жойлашган[1]. Юрак қуйидаги морфологик қисмларга ажратилади: юқорига ва бирмунча орқа томонга йўналган асоси (басис) ҳамда олдинга, пастга ва чапга йўналган учи (апех) фарқ қилинади. Юракнинг асос қисмида унинг негизини (илдизини) ташкил этувчи йирик қон томирлар жойлашган. Юракнинг 3 та юза қисми бор: 1) олд (тўш-қовурға) юзаси; 2) пастки (диафрагмага қараган) юзаси, ҳамда, 3) орқа (умуртқа ёки ўпка) юзаси ҳисобланади. Юракнинг ҳажми ҳар бир одамда унинг мушти катталигидек бўлади[2]. Болаларнинг юраги катталарникига қараганда кўпроқ уриб туради ва уларнинг ташқи кўриниши шарсимон шаклда, ҳамда, горизонтал ҳолатда жойлашган бўлади[3]. Юракнинг олдинги юзасида қуйидаги йирик томирламинг бошланиш қисмлари ётади; ўнгда ва бироз орқароқда юқори ковак вена, ундан олдинроқда ва чап томонда кўтарилувчи аорта, яна ҳам чапроқда ўпка артериясининг ўзани жойлашган[2]. Юрак анатомик жиҳатидан 4 камерадан тузилган бўлиб, иккита бўлмача ва иккита қоринчага бўлинади. Чап бўлмача ва чап қоринча биргаликда „артериал юрак“ ни ташкил қилади, сабаби унда фақат артериал қон оқади. У орқали ўтадиган қон томирлари „артерия“ томири дея номланади. Ўнг қоринча ва ўнг бўлмачада фақат веноз қон оқиб ўтганлиги сабаб „веноз юрак“ дейилади. Юрак ўз иш фаолиятини бажариш вақтида ритмик равишда қисқаради ва бўшашади. Юракнинг қисқарилиш ҳолати систола, бўшашиш ҳолати эса диастола деб аталади[1]. Юрак бир дақиқада ўртача 70—74 маротоба уриб туради. Тиббиётда бу кўрсатгич 60—90 та деб қабул қилинган[1].

Юрак
лотинча: cор
Система Қон айланиш
Артерия Ўнг шох артерияси, чап шох артерияси
Вена Юракнинг катта венаси, юракнинг ўрта венаси, юракнинг кичик венаси, юракнинг олдинги веналари, кичик веналар, чап қоринча орқа венаси, чап бўлмачанинг қия венаси
Иннервация
  • симпатик иннервация — бачадон бўйни симпатик ганглиони билан боғланади, торакал симпатик ганглион
  • парасимпатик иннервация — адашган нервининг кардиал юқори ва пастки шохлари.
Лимфа пастки трахеобронхиал лимфа тугунлари, олдинги медиастинал лимфа тугунлари.
Каталоглар
Инсон юраги Викиомборда
Юрак уриши
16 ёшли соғлом бола юрагининг нормал уриш товушлари стетоскоп билан эшитилиши
Файлга мурожаат этишда муаммо борми? Қаранг: Медиа.
Юрак уриши
Котта ёшли одам юрагининг тез уриш товушлари
Файлга мурожаат этишда муаммо борми? Қаранг: Медиа.
Юрак уриши
16 ёшли қизнинг югуришдан со'нг юрак уриш ҳолати, юрак уриши дақиқада 186 зарбани ташкил қилмоқда.
Файлга мурожаат этишда муаммо борми? Қаранг: Медиа.
Юрак камераларининг қон айланиш вақтидаги ҳолати
Юракнинг ташқи топографик ва морфологик тасвири

Юрак тўрт камерали бўлиб, артерия қони вена қонидан батамон ажралган[4]. Артерия ва вена қоннинг батамон ажралиши иссиқликнинг танага ва тўқималарга бир хилда тарқалишига сабаб бўлади. Бошқа аъзолардан фарқли равишда касалликлар сабабли содир бўладиган ўлим ҳолатларининг энг кўпи юрак патологияси сабаб содир бўлади, яъни юрак билан боғлиқ патологиялар ўлим ҳолати бўйича дунё тиббиётида биринчи ўринда туради[5][6]. Юрак инсон тана аъзолари ичида организмга таъсир қиладиган салбий омилларга нисбатан нишон аъзолардан бири ҳисобланади. Яъни, агар организмга ташқи ёки ички салбий омиллар таъсир қилса дастлаб бу омиллар мия, буйрак, қон-томирлар ва юрак каби нишон аъзоларга таъсир қилади. Юрак билан боғлиқ касалликлар шунингдек турли ёшдаги одамларда учраши бўйича ҳам биринчи ўринда туради. Юрак касалликлари катталар билан баробарида болалар ҳам азият чекади. Юрак билан боғлиқ патологияларни даволашда юракнинг қайси функсияси бузилишини аниқлаган ҳолда бартараф этилади. Юракда кечадиган патологик ўчоқларни аниқлашда ултратовуш текшируви, электрокардиография усули ёрдамида юракда содир бўладиган электр, акустик ва механик ҳодисаларни аниқлаш орқали бартараф этилади. Янги туғилган чақалоқларда учрайдиган касалликларнинг энг кўпи айнан юрак билан боғлиқ ҳисобланади[7].

Юракнинг ташқи ўлчами

Инсонларнинг гавда тузлиши, ёши, яшаш шароитига кўра юрак шакли ҳам турлича бўлади. Бу ёши, жинси, жисмоний ҳаракати, соғлиғи ва бошқа омилларга боғлиқ ҳисобланади. Соддалаштирилган баъзи модел ва назарияларга кўра юрак морфологияси шарсимон, эллипсимон, эллиптик параболоид ва уч қиррали эллипсимон шаклга ўхшаш бўлиши мумкин. Юракнинг ўлчови унинг энг катта бўйлама ва кўндаланг чизиқли ўлчамларининг нисбати билан белгиланади. Гиперстеник тана тузилишидаги инсонларда бу нисбат 1 га яқин ва астеникда – тахминан 1,5 ҳисобланади. Вояга етган одам юрагининг узунлиги 10 см дан 15 см гача (одатда 12−13 см), кенглиги 8-11 см (одатда 9-10 см) ва олд-орқа ўлчами 5-8,5 см (одатда 6,5-7 см) бўлади. Юракнинг ўртача оғирлиги эркакларда 330 грамм (274 грамдан 385 грамгача), аёлларда 250 грамм (203 граммдан 302 граммгача) бўлади[8].

Юракнинг анатомик тузилиши

1. Эндокард
2. Миокард
3. Эпикард
4. Перикард
5. Юрак камералари:
6. Ўнг бўлмача
7. Чап бўлмача
8. Ўнг қоринча
9. Чап қоринча
10. Юрак клапанлари:
11. Митрал қопқоқ
12. Аорта қопқоғи
13. Ўпка қопқоғи
14. Уч табақали қопқоғи
15. Аорта
16. Ўпка артерияси
17. Ўпка веналари
18. Юқори ковак вена
19. Пастки ковак вена
Папилляр мушак толаси, пайли хордадан иборат клапан варақасининг эркин қирралари. Юракнинг ялпи клапанларидан намуна
Кўкрак қафаси ва кўкс оралиғига нисбатан юрак анатомик топографиясининг 3Д чизмаси
Юрак, аорта, бракиосефалик магистрал томирлар, юқори вена ковагининг қовурғаларга нисбатан анатомик топографиясини чизилган тасвири, фронтал текисликда проексия қилинган
Юрак ва қўшни органларнинг анатомик топографиясини чизмаси: кўкрак ва қорин бўшлиғи, диафрагма

Юрак 3 қаватдан тузилган: ички қават – Эндокард, ўрта қавати – Миокард, ташқи қавати – Эпикард. Юрак деворининг ташқи қавати эпикард (эпиcардиум) икки қаватдан иборат бўлиб миокардни устидан қоплаб турувчи юрак халтасининг виссерал варағидан иборат. У юпқа бириктирувчи тўқима қатлами бўлиб, мезотелий билан қопланган. Эпикард юракка келувчи ва юракдан чиқувчи йирик қон томирларни ўраб, перикарднинг париетал варағига ўтиб кетади. Перикарднинг ташқи қавати Эпикард деб номланади. Бу иккала қават ўртасидаги бўшлиқда суюқлик мавжуд бўлиб, юракнинг қисқариш ва кенгайиш ҳаракатларига ишқаланишни камайтиради[9]. 0‘рта қават миокард (мёcардиум) юракнинг кўндаланг-тарғил мушагидан тузилган бўлиб, уларнинг қисқариши одам ихтиёрига боғлиқ эмас, шунинг учун скелет мушакларидан фарқ қилиб туради. Бу мушак ҳужайраларининг ўзаклари марказда жойлашган бўлиб, ўзаро бирикиб мушак тўрини ҳосил қилади. Бўлмача ва қоринчалар миокарди ўзаро туташмаган. Бу қават ўнг ва чап бўлмача ҳамда, қоринчалар орасидаги тешикни ўраган ўнг ва чап фиброз ҳалқалардан бошланади. Бўламачалар миокарди икки қаватдан тузилган[1]. Юза қавати иккала бўлмача учун умумий кўндаланг толалардан иборат. Чуқур қавати ҳар бир бўлмача учун алоҳида, бўйлама йўналишдаги мушак толаларидан иборат. Бўйлама толалар фиброз ҳалқадан бошланса, айланма толалар бўлмачага қуйилган веналарни ўраб туради. Қоринчалар миокарди уч қаватдан иборат. Ташқи қийшиқ қават фиброз ҳалқадан бошланиб, юрак учида юрак гирдобини ҳосил қилиб, ички бўйлама қаваига ўтиб кетади. Бу иккала қават қоринчалар учун умумий бўлиб, улар ўртасида жойлашган ҳалқасимон қават эса қоринчалар учун алоҳида ҳисобланади. Қоринчалараро тўсиқ шу қават мушак тутамларидан иборат[1].

Юрак топографияси

Юрак кўкрак қафасида жойлашган (анатомик ҳамда клиник таснифига қараб медиастинал бўшлиқ пастки, ўрта ва олд қисмлардан иборат) бўлиб, нисбатан пастки чап қирраси билан чап томонга силжиган бўлади. У ва уни ўраган юрак халтаси кўкрак қафасида пастки кўкс оралиғида ўрта чизиқдан чапроқда юракнинг учдан икки қисми, ўнгроқда учдан бир қисми жойлашган. Ён ва қисман олд томондан юрак ўпка билан, олдинги озгина қисми эса тўш суяги ва қовурға тоғайларига тегиб туради[1]. Тананинг ўрта чизиғига нисбатан юрак ассиметрик тарзда – чап томонида тахминан 2/3 ва ўнгда тахминан 1/3 қисми жойлашган. Вертикал ўқнинг (чизиқ асосининг ўртасидан юрак чўққисигача) олдинги кўкрак деворига проэксия йўналишига қараб, юракнинг кўндаланг, қия ва вертикал ҳолати фарқланади. Вертикал ҳолат – кўкрак қафаси тор ва узун бўлган одамларда, кўндаланг ҳолат – кенг ва қисқа кўкрак қафасига эга бўлган одамларда кўпроқ учрайди[10][11]. Янги туғилган чақалоқларда юрак бироз вертикалроқ, бўлмачалари катта ва қоринчалари яхши ривожланмаганлиги учун юмалоқ шаклда ва нисбатан юқорироқ жойлашади. Балоғот ёшига яқинлашган сари юрак юқорида баён этилган ҳолатни эгаллайди[1].

Юрак камералари

Юрак камералар деб аталадиган тўртта алоҳида-алоҳида бўшлиқлардан иборат:

Улар бўлмачалараро (септум интератриале) ва қоринчалараро (септум интервентриcулараэ) тўсиқ билан бир-биридан ажратилган[12]. Юқори ва пастки ковак веналаридан келадиган томирлар ўнг бўлмача (атриум)га, ўпка веналаридан келадиган томирлар эса чап бўлмача (атриум)га қуйилади. Сўнгра ўнг қоринчадан ўпка артерияси (ўпка магистрали) томири, чап қоринчалардан эса аорта томири чиқади. Ўнг қоринча билан чап бўлмача ўпкада кичик қон айланиш доирасини, чап қоринча ва ўнг бўлмача эса бутун тана бўйлаб (ўпкадан ташқари) катта қон айланиш доирасини ҳосил қилади[13]. Юрак кўкрак қафасида, олдинги кўкс оралиғида ўрта чизиқдан чапроқда юракнинг икки қисми, ўнгроқда бир қисми жойлашган бўлиб, олд юзасининг катта қисмини ковак ҳамда ўпка веналарининг кирувчи бўлимлари, шунингдек, юқори қисмини кўтарилувчи аорта, ўпка магистраллари билан қопланган. Перикард бўшлиғида оз миқдорда сероз суюқлик мавжуд бўлиб, бу суюқлик юрак уришида енгилик яратиб беради[14].

Чап қоринча девори ўнг қоринча деворига нисбатан тахминан 3 баравар қалинроқ. Боиси, чап қоринча бутун организмга асосий қонни тизимли айланишига чиқариб бериш учун етарлича кучли бўлиши керак (тизимли қон айланишида қон оқимига қаршилик бир неча баравар баланд ва қон босими ўпка қон айланишидан бир неча баравар юқори бўлади)[15].

Қон оқимини бир йўналишда ушлаб туриш керак, акс ҳолда юракка ортиқча юклама тушиши ва унинг фаолияти издан чиқиши мумкин. Юракнинг ҳар бир бўлмача ва қоринчасининг томир билан туташган жойида махсус „қопқоқлар“ жойлашган бўлиб, улар қоннинг бир йўналишда оқиши учун жавоб берадиган клапан деб аталади. Юракда 4 та клапан бўлиб, тегишли вақтда очилади ва ёпилади, қонни ўтказади ёки уни ўтказмайди[16]. Чап бўлмача ва чап қоринча орасидаги „қопқоқ“ „икки табақали клапан“ деб аталади ва у иккита табақадан иборат. Ўнг бўлмача ва ўнг қоринча орасидаги клапан учта табақали клапан деб аталади ва учта табақадан иборат. Юрак аорта ҳамда ўпка артериялари билан ҳам туташган жойида „яримойсимон клапан“ жойлашган. Улар иккала қоринчадан қон оқимини назорат қилиб, аъзоларга қонни етказиб беришини таъминлайди[17].

Қон айланиши

Юракнинг нерв билан таъминланиши

Юрак тўқимасининг ҳар бир ҳужайраси доимий равишда кислород ва озиқ моддалар билан таъминлаб турилиши керак. Бу жараён юракнинг коронар томирлар тизими орқали ички қон айланиши билан таъминланади; у одатда „коронар қон айланиши“ деб аталади[18]. Аорта томирининг кўтарилувчи қисмидан ўнг ва чап тожсимон артериялари чиқади ва юракни қон билан таъмиланиши учун янда кўплаб тармоқларга бўлинади. Юрак томонидан чиқарилган қоннинг 20 % қисми коронар тизим орқали ўтади. Тожсимон артерияларидан оқиб ўтувчи қон кислород билан яхши таъминланган бўлиб, юракнинг узликсиз уриб туриши учун зарур энергияни етказиб бериб туради[19].

Нерв билан таъминланиши

Юрак сезувчи, симпатик нерв системаси ва парасимпатик нерв системаси нервлар билан таъминланган[20]. Ўнг ва чап симпатик нервлардан симпатик толалар чиқиб, юракнинг бир қисми сифатида ўраб олиб, юрак уришини тезлаштирадиган импулсларни ўтказади, тожсимон артерияларнинг томирларини кенгайтиради, парасимпатик толалар эса юрак уриш тезлигини секинлаштирадиган ҳамда юрак томирларини торайтирувчи импулсларни ўтказади. Юрак ва унинг томирлари деворларидаги рецепторларидан сезувчи нерв толалари чиқади ва орқа мия билан бош миянинг тегишли марказларига боради[21].

Преганглионик симпатик нерв толалари орқа миянинг юқори 5 ва 6 кўкрак сегментлари орасида жойлашган бўлиб, бачадон бўйни симпатик ганглионларининг иккинчи тартибли нейронлари билан боғланади[22]. Юрак нервларининг бир қисми сифатида бу толаларнинг учлари юрак ва йирик томирларда тугайди. Преганглионик парасимпатик нерв толалари миячанинг орқа мияни ҳаракатлантирувчи ядроларига келиб қўшилади ва адашган нерв шохларининг бир қисми сифатида юрак ва йирик томирларга етиб боради. Бу ерда толалар бир хил шаклланишлар ичида ганглийларда жойлашган иккинчи даражали нейронлар билан синапслар ҳосил қилади[23].

Юракнинг гистологик тузилиши

Юрак девори учта қаватдан иборат: эпикард, миокард ва эндокард. Эпикард юпқа (0,3-0,7 мм дан кўп бўлмаган) бириктирувчи тўқима пластинкасидан, эндокард эпителий тўқимасидан, миокард эса кўндаланг–тарғил мушак толаларидан иборат[24].

Етук миокард ҳужайраси (кардиомиоцит) диаметри 25 мкм ва узунлиги 100 мкм гача бўлади. Ҳужайраси скелет мушак ҳужайрасига ўхшаш кўндаланг чизиққдан тузилган бўлади. Бироқ, кўп ядроли скелет миофибрилларидан фарқли ўлароқ, кардиомиоцитлар ҳужайранинг марказида битта ёки иккита ядрога жойлашган бўлади[25]. Ҳар бир кардиомиоцит атрофида капиллярлар тармоғига бой бўлган бириктирувчи тўқима мавжуд[26].

Миокард қон томирлари ва нерв толалари билан зич таъминланган бўлиб, бир нечта нерв чигалларини ҳосил қилади. Миокардиал капиллярларда тахминан тўртта нерв толаси бўлади[27].

Миокард ҳужайраларининг мембранаси сарколемма деб аталади ва электрон микроскоп билан қаралганда икки қават мембранадан тузилганлиги кўринади:

  1. Ички плазматик мембрана,
  2. Ташқи базал мембранадан иборат. Бу юрак мушаклари тўқималарининг ўзига хос хусусияти бўлиб ҳисобланади[24]. Мазкур мембраналар оддий микроскоп остидан қаралганда юрак ҳужайралари толаларини тартибсиз вақт оралиғида кесиб ўтадиган қуюқ рангли кўндаланг чизиқлар шаклида кўринади[28]. Мембраналар қўшни юрак толаларини боғлайдиган мураккаб кўприклар бўлиб, миокард ҳужайралари ўртасида тизимли ва электр импулс алоқаларини узлуксиз ҳосил қилиб туради. Юракнинг улкан метаболик эҳтиёжларини қондириш ва юқори энергияли фосфатлар билан таъминлаш учун миокард ҳужайралари кўп миқдорда митохондрия билан таъминланади. Бу органеллалар алоҳида миофибриллалар орасида жойлашган ва ҳужайра ҳажмининг тахминан 35 % жойни эгаллайди[29].
  • Yurak mushak to'qimalarining gistologik mikropreparatsiyasi. Optik mikroskop, ×100, Окраска gematoksillin-eozin bilan bo'yalgan
    Юрак мушак то'қималарининг гистологик микропрепарацияси. Оптик микроскоп, ×100, Окраска гематоксиллин-эозин билан бо'ялган
  • Yurak mushak to'qimalarining gistologik mikropreparatsiyasi. Optik mikroskop, ×200, gematoksilin-eozin bilan bo'yalgan
    Юрак мушак то'қималарининг гистологик микропрепарацияси. Оптик микроскоп, ×200, гематоксилин-эозин билан бо'ялган
  • Yurak to'qimalarining gistologik mikropreparatsiyasi, yurak o'tkazuvchanligi tizimining tolalari. Optik mikroskop, ×150, gematoksillin-eozin bilan bo'yash
    Юрак то'қималарининг гистологик микропрепарацияси, юрак о'тказувчанлиги тизимининг толалари. Оптик микроскоп, ×150, гематоксиллин-эозин билан бо'яш

Юракнинг биофизик тузилиши

Кардиофизика нуқтаи назаридан юрак кўп компонентли полимерик, бир хил бўлмаган табиий келиб чиқадиган аъзо ҳисобланади. Ушбу муҳитда унинг тузилиши, нозик ташкил этилиши юракнинг асосий биологик функсияларини таъминлайди[30]. Юракнинг асоси бўлган гетероген тузилиши биринчи навбатда электрофизиология усуллари, кейин эса ҳисоблаш биологияси усуллари ёрдамида кўп марта ўрганилиб чиқилган. Юрак тўқималарининг автотўлқинли хусусиятлари ярим асрдан кўпроқ вақт давомида жаҳон фанлари томонидан фаол ўрганилиб келинмоқда[31].

Ушбу биологик об’эктнинг янги илмий кўриниши сунъий юракни яратиш муаммосини ҳал қилишда янги ёндашувга имкон беради, унинг асосий вазифаси замонавий нанотехнологиялар асосида худди шундай автотўлқин функсиясига эга бўлган сунъий полимерик фаол муҳитни ишлаб чиқаришни ташкил этиш ҳисобланади[32].

  • Схематичное .mw-parser-output .ts-comment-commentedText{border-bottom:1px dotted;cursor:help}@media(hover:none){.mw-parser-output .ts-comment-commentedText:not(.rt-commentedText){border-bottom:0;cursor:auto}}отображение векторов .mw-parser-output .ts-comment-commentedText{border-bottom:1px dotted;cursor:help}@media(hover:none){.mw-parser-output .ts-comment-commentedText:not(.rt-commentedText){border-bottom:0;cursor:auto}}электрической оси сердца (см. также отклонения влево[en] и вправо[en])
    Юракнинг электр о'қи векторларининг схематик тасвири (шунингдек, чапга ва о'нгга ог'ишлари)
  • Схематичное отображение распространения возбуждения по проводящей системе сердца
    Юракнинг о'тказувчанлик тизими орқали қо'зг'алишнинг тарқалишининг схематик тасвири
  • Потенциалы действия сердца
    Юракнинг ҳаракат потенциаллари
  • Схематичное отображение мест формирования зубцов PQRST на ЭКГ
    ЭКГда ПҚРСТ то'лқинларининг ҳосил бо'лиш жойларининг схематик тасвири
  • Схематичное отображение направлений мышечных волокон миокарда
    Миокард мушак толалари ё'налишларининг схематик тасвири
  • Схематичное отображение поперечного среза миокарда желудочков при диастоле и систоле
    Диастола ва систола даврида қоринча миокардининг кесмасининг схематик тасвири

Юрак физиологияси

Файл:МC1 Cардиологй 1.wебм

Юрак фаолияти

Юрак туғма нуқсонларида МРТ ангиографияси

Юрак тўқималарининг фаолияти физиологик хусусиятлари асосида ва функсиясига кўра қуйидаги кўринишларда амалга ошади[33].

  • Юракнинг автоматизми – юракнинг ўзидан келиб чиқадиган импулслар таъсирида ритмик қисқариш қобилияти[34].
  • Юракнинг қўзғалувчанлиги – юрак мушакларининг тўқималари физик-кимёвий хусусиятларининг ўзгариши билан бирга келадиган физик ёки кимёвий табиатдаги турли хил қўзғатувчилар билан қўзғалиш қобилияти[35].
  • Кардиал ўтказувчанлик – юрак стимулятори ҳужайраларида ҳаракат потенциалининг шаклланиши туфайли юракда электр импулслари орқали амалга оширилади ва нервлар қўзғалишнинг бир ҳужайрадан иккинчисига ўтиш жойи бўлиб хизмат қилади[36].
  • Юракнинг қисқариш қобилияти – юрак мушакларининг қисқариш кучи мушак толаларининг ҳаракати туфайли келиб чиқади ва мускул толаларининг дастлабки узунлигига тўғридан-тўғри пропорционал бўлади[37].
  • Миокарднинг рефрактерлиги – бу ҳаракат потенциали вақтида тўқималар қўзғалмаслигининг вақтинчалик ҳолати ҳисобланади. Рефрактерликнинг учта даражаси мавжуд: мутлақ, самарали ва нисбий рефрактер давр. Юрак бўлмачаси ҳужайраларининг рефрактер даври қоринча миокард ҳужайралариникига қараганда қисқароқ, шунинг учун бўлмача ритми тахиаритмияларда қоринча ритмидан сезиларли даражада ошиб кетиши мумкин[38].

Автоматиклик, қўзғалувчанлик ва ўтказувчанлик ҳодисаларини „юракнинг автотўлқинли функсияси“ тушунчаси билан бирлаштириш мумкин[39].

Юракнинг асосий фаолияти унинг Насос функсиясини таъминлашга қаратилган" деб тушунтирилади, яъни юракнинг асосий физиологик функсияси қон томир тизимига ритмик қон ҳайдаб бериш ҳисобланади"[40].

Қон айланиш тизими

Юрак қон айланиши тизимида насос функсиясини бажариб, доимий равишда қон томирларига қонни ҳайдаб туради. Юрак шунингдек, қоннинг тўғри йўналишда томирлар орқали доимий ва узлуксиз ҳаракатланишини таъминлайдиган насос тури ҳисобланади. Икки ва уч табақали ҳамда, яримойсимон клапанлар қоннинг бир йўналишда, бўлмачадан қоринчаларга ва у ердан қон томирларга қон оқишини таъминлаб туради[41][42].

Юракнинг иш сикли

Соғлом юрак ритмик ва узилишларсиз қисқаради ва кенгаяди. Юракнинг бир иш сиклида уч фаза ажратилади[43]:

  1. Қон билан тўлган бўлмача қисқарганда, қон очиқ клапанлар орқали юрак қоринчаларига қуйилади (бу вақтда улар дам олиш ҳолатида қоладилар). Бўлмачанинг қисқариши ковак вена томирлари кирадиган жойдан бошланади, шунинг учун уларнинг клапанлари ёпилади ва қон қайтиб ковак вена томирларига қайта олмайди[44].
  2. Бўлмачалар бир вақтнинг ўзида бўшашиши билан қоринчаларнинг қисқариши бошланади. Бўлмачаларни қоринчалардан ажратиб турувчи уч ва икки табақали клапанлар ёпилади ва қоннинг бўлмачага қайтишига тўсқинлик қилади ва аорта ва ўпка томирларидаги яримойсимон клапанлар очилади. Қоринчаларнинг қисқариши қонни аорта ва ўпка артериясига ҳайдайди[45].
  3. Пауза (диастола) – бу органнинг қисқа дам олиш даври. Бу вақтда томирлардан қон бўлмачага киради ва қисман қоринчаларга тушади. Янги сикл бошланганда, бўлмачадаги қолган қон қоринчаларга тушади – сикл такрорланади[46].

Юрак ишининг бир сикли тахминан 0,85 секунд давом этади, шундан атиги 0,11 сонияси бўлмачалар қисқариш вақтига, 0,32 сонияси қоринчалар қисқариш вақтига тўғри келади, энг узуни эса дам олиш даври бўлиб, 0,4 сония давом этади. Дам олиш пайтида катталарнинг юраги тизимда дақиқада тахминан 70 сиклда ишлайди[47].

Одатда, юрак сикли тартибли жараён бўлиб, у юракда қўзғалишнинг ўтказилишига асосланади. Одатда, юқори ковак веналари ўнг бўлмачага қўшилиш жойида жойлашган синоатриал тугунда электр импулси пайдо бўлади. Деполяризасия тўлқини ўнг ва чап бўлмачалар орқали тез тарқалиб, атриёвентрикуляр тугунга этиб боради, бу ерда у сезиларли даражада тарқалади. Кейин импулс Гис тутами бўйлаб тез тарқалади ва тутамнинг ўнг ва чап оёқчалари бўйлаб ўтади. Улар Пуркине толаларига шохланади ва импулс миокард толаларига тарқалиб, уларнинг қисқаришини келтириб чиқаради[48].

Юракнинг автоматизми

Юракнинг ўтказувчанлик тизимининг схематик тасвири (кўк ранг билан белгиланган): (1) синоатриал тугун, (2) атриовентрикуляр тугун

Юрак мушакларининг маълум бир қисми юракнинг қолган қисмига автотўлқинли табиатнинг тегишли импулслари шаклида назорат сигналларини беришга ихтисослашган; юракнинг бу ихтисослашган қисми юрак ўтказувчанлиги тизими (ЙЎТ) деб аталади. Айнан у юракнинг автоматизмини таъминлайди.

Автоматизм — юракнинг ташқи қо'зг'атувчиларсиз кардиомиоцитларда пайдо бо'ладиган импулслар та'сирида қо'зг'алиш қобилияти. Физиологик шароитда синус тугун юракдаги энг юқори автоматизмга эга, шунинг учун у биринчи тартибли автоматик марказ деб аталади[49] Андрей Вячеславович Ардашев ва бошқалар. 2009-йил.

1-даражали юрак стимулятори деб аталадиган ва ўнг бўлмачанинг деворида жойлашган синоатриал тугун юрак ўтказувчалигининг муҳим қисми бўлиб, мунтазам автотўлқинли импулслар юбориб, юрак сиклининг частотасини назорат қилади. Атриал ўтказувчанлик йўллари орқали бу импулслар атриовентрикуляр тугунга ва кейинчалик бўшашган миокарднинг алоҳида ҳужайраларига кириб, уларнинг қисқаришини келтириб чиқаради. Шундай қилиб, юрак ўтказувчалиги бўлмача ва қоринчаларнинг қисқаришини мувофиқлаштириш ёрдамида юракнинг ритмик ишини, яъни нормал юрак фаолиятини таъминлайди[50].

Қўзғалиш ва қисқаришнинг конюгацияси

Ҳаракат потенсиалини кардиомиоцитларнинг қисқаришига айлантириш ёки қўзғалиш ва қисқаришнинг конюгация жараёнига ўтказиш лозим. У юқори энергияли фосфатлар шаклидаги кимёвий энергияни кардиомиоцитлар қисқариши остида механик энергиясига ўтишига асосланган. Миокард ҳужайраларининг қисқариши учун мас’ул бўлган бир нечта оқсиллар мавжудир. Улардан иккитаси – актин ва миозин – асосий контрактил элементлардир[51]. Қолган иккитаси, тропомиозин ва тропонин, тартибга солиш функсиясини бажаради. Мушакларнинг қисқариши миозин мушак бошчаларини актин элементлари билан боғлаши ва бошчаларнинг „эгилиши“ туфайли ривожланади. Натижада, ингичка ва қалин толалар АТФ энергияси туфайли бир-бири бўйлаб ҳаракатланади. Бу жараённинг биринчи босқичи миозин бошчаининг АТФ гидролизи орқали фаоллашиши бўлиб, шундан сўнг миозин боши актин билан боғланиб, кўндаланг кўприк ҳосил қилинади. Миозин бошининг актин билан ўзаро таъсири бошчанинг структуравий ўзгаришларига сабаб бўлади, бу эса унинг „эгилувчанлигига“ олиб келади. Бу эгилиш ҳаракати актин толасининг миозин толаси бўйлаб силжишига олиб келади[52].

Юрак фаолиятини тартибга солиш

Юракнинг мослашиш қобилияти икки турдаги тартибга солиш механизмлари билан боғлиқ:

  1. Интракардиал регуляция (бундай тартибга солиш миокарднинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ, шунинг учун у юракнинг изоляция қилинган шароитида ҳам ишлайди, яъни, автоматизм билан).
  2. Ички секреция безлари ва автоном нерв тизими томонидан амалга ошириладиган юракдан ташқари регуляция[53].

Юракнинг иши миоген, асаб ва гуморал механизмлар билан тартибга солинади. Миогеник ёки гемодинамик тартибга солиш механизми қуйидагиларга бўлинади: гетерометрик ва гомометрик[54].

Юрак ички регуляцияси

Юрак ичидаги тартибга солишга мисол сифатида Франк-Старлинг қонунини келтириш мумкин, бунинг натижасида систола бошланишидан олдин қоринчаларда қон ҳажмининг кўпайишига жавобан юракнинг систолик ҳажми ортади (охирида диастолик ҳажм ортади), бошқа барча омиллар ўзгаришсиз қолади[55]. Ушбу механизмнинг физиологик аҳамияти, асосан, чап ва ўнг қоринчалар орқали ўтадиган қон ҳажмларининг тенглигини таъминлашдан иборат. Билвосита, бу механизм юрак тезлигига ҳам таъсир қилиши мумкин[56].

Ҳужайра ичидаги Cа 2+ консентрацияси юрак қисқариш кучини белгиловчи асосий омил эканлиги исботланган. Ҳужайра ичидаги калсий фоизини оширадиган омиллар юракнинг қисқариш кучини оширади, калсий фоизини камайтирадиган омиллар эса юракнинг қисқариш кучини камайтиради[57].

Юрак ташқи регуляцияси

Асаб тизими юрак қисқаришларининг частотаси ва кучини тартибга солади: (симпатик асаб тизими қисқаришнинг кучайишига олиб келади, парасимпатик заифлаштиради)[58].

Медулла облонгатасида жойлашган, вегетатив нерв тизимининг бир қисми бўлган вазомотор маркази турли рецепторлардан сигналларни олади, Масалан: проприорецепторлар, бароресепторлар ва хеморесепторлар, шунингдек, лимбик тизимдан огоҳлантирувчи сигналлар ҳам таъсир қилади. Биргаликда бу рецепторлар одатда вазомотор марказга юрак рефлекслари деб номланувчи жараёнлар орқали юракни нозик тартибга солишга имкон беради[59].

Қоринчалар олд ва орқа юзаси адашган нервининг афферент толалари бой таъминоти муҳим юрак рефлексларининг шаклланишини белгилайди, адашган нервининг СА ва АВ тугунларига йўналтирилган эфферент толаларининг кўплиги ишлаб чиқаришни тартибга солишга имкон беради ва электр импулсини ўтказиш функсиясини бажаради[60].

Бунга мисол сифатида барорефлекс ёки Сион-Людвиг рефлексини келтирилса боўлади: қон босими ортиши билан барорецептор импулсларининг частотаси ошади ва вазомотор маркази симпатик стимуляцияни камайтиради ва парасимпатик стимуляцияни оширади, бу айниқса юрак тезлигининг пасайишига олиб келади ва аксинча, босим пасайганда, бароресепторларнинг жавоб тезлиги пасаяди, ҳамда, вазомотор марказ симпатик стимуляцияни оширади, натижада парасимпатик нерв толаси фаолиятини камайтиради, бу айниқса юрак тезлигининг ошишига олиб келади. Атриал рефлекс ёки Баинбридге рефлекси деб аталадиган шунга ўхшаш рефлекс мавжуд бўлиб, у махсус атриал барорецепторларни ўз ичига олади[61].

Эндокрин тизимининг юракка таъсири гормонлар орқали содир бўлади, юрак қисқаришининг кучини ошириши ёки камайтириши, уларнинг частотасини ўзгартириши мумкин. Юрак ишини тартибга солувчи асосий ички секреция безини буйрак усти безлари деб ҳисоблаш мумкин: улар адреналин ва норепинефрин (норадреналин) гормонларини ишлаб чиқаради, уларга қўшимча равишда юрак қисқаришини тезлаштирадиган омиллар: серотонин, тироксин, Cа 2+ кабиларнинг юракка таъсири симпатик асаб тизимининг функсияларига мос келади. Калсий ва калий ионлари, шунингдек, эндорфинлар ва бошқа кўплаб биологик фаол моддалар ҳам юрак ишига таъсир қилади. Бироқ, юракни секинлаштирадиган моддалар мавжуд, булардан асетилхолин, брадикинин ва К + энг кўп аҳамиятга эга[62].

Юрак ишини диагностика қилишнинг инструментал усуллари

Юракнинг ултратовуш текшируви

Юракни 3Д ўлчовли экокардиограммада митрал қопқоқ (ўнг), уч табақали қопқоқлар (юқори чап) ва аорта қопқоғи (юқори ўнг) кўрсатилган. Юрак клапанларининг ёпилиши УТТ тасвирида

Тузилиш, физиологик жараёнлар, патологиялар ва гемодинамикани кўриш учун жуда информацион усул бу юракнинг ултратовуш текширувидир. Рентген технологиясига асосланган усуллардан фарқли ўлароқ, у радиация таъсирига эга эмас. Усулнинг афзалликлари тадқиқот тезлигини, хавфсизлигини, мавжудлигини ҳам ўз ичига олиши мумкин[63].

Электр ҳодисалари

Юракнинг электрокардиограммаси

Юракнинг физиологик фаолияти (ҳар қандай мушак каби) ишлайдиган орган атрофида электромагнит майдон пайдо бўлишига олиб келадиган электр ҳодисалари билан бирга келади. Юракнинг электр фаоллиги электрокардиографиянинг турли усуллари ёрдамида қайд этилиши мумкин, бу инсон танаси юзасидаги потенсиал фарқ вақт ўзгаришининг кўрсатгичини беради ёки миокардни тўғридан-тўғри эндокардда қўзғалиш тўлқинларининг тарқалиш йўлларини электрофизиологик ўрганиш орқали кузатилиши мумкин. Ушбу усуллар юрак хуружи ва юрак-қон томир тизимининг бошқа касалликларини ташхислашда асосий ва муҳим рол ўйнайди[64]. Электрокардиография – ишлаётган юракнинг биоэлектрик потенсиалларини ёзиб олиб, юрак мускуллари фаолиятини текшириш усули ҳисобланади. Нормал шароитда юракнинг бўлмача ва қоринчалари кетма-кет қўзғалиб туради, натижада юракнинг қўзғалган ва қўзғалмаган қисмида потенсиаллар фарқи ҳосил бўлади ва юрак электр токи манбаи бўлиб қолади. Тана тўқималари электр ўтказувчанлик хоссасига эга бўлгани учун юракнинг электр токини тана юзасидан махсус асбоблар ёрдамида ёзиб олиш мумкин. Юракнинг бир иш сикли вақтида юракнинг электр майдонини икки нуқтасида потенсиаллар фарқини ёзиб олувчи эгри чизиққа – электрокардиограмма (ЭКГ) дейилади. Бундай текшириш усулига эса электрокардиография дейилади[65]. ЭКГ биринчи марта 1887-йил Аугустус Десирé Wаллер томонидан ёзиб олинган бўлиб, ўша даврларда кенг қўлланилмаган. Wиллем Эинтҳовен, Алехандер Филиппович Самойлов, Тҳомас Леwис, Зеленин, Владимир Филиппович ва бошқалар (1903-йил) жорий этган усул орқали мазкур усул кенг кўламда ҳозирги кунгача қўлланилмоқда. ЭКГ диагностик усул бўлиб тиббиётда кенг қўлланади, бу усул юрак фаолиятида бир қатор бузилишлар ҳарактерини ва юракда содир бўладиган патологик ҳолатларни аниқлашда кенг қўлланилмоқда[66][67].

Акустик ҳодисалари

Оддий юракда аускултатив текширув усуллари ёрдамида айрим патологияларда юрак тонларини ва шумларини эшитишингиз мумкин[68].

Юрак товушлари деб аталадиган акустик ҳодисалар қулоқ ёки стетоскопни кўкрагига қўйиш орқали эшитилиши мумкин. Ҳар бир юрак сикли одатда 4 тонга бўлинади. Ҳар бир қисқаришда биринчи 2 таси оддий қулоқ билан эшитиш мумкин. Узунроқ ва пастроқ бўлган иккинчи иккита тонларни икки ва уч табақали клапанларнинг ёпилиши билан боғлиқ бўлиб, қисқароқ ва баландроқ тон аорта ва ўпка артериялари клапанларининг ёпилиши билан боғлиқ. Биринчи ва иккинчи тон ўртасида қоринчалар қисқаришининг маълум бир босқичи ётади[69].

Механик фаолияти

Юрак бўлмача ва қоринчаларининг систолик ва диастолик қисқариши

Юрак қисқариши бир қатор механик кўринишлар билан бирга келади, уларни қайд этиш орқали юрак қисқариши динамикаси ҳақида ҳам тасаввурга эга бўлиш мумкин. Масалан, чап томондаги бешинчи қовурғалараро бўшлиқда, ўрта чизиғидан 1 см ичкарида, юрак қисқариши пайтида, чўққи уриши сезилади. Диастола пайтида юрак эллипсимон шаклга ўхшаб қолади, унинг ўқи юқоридан пастга ва ўнгдан чапга қараб йўналтирилади. Қоринчаларнинг қисқариши билан юракнинг шакли шарсимон бўлиб қолади ва юракнинг узунламасıга диаметри пасаяди ва кўндаланг томонлама кенгаяди. Чап қоринчанинг сиқилган миокард қисми кўкрак деворининг ички юзасига тегиб туради. Шу билан бирга, диастола вақтида диафрагмага яқинлашган юрак чўққиси систола вақтида кўтарилади ва кўкракнинг олд деворига урилади. Буларнинг барчаси юрак чўққиси уришининг кўринишини келтириб чиқаради. Юракнинг механик фаолиятини таҳлил қилиш учун бир қатор махсус усуллар қўлланади[70].

Кинетокардиография – юракнинг механик фаоллиги туфайли кўкрак қафасининг паст частотали тебранишларини қайд этиш усули; юракнинг чап ва ўнг қоринчалари сиклининг фазавий тузилишини бир вақтнинг ўзида ўрганиш имконини беради[71][72].

Электрокимография – рентген аппарати экранида юрак сояси контурининг ҳаракатини электр қайд этиш усули. Юрак контурининг четларида экранга осилоскопга уланган фотоэлемент қўлланади. Юрак ҳаракат қилганда, фотоэлементнинг ёритилиши ўзгаради, бу осилоскоп томонидан эгри чизиқ шаклида қайд этилади. Юракнинг қисқариши ва бўшашишларининг эгри чизиқлари олинади[73].

Баллистокардиография – қоннинг қоринчалардан чиқарилиши ва унинг йирик томирларда ҳаракатланиши, тўпдан отилган тўпга ўхшаш реактив ҳаракатга қараб бутун тананинг тебранишларини келтириб чиқаришига асосланган усул („баллистокардиография“ техникаси „баллиста“ сўзидан келиб чиққан – отиш снарядлари маъносини англатади). Балистокардиограф томонидан қайд этилган ва юракнинг фаолиятига қараб тана силжишларининг эгри чизиқлари одатда характерли кўринишга эга бўлади.

Уларни рўйхатдан ўтказиш учун турли хил усуллар ва қурилмалар мавжуд. Совет Иттифоқида баллистокардиографиянинг асосчиси академик В. В. Парин ҳисобланади[74].

Динамокардиография – юракнинг кўкрак қафасидаги ҳаракатлари ва қоннинг юракдан қон томирларига чиқарилиши кўкрак қафасининг оғирлик марказининг одам жойлашган сиртга нисбатан тебранишини аниқлашга асосланган усул ҳисобланади. Бемор махсус столда ётади, унинг устига сенсорли махсус қурилма ўрнатилади – механик миқдорларни электр тебранишларига ўтказгичлар, қурилма суб’экти кўкраги остига ўрнатилади. Оғирлик марказининг силжишлари осилоскоп томонидан эгри чизиқлар шаклида қайд этилади. Динамокардиограммада юрак сиклининг барча босқичлари: бўлмача систоласи, қоринча таранглиги ва улардан қонни чиқариб юбориш даврлари, протодиастолик давр, бўшашиш ва қоринчаларни қон билан тўлдириш даврлари қайд этилади[75].

Фонокардиография – юрак товушларини фонокардиограммага ёзиб олиш усули. Кучайтиргич ва осилоскопга уланган сезгир микрофон кўкрак қафасининг чап ярмига об’эктнинг ИВ-В қовурғалари соҳасига улаб қўйилади, кейин эса юрак товушларини эгри чизиқ шаклида фотосурат қоғозида қайд этиш мумкин. Бу усул юрак клапанлари фаолиятини, ҳамда, касалликларини ташхислаш учун қўлланади[76].

Юракнинг қўшимча тасвирлари

  • Yurakning old tomonidan koʻrsatilgan tasviri
    Юракнинг олд томонидан кўрсатилган тасвири
  • Yurakning orqa tomonidan koʻrsatilgan tasviri
    Юракнинг орқа томонидан кўрсатилган тасвири
  • Yurakning tojsimon arteriyalar bilan taʼminlanishi
    Юракнинг тожсимон артериялар билан таъминланиши
  • Yurakning old va orqa tomonidan koʻrsatilgan tasviri
    Юракнинг олд ва орқа томонидан кўрсатилган тасвири
  • Yurakning frontal tasviri
    Юракнинг фронтал тасвири
  • Юракнинг анатомик тасвири
    Юракнинг анатомик тасвири
  • Yurak va qon aylanish tizimi tasviri
    Юрак ва қон айланиш тизими тасвири
  • Kompyuter tomografiyada tasvirlangan yurakning 3D modeli
    Компютер томографияда тасвирланган юракнинг 3Д модели

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Аҳмедов А.Г'. Расулов Х.А.. Одам анатомияси, 2013, Тошкент: «ИҚТИСОД-МОЛИЙА» — 271-281-бет. ИСБН 978-9943-13-368-6. Қаралди: 2-август 2023-йил (2023-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган). 
  2. ↑ 2,0 2,1 Н .Ҳ .СҲОМИРЗАЕВ ,. Топографик анатомия, 2005, Тошкент: Академия — 200-201-бет. Қаралди: 31-июл 2023-йил. 
  3. ↑ „Юрак ҳақида“. уз.wарблетонcоунcил.орг. WАРБЛЕТОНCОУНCИЛ. Қаралди: 1-август 2023-йил.
  4. ↑ Мавлонов, Очил. Биология (зоология), 2017 (О'збекча), Тошкент: «Ўзбекистон миллий энсиклопедияси» Давлат илмий нашриёти — 147-172-бет. ИСБН 978-9943-07-508-5. 
  5. ↑ „Дунёда инсонлар қайси ҳолатлар сабаб ко`проқ вафот этишади? Терроризм туфайлими ёки автоҳалокатми?“. даракчи.уз. даракчи.уз (2020-йил 20-январ). 2023-йил 23-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-ноябр 2023-йил.
  6. ↑ „Инсонлар ўлимига энг кўп сабаб бўладиган 9 та касаллик“. дарё.уз. дарё.уз (2020-йил 22-октябр). Қаралди: 23-ноябр 2023-йил.
  7. ↑ „Юрак ишемияси“. www.авиценна.уз. Авиценна.уз расмий сайити. Қаралди: 10-август 2023-йил.
  8. ↑ Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И.. Анатомия человека, 1985, Москва: Медицина.. 
  9. ↑ Б. АМИНОВ, Т. ТИЛАВОВ, О. МАВЛОНОВ „ИВ-боб“, . Одам ва унинг саломатлиги, 2014 (О'збекча), Тошкент: „ЎҚИТУВCҲИ“ НМИУ — 41-43 бетлар-бет. ИСБН 978–9943–02–726–8. Қаралди: 10-август 2023-йил. 
  10. ↑ Бетц Ж. Г., Десаих П. , Жоҳнсон Э. W., Жоҳнсон Ж. Э., Корол О., Крусе Д., Поэ Б., Wисе Ж., Wомбле М. Д., Ёунг К. А. Анатомй анд Пҳйсиологй (англ.). – ОпенСтах, 2013. – 1410 п. – ИСБН 978-1-947172-04-3.
  11. ↑ Н.Ш.Шомирзаев, С.Х.Назаров, Р.Ж.Усмонов „ВИ“, . Топографик анатомия, 2006 (О'збек), Тошкент: Академия. 
  12. ↑ Привес М. Г., Лисенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. – 11-э переработанноэ и дополненноэ. – М.: Медицина, 1985.
  13. ↑ Ардашев, 2009, Анатомия и физиология проводящэй системи сердса, с. 35—41.
  14. ↑ Патофизиология заболеваний сердечно-сосудистой системи / под ред. Л. Лилли; Пер. с англ.. – М.: БИНОМ, 2003. – 598 с. – 3000 экз. – ИСБН 5-94774-080-Х.
  15. ↑ Патофизиология заболеваний сердечно-сосудистой системи / под ред. Л. Лилли; Пер. с англ.. – М.: БИНОМ, 2003. – 598 с. – 3000 экз. – ИСБН 5-94774-080-Х.
  16. ↑ Ҳеарт // Фоундатионал Модел оф Анатомй
  17. ↑ Привес М. Г., Лисенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. – 11-э переработанноэ и дополненноэ. – М.: Медицина, 1985.
  18. ↑ Н.Ш>Шомирзаев ва бошқалар. Топографик анатомия, 2006, Тошкент: «Академия» — 205-бет. 
  19. ↑ „Кровообращение коронарное“. 2009-йил 4-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 31-май.
  20. ↑ Аҳмедов А.Г'. Одам анатомияси, 2005, Тошкент: Молия- иқтисод — 264-268-бет. 
  21. ↑ Глава 1. Основи строэния и функсии сердса, с. 1—32.
  22. ↑ Бабский Е. Б. Физиология человека. – 2-э изд. – М.: Медицина, 1972. – С. 69.
  23. ↑ Лилли 2003, Глава 1. Основи строэния и функсии сердса.
  24. ↑ 24,0 24,1 Зуфаров К.. Гистология, 2005, Тошкент: ИБН СИНО — 218-219-бет. 
  25. ↑ Комилжон Зупаров. Юрак гистологияси, 2005, Тошкент: ИБН СИНО — 219-220-бет. 
  26. ↑ „Тҳе Ҳеарт“. www.ҳистологй.леэдс.аc.ук. Тҳе Ҳистологй Гуиде. Қаралди: 21-август 2022-йил.
  27. ↑ Привес М. Г., Лисенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. – 11-э переработанноэ и дополненноэ. – М.: Медицина, 1985.
  28. ↑ Турсунив, Эркин. Гистология И-қисм, 2010, Тошкент: "Перфеcт принт" — 190-201-бет. 
  29. ↑ Анита Араcкал; Кҳалид Алсаёури. „Ҳистологй, Ҳеарт“. www.нcби.нлм.ниҳ.гов. Натионал Либрарй оф Медиcине (2022-йил 8-май). Қаралди: 21-август 2022-йил.
  30. ↑ Титомир Л. И., Кнеппо П. Математическоэ моделированиэ биоэлектрического генератора сердса. – М.: Наука. Физматлит, 1999. – 448 с. – ИСБН 5-02-015245-5.
  31. ↑ Коҳл, П., Фредериcк Сачс, Мичаэл Р. Франз. Cардиаc Мечано-Элеcтриc Cоуплинг анд Аррҳйтҳмиас. – 2011. – 512 с. – ИСБН 978-0-19-957016-4.
  32. ↑ Ардашев 2009, Базовые механизмы аритмий сердца.
  33. ↑ Физиология человека / под ред. В. М. Покровского и Г. Ф. Коротко. – 3. – М.: Медицина, 2007. – 656 с. – (Учебная литература для студентов медицинских вузов). – 10 000 экз. – ИСБН 5-225-04729-7.
  34. ↑ Фундаменталная и клиническая физиология / под ред. А. Камкина, А. Каменского. – М.: Аcадемиа, 2004. – 1072 с. – ИСБН 5-7695-1675-5.
  35. ↑ Судаков К. В. Нормалная физиология. – М.: Медицинскоэ информационноэ агенцтво, 2006. – С. 329. – 920 с. – ИСБН 5-89481-294-1.
  36. ↑ Дудел Й., Рюэгг Й., Шмидт Р. и др. Физиология человека: в 3-х томах. Пер. с англ = Ҳуман Пҳйсиологй / Под ред. Р. Шмидта, Г. Тевса. – 3-э изд.. – М.: Мир, 2005. – Т. 2. – 314 с. – 1000 экз. – ИСБН 5-03-003576-1.
  37. ↑ Бетц Ж. Г., Десаих П. , Жоҳнсон Э. W., Жоҳнсон Ж. Э., Корол О., Крусе Д., Поэ Б., Wисе Ж., Wомбле М. Д., Ёунг К. А. Анатомй анд Пҳйсиологй (англ.). – ОпенСтах, 2013. – 1410 п. – ИСБН 978-1-947172-04-3.
  38. ↑ Лилли,. Глава 1. Основы строения и функции сердца, 2009 — с. 1—32.-бет. 
  39. ↑ Ардашев,. Базовые механизмы аритмий сердца,, 2009, Москва — с. 45—74.-бет. 
  40. ↑ В. М. Покровского и Г. Ф. Коротько. Физиология человека, (Учебная литература для студентов медицинских вузов), Москва: Медицина, 2007 — 656 с-бет. ИСБН 5-225-04729-7. 
  41. ↑ Аҳмедов, Акмал. Одам анатомияси, 2005, Тошкент: О'збекистон Миллий энсиклопедияси — 349 - 351 бетлар-бет. ИСБН 5-89890-113-2. 
  42. ↑ Ардашев,. Проводящэй системи сердса., 2009, Анатомия и физиология, — 35-41-бет. 
  43. ↑ Косицкий Г. И. Физиология человека. – 3-э изд. – М.: Медицина, 1985. – С. 256.
  44. ↑ , архивсана= параметри ҳам кўрсатилиши зарур. О.Т.Алявия. НОормал физиология, 2006 (О'збекча), Тошкент: "Янги аср авлоди" — 270-271-бет. ИСБН 5-633-01949-0. 
  45. ↑ А. Аҳмедов, Х. Расулов. Анатмоия И-ИИ том, 2018, Тошкент: ИБН СИНО. 
  46. ↑ , архивсана= параметри ҳам кўрсатилиши зарур. О.Т.Алявия ва бошқалар. Юрак қон-томир физиология, 2006 (О'збекча), Тошкент: "Янги аср авлоди". ИСБН 5-633-014959-0. 
  47. ↑ Бабский Е. Б. Физиология человека. – 2-э изд. – М.: Медицина, 1972. – С. 69.
  48. ↑ Лилли,,.. Глава 1. Основы строения и функции сердца,, 2003 — с. 1—32-бет. 
  49. ↑ Ардашев 2009, Анатомия и физиология проводящей системы сердца.
  50. ↑ Зиад Ф. Исса МД, ... Доуглас П. Зипес „Ҳеарт Аутоматиcитй“. www.сcиэнcедиреcт.cом. СcиэнcеДиреcт (2019). Қаралди: 21-август 2022-йил.
  51. ↑ Клиническая аритмология / Под ред. проф. А. В. Ардашева. – М.: МЕДПРАКТИКА-М, 2009. – 1220 с. – ИСБН 978-5-98803-198-7.
  52. ↑ Лилли 2003.
  53. ↑ Шмидт 2005, § 19.5. Приспособлениэ сердечной деятелности к различним нагрузкам.
  54. ↑ Судаков К. В. Нормалная физиология. – М.: Медицинскоэ информационноэ агенцтво, 2006. – С. 329. – 920 с. – ИСБН 5-89481-294-1.
  55. ↑ Жаcоб Р., Диэрбергер Б., Кисслинг Г. (1992). „Фунcтионал сигнифиcанcе оф тҳе Франк-Старлинг мечанисм ундер пҳйсиологиcал анд патҳопҳйсиологиcал cондитионс“. Эуропеан Ҳеарт Жоурнал 13: 7-14. дои:10.1093/эурҳеартж/13.суппл_Э.7
  56. ↑ К Юбилею Романа Марковича Баэвского // Клиническая информатика и телемедицина. – 2013. – Т. 9, № 10. – С. 160—161.
  57. ↑ Павлов Е.Г., Тюрина М.М.. ВНУТРЕННЯЯ РЕГУЛЯЦИЯ РАБОТЫ СЕРДЦА, 2003, Казань: КАЗАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ им. А.Н. ТУПОЛЕВА — 1-24-бет. 
  58. ↑ Дудел Й., Рюэгг Й., Шмидт Р. и др. Физиология человека: в 3-х томах. Пер. с англ = Ҳуман Пҳйсиологй / Под ред. Р. Шмидта, Г. Тевса. – 3-э изд.. – М.: Мир, 2005. – Т. 2. – 314 с. – 1000 экз. – ИСБН 5-03-003576-1.
  59. ↑ Бетц 2013, § 19.4 Cардиаc Пҳйсиологй.
  60. ↑ Бетц, 2013, § 19.4 Cардиаc Пҳйсиологй, с. 865—876.
  61. ↑ А.Г. ЗАРИФЬЯН. РЕГУЛЯЦИЯ СЕРДЕЧНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И ГЕМОДИНАМИКИ У ЧЕЛОВЕКА, 2000, Бишкек: КЫРГЫЗСКО-РОССИЙСКИЙ СЛАВЯНСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ Медицинский факультет — 1-44-бет. ИСБН 5-8355-1087-х. 
  62. ↑ К.М Люзина „Физиология эндокринной системы“. элиб.бсу.бй (2017). 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-август 2022-йил.
  63. ↑ „УЛТРА ТОВУСҲЛИ ТЕКСҲИРУВЛАР“. федорович.уз. УЛТРА ТОВУСҲЛИ ТЕКСҲИРУВЛАР. Қаралди: 20-август 2022-йил.
  64. ↑ Тҳомас Cасcино „Электрокардиография“. ҳттпс://www.мсдмануалс.cом/. СПРАВОЧНИК МСД (июл 2021). Қаралди: 2-октабр 2022-йил.
  65. ↑ Физиология. Основи и функсионалниэ системи. / Судаков К. В.. – Москва: Медицина, 2000. – С. 327. – 784 с. – ИСБН 5-225-04548-0.
  66. ↑ О.Т. АЛАВИЙА, С Ҳ .Қ. Қ О Д ИР О В А .Н.Қ ОДИРОВ, СҲ.Ҳ. Ҳ А М Р О Қ УЛО В Э.Ҳ.ҲАЛИЛОВ. НОРМАЛ ФИЗИОЛОГИЙА, 2006, Тошкент: «Янги аср авлоди». ИСБН 5-633-01949-0. 
  67. ↑ „Нормал ЭКГ“. ҳттпс://миллийтиббиёт.уз/уз/нормал-экг/. Миллий тиббиёт. Қаралди: 15-июн 2023-йил.
  68. ↑ Дудел Й., Рюэгг Й., Шмидт Р. и др. Физиология человека: в 3-х томах. Пер. с англ = Ҳуман Пҳйсиологй / под ред. Р. Шмидта и Г. Тевса. – 3. – М.: Мир, 2010. – Т. 1. – 323 с илл. с. – 1000 экз. – ИСБН 978-5-03-003834-6.
  69. ↑ СангитаДасСаурабҳПалМадҳучҳандаМитра „Аcоустиc феатуре басед унсупервисед аппроач оф ҳеарт соунд эвент детеcтион“. www.сcиэнcедиреcт.cом. СcиэнcеДиреcт (2020-йил 1-ноябр). Қаралди: 21-август 2022-йил.
  70. ↑ В. М. Покровского и Г. Ф. Коротько. Физиология человека, (Учебная литература для студентов медицинских вузов), Москва: Медицина, 2007 — 656 с-бет. ИСБН 5-225-04729-7. 
  71. ↑ Э.Э.ЭДДЛЕМАН, М.Д. КАТҲРЙН WИЛЛЕС. Тҳе Кинетоcардиограм, 2013, Лондон. 
  72. ↑ Жеанетте Р. Cарпентер, Д. Wаре Бранч „Кинетоcардиограпҳй“. www.сcиэнcедиреcт.cом. СcиэнcеДиреcт (2017). Қаралди: 2-октабр 2022-йил.
  73. ↑ Ҳеннй Г. C., Бооне Б. Р. Элеcтрокймограпҳ фор Реcординг Ҳеарт Мотион Утилисинг тҳе Роэнтгеносcопе // „Амер. Жоурн. Роэнтг.“, 1945, в. 54, п. 217
  74. ↑ К Юбилею Романа Марковича Баевского. К Юбилею Романа Марковича Баевского, 2013. — 160—161.-бет. 
  75. ↑ В. Л. Карпман „ДИНАМОКАРДИОГРАФИЯ“. хн--90аw5c.хн--c1авг. Большая Медицинская Энциклопедия. 2022-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-август 2022-йил.
  76. ↑ Косицкий Г. И.. Физиология человека. 3-е изд, 1985, Москва: Медицина — 299-267-бет. ИСБН 2007020000-241. 

Адабиётлар

  • Одам анатомияси, 2013, Тошкент: «ИҚТИСОД-МОЛИЙА» — 371-бет-бет. ИСБН 978-9943-13-368-6. Қаралди: 21-июл 2023-йил.  (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-07-21 санасида архивланган)
  • Н.Ҳ. СҲОМИРЗАЕВ ,. Топографик анатомия, 2005, Тошкент: Академия — 200-202-бет. Қаралди: 31-июл 2023-йил. 
  • Б. АМИНОВ, Т. ТИЛАВОВ, О. МАВЛОНОВ „ИВ-боб“, . Одам ва унинг саломатлиги, 2014 (О'збекча), Тошкент: „ЎҚИТУВCҲИ“ НМИУ — 41-43 бетлар-бет. ИСБН 978–9943–02–726–8. Қаралди: 10-август 2023-йил. </реф>
  • К. Зупаров „Гистология“ Т-2005
  • Ф. Н. Баҳодиров „Одам анатомияси“ Тошкент – 2005
  • М. Р. Сапин „Анатомия человека“ Москва, „Медицина“" 2001
  • Кошарко К. Электрокимография и диагностика пороков сердса. – Новосибирск, СОН АН СССР, 1963. – 153 с.
  • Марморштейн С.Я., Абарбанел Е. В. В. Е. Электрокимография легко. – М., Медицина, 1966.
  • „В. В. Зареского“ Электрокимография. – М. Медгиз. 1963 г.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi