Instinkt

Инстинкт (лот. инстинcтус — уйғониш, қўзғалиш) — муайян шароитда ҳайвонларнинг битта тури учун хос бўлган мураккаб ирсий хаттиҳаракатлари мажмуи. Инстинкт ташқи ва ички қўзғалишларга жавоб тариқасида пайдо бўлади. Инстинктни илмий тадқиқ қилишни Чарлз Дарвин бошлаб берган. У биринчи бўлиб Инстинктнинг ривожланиши турнинг тарихий шаклланиши ва нерв система-сининг тузилиши билан боғлиқлигини кўрсатиб берди. Инстинктни рус олимларидан И.М.Сеченов, И.П.Павлов ва бошқа ҳам ўрганишган. Инстинкт — мураккаб шарциз рефлекслардан иборат бўлиб, улар асосида шартли рефлекслар вужудга келади. Биологик моҳиятига кўра, Инстинкт қуйидаги гуруҳларга ажратилади: озиқланиш (озиқни топиш, озиқ ғамлаш ва бошқалар); турни сақлаб қолишга қаратилган пассив (тегилганда қимирламасдан қотиб туриш, қочиб қолиш ва бошқалар) ва актив (жисмлар, шох-шаббалар ва бошқа ёрдамида ҳимоя) ҳимояланиш; жинсий безлар функсияси билан боғлиқ бўлган жинсий Инстинкт (жинсий майл, оталаниш, балиқларнинг увилдириқ ташлаш жойига миграцияси ва бошқалар); авлод тўғрисида ғамхўрлик билан боғлиқ бўлган ота-оналик Инстинкти (уя ва ин қуриш, бола боқиш, болани ҳимояланишга, ов қилишга ўргатиш ва бошқалар); пода, гала, оила аъзоларининг ўзаро муносабатларини ташкил қилувчи гуруҳли Инстинкт Ҳашаротлар хатти-ҳаракатларининг деярли ҳаммаси Инстинктдан иборат. Балиқлар, қушлар ва айниқса сут эмизувчилар хатти-ҳаракатларининг асосий қисмини Инстинкт эмас, балки шартли рефлекслар ташкил этади. Одамда Инстинкт унинг тарбия жараёнида шаклланадиган онгли фаолиятига бўйсунган бўлади. Инстинктни ўрганиш ва ундан фойдаланиш чорвачилик, овчилик хўжаликларида, қишлоқ хўжалиги зараркунандалари ва инфексион касалликларнинг қўзғатувчиларига қарши курашда катта аҳамиятга эга.