Ziyosfera

Iosif II

Иосиф ИИ (немисча.Жосепҳ ИИ ; 1741-йил 13-март,Вена) — 1764-йил 27- мартдан Германия қироли, 1765-йил 18- августда Муқаддас Рим империясининг императори этиб сайланди, Мария Терезанинг тўнғич ўғли, 1780-йил ноябр ойининг охиригача унинг ҳамҳукумати эди; онаси вафотидан сўнг, 1780- йил 29-ноябрда у ундан Габсбурглар мулкини — Австрия арчдукини, Богемия ва Венгрия қиролликларини мерос қилиб олди. Атоқли давлат арбоби, ислоҳотчи, ма`рифий абсолютизм даврининг кўзга кўринган вакили[1].

Иосиф ИИ
Iosif II
Иосиф ИИ,Муқаддас Рим империясининг императори
Австрия арчдуки,

Муқаддас Рим империяси императори, Венгрия қироли, Богемия қироли, Хорватия ва Славония қироли,

Галиция ва Лодомерия қироли.
 
Мансаб даври
1765-йил 18-август – 1790-йил 20-феврал
Ўтмишдоши Мария Тереза
Вориси Леополд ИИ
Рим қироли
Мансаб даври
1764-йил – 1765-йил
Ўтмишдоши Иосиф И
Вориси Наполеон ИИ
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1741-йил 13-март
Хитзинг, Вена, Австрия
Вафоти 1790-йил 20-феврал (48 ёш)
Вена, Австрия
Турмуш ўртоғи Парма Изабелла, Мария Ёзефа
Болалари Мария Тереза, Мария Кристина
Онаси Мария Тереза
Отаси Франс И
Дини Католик
Дафн этилган жойи Империал Cрйпт
Имзоси
Мансублиги Ҳабсбург-Лотарингия сулоласи

Ҳамкумат она

Мария Тереза

Отаси, қирол этиб сайланган Лотариялик Франс И вафотидан сўнг, онаси уни Австриянинг Габсбург мулкларини бошқариш билан таништирди. Уларнинг қўшма бошқаруви даври кенг кўламли трансформацион фаолият билан ажралиб турди, чунки Австрияни ўлим ёқасида қўйган етти йиллик уруш даврида ислоҳотлар зарурати аниқ намоён бўлди ва 18-асрдан бошлаб франсуз фалсафасининг маърифий ғоялари чет элдан кириб кела бошлади[2][3].

„Маърифат“ партияси императорнинг консерватив мойиллигига қарамай, адабиётда ва ҳатто Австриянинг ҳукумат доираларида тобора кўпроқ устунликка эга бўлди ва ниҳоят, Иосиф ҳукумат иштирокида янгилик тарафдорлари бошига чиқди. Мария Тереза деҳқонларнинг аҳволини енгиллаштирди, давлат ҳокимиятини мустаҳкамлади, руҳоний ва феодал элементларга зарар этказди, иэзуит тартибини ва қийноқларни бекор қилди. Бироқ, Мария Терезанинг муросага тўла сиёсати ўғлини қониқтира олмади. Иосиф онасига бўлган қизғин меҳрига қарамай, ҳаётининг энг яхши йилларини у билан зерикарли курашда ўтказди, баъзан жуда оғирлашди (масалан, диний бағрикенглик масаласида).

Мустақил бошқарув. Иосифнинг маърифий абсолютизми

1790-йилда Иосиф вафот этган пайтда Европа давлатлар чегараси. Қизил чизиқ Муқаддас Рим империясининг чегарасини белгилайди.

Фақат онаси вафотидан кейин, 1780-йилда,Иосиф кенг ислоҳот режаларини амалга ошириш учун қўлларини бутунлай бўшатди. Иосиф ИИ дастури маърифий абсолютизм тизимининг изчил ифодаси эди. Пруссиялик Фридрих ИИ [4] ва Екатерина ИИ тождор файласуфларнинг замондоши бўлган Иосиф ўз даврининг энг фаол кишиларидан бири бўлиб, на ўзини, на ўзгани аямай, меҳнат билан ўзини тўлиқ ҳолдан тойган эди. Унинг сон-саноқсиз саёҳатлари зафарли юришлар эмас, балки виждонли аудиторнинг машаққатли меҳнати эди. Ҳар бир нарсага шахсан кириб, у юқоридан келаётган ислоҳотлар орқали Австрияни қолоқ ҳолатдан олиб чиқиш чақириғига чин дилдан ишонди. Бунинг учун, унинг фикрича, биринчи навбатда, давлат ҳокимиятини мустаҳкамлаш зарур эди ва Иосиф давлатнинг ташқи ва ички қудратини мустаҳкамлаш, бюрократик марказлаштириш, монархиянинг хилма-хил таркибини бирлаштириш, феодал келиб чиқиши ва черковни давлатга бо`йсундириш каби эски Австрия анъаналарига амал қилди. Бироқ, ўзбошимчаликни тузатиш шаклида у матбуотда долзарб масалаларни оммавий муҳокама қилиш ва монархнинг хатти-ҳаракатларини очиқ танқид қилишга рухсат берди (1781- йил 11- июндаги матбуот тўғрисидаги қонун).

Унинг инсонпарварлик фаолияти барча камбағалларга, зулм қилинган деҳқонлардан бошлаб, етим, касал, кар ва соқов, ноқонуний туғилганларга қадар давом этди. Шунга қарамай, Иосиф 18-асрнинг нозик сентиментал ва маълум даражада мавҳум хотиржамлигига мутлақо бегона эди. Энг кичик қаршиликда у жуда шафқациз эди; ташқи сиёсатда у фақат ўз давлатининг манфаатлари ва эҳтиёжларини ҳисобга олган. Шу маънода у Мария Тереза дипломатиясига таъсир кўрсатди ва Австриянинг Полшанинг биринчи бо`лимидаги роли учун жавобгардир. У машҳур ёзувчилардан мақтов изламади; кўп шов-шувга сабаб бўлган Франсияга сафари (1777-йил) пайтида унинг Волтер билан учрашуви ўз ихтиёри билан бўлмаган.

Австриядаги ўн йиллик ҳукмронлиги даврида (1780-1790-йиллар) у бир қатор ислоҳотларни амалга оширди, уларнинг асосийси деҳқонларни крепостнойликдан озод қилиш, уларга ер бериш эди[5]. Иосиф ИИ нинг энг чуқур ва изчил ислоҳотлари суд тизимига таъсир кўрсатди (" Жозефнинг ҳуқуқшуноси "). Шу билан бирга, у Габсбург империясининг эрлари ва вилоятларининг автономиясини ҳам йўқ қилди, Венгрия, Трансилвания, Галицияни немис мустамлакаси қилишни рағбатлантирди.

Шунингдек, унинг ҳукмронлиги даврида немис тили Муқаддас Рим империяси ҳудудида тарқалди, бу автоном Венгрия манфаатларига таъсир қилди[6].

Диний сиёсат

1781-йилнинг 13- октябрда у диний баг’рикенглик тўғрисида машҳур фармон чиқарди ва халқ таълими ёки касалларга хайрия ишларига ҳисса қўшмайдиган монастирлар ва диний орденларни бекор қилди (20- декабр). Фақат Богемия ва Моравия ҳудудида 1782-1785- йилларда Иосиф ИИ нинг диний ислоҳоти натижасида 100 дан ортиқ монастирлар ёпилди .

Черков давлатга чамбарчас боғлиқ эди ва унинг Рим курияси билан алоқаси сезиларли даражада чекланган эди. Халқ таълими давлат назоратига олинди, бошланғич таълим алоҳида эътиборга олинди. Католик черкови ҳукмрон бўлиб қолди, аммо правасловлар, лютеранлар ва калвинистлар фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлишди, яҳудийлар эса турли хил енгилликларга эга бўлишди. 1782- йилдан бошлаб ҳукмрон эътиқоддан оғиш жиноят деб ҳисобланмади, аммо ҳукумат мутаассиб мамлакатда виждон эркинлигини жорий этишга жур’ат эта олмади: дин танлаш ҳуқуқи муддатлар ва бошқа тўсиқлар билан чекланган ва Иосиф баъзан ҳатто мазҳабчиларга нисбатан шафқациз муносабатда бўлган.

Императорнинг католик черковининг бағридан ташқарида бўлган диний оқимларга бўлган муносабатига мисол сифатида унинг даврида католикликни мажбуран қабул қилиш тўхтатилган абрамитларнинг ҳикоясини келтириш мумкин.

Деҳқон ислоҳоти

Иосиф ИИ Славиковицеда омоч билан шудгор қилмоқда (1769-йил)

Ўрта асрларнинг яна бир мероси — феодализм билан ҳам худди шундай қаттиқ кураш авж олди. Магнатларнинг имтиёзларини йўқ қилиб, барча фуқароларнинг қонун олдида тенглигини ўрнатган Иосиф зодагонларни фақат хизмат кўрсатиш синфи деб тан олди ва бюрократия сафига разночинларнингнинг кириб келишига йўл қўйди. Иосиф Богемияда (1781- йил 1-ноябр), кейин эса бошқа вилоятларда крепостнойликни бекор қилди ва деҳқонлар улушини сотиб олишни рағбатлантирди. Қишлоқ аҳолисининг фаровонлигини ошириш ҳақида қайғуриб, у 1786- йил 20- апрелда патент билан эълон қилинган ягона эр солиғини ўрнатмоқчи эди, лекин у бу ниятини амалга ошириш ниятида эмас эди. Унинг сиёсати умумий норозилик уйғотди ва унга дуч келган қаршилик туфайли парчаланиб кетди. Феодаллар ва дин арбоблари ислоҳотларга ҳар томонлама тўсқинлик қилдилар, гарчи Рим папаси Пий ВИ императорнинг янгича иштиёқини совитиш умидида Венага беҳуда сафар қилган бўлса-да, руҳонийларнинг ҳар кунги қаршиликлари натижасиз қолмади. Жамиятнинг барча жабҳалари қатъий, қаттиқ ва баъзан бемаъни тартибга солиш, ибодат ва дафн маросимларидан тортиб, корсет кийишгача бўлган ҳаётнинг барча кўринишларига бюрократик аралашув манияси билан оғирлашди. Айниқса, у реакцияга қарши курашган ижтимоий элементларнинг сабрсизлиги аниқланганда, масалан, Трансилваниянинг валаш деҳқонлари (1784-йил) ғазабланганида, Иосифнингнинг позицияси айниқса қийин эди. Иосифнингнинг муваффақияцизлиги сабабларини марказлаштириш, немис тилини жорий этиш, вилоят эркинликларини йўқ қилиш ва вайроналарни алмаштиришдан иборат бўлган Габсбургларнинг анъанавий сиёсатини кескин ва қайтариб бўлмайдиган тарзда якунлашга уринишда излаш керак.

Ташқи сиёсат

Пежовдаги ёдгорлик (Чехия)

Иосиф бутун эътиборини ички ишларга қарата олмади, чунки у доимо халқаро муаммоларга аралашиб турарди. Эр сотиб олиш режалари билан банд бўлиб, у қўшниларини, асосан, Австриянинг эски рақиби, Пруссия қиролини таъқиб қилди. Германия империясида унинг устунлигини таъминлайдиган Бавариянинг қўшилиши Австрия учун айниқса фойдали бўлди. Мария Тереза даврида бу маънода муваффақияциз уринишдан сўнг (қаранг:Бавария ворислиги уруши), Иосиф 1780-йилларнинг 2-ярмида Австрия Нидерландиясидан воз кечиб, ўз мақсадига эришишга умид қилди; лекин унинг хуружлари ва майда мулкдорларга нисбатан тантанали равишда муомаласи унга қарши Германия князлари иттифоқи тўплади, унинг бошида Фридрих ИИ бўлди, шунинг учун режалаштирилган корхонани тарк этишга тўғри келди. Шелдт дарёсида навигация туфайли Жозефнинг Голландия билан тўқнашуви ҳам худди шундай бахциз эди.

Пруссия ва Туркияга қарши бўлган Австрия Франсия билан мудофаа иттифоқини сақлаб қолди ва Дунай князликларини Россия таъсиридан чиқаришга ҳаракат қилган бўлса-да, Россияга дўстона муносабатда бўлди.

Муваффақияциз уруш ва ўлим

Иосиф ИИ дукати, 1787-йил

Екатерина ИИ нинг шахсий дўсти ва ғайратли иттифоқчиси бўлган Иосиф Туркиянинг бўлинишига умид қилиб, Россия билан иттифоқ тузишдан кўп нарса кутган эди. Рус-турк урушлари (1787-1792-йиллар) бошланганда, Иосиф ғалабалар шон-шарафи билан парчаланган ҳокимиятини тиклашга умид қилиб, ўзини Россиянинг иттифоқчисининг ёрдамчи роли билан чеклаб қўймади, балки Австрия-Туркия урушлари бошлаб, барча кучларини туркларга қарши ҳаракатга келтирди ва ўзи қўшин бошлиғи бўлди. Унинг учун бу ҳалокатли қарор ҳарбий ишларга бўлган муҳаббат меваси бўлиб, ташқи сиёсатга бўлган иштиёқ билан бирга тинимсиз ислоҳотчи шахсидаги асосий зиддият эди. Дастлаб, Австрия қўшинлари ғалаба қозонишди: фелдмаршал Эрнст Гидеон фон Лаудон туркларни Банатдан ҳайдаб, Белградни эгаллашга муваффақ бўлди, Кобург шаҳзодази Валахияни эгаллаб, Бухарестга кирди. Бироқ, тез орада ҳарбий муваффақияцизликлар ва сил касаллигини кучайтирадиган ўлик иситма уни Венага қайтишга мажбур қилди.

Граф Фалкенштейн номи билан Россияга иккинчи сафари пайтида, Белгияда пайдо бўлган франсуз инқилоби воқеаларига параллел равишда бошланган тартибсизликлар ҳақидаги хабар Иосиф ИИни ҳайратда қолдирди. Кейинчалик Брабант инқилобига айланган бу тартибсизликлар Иосиф ИИ нинг халқнинг диний эътиқодларига зид бўлган ва тарихий эркинликларни (жумладан, Бахтли кириш хартиясини) бекор қилишга ва минтақадаги институтларни бутунлай йўқ қилишга қаратилган ислоҳотлари туфайли юзага келди., бу яқин вақтгача, худди нарса каби, бошқа мамлакатга алмаштирилиши керак эди. Феодаллар ва дин арбоблари демократик элементлардан ёрдам топдилар ва на ҳарбий куч, на папанинг итоаткорона ваъз қилиши, на ҳукуматнинг тантанали ёндошувлари Белгиянинг тўлиқ ағдарилишига тўсқинлик қилди. 1789- йил 26- октябрда Австрия армияси исёнкор Брюсселдан чиқиб кетди. Белгия Қо`шма Штатлари мустақил давлати ташкил топди, уни Франсия қўллаб-қувватлади.

Худди шу сабабларга кўра ва шу билан бирга, Венгрияда ишлар даҳшатли тус олди, у ерда Иосифнинг бирлашиш сиёсати тарихий эркинликларни оёқ ости қилди, немис тилини кескин ва зўрлик билан киритди ва магнатлар эрни физиократия асосида жорий этишга шошилинч тайёргарликдан қўрқиб кетишди.

Император ўз мавқеининг умидсизлигини кўриб, деҳқон ислоҳоти ва диний бағрикенглик тўғрисидаги қонундан ташқари барча буйруқларни бекор қилди. Ўлим тўшагида, оғир азобларга қарамай, император Иосиф охирги кунгача давлат ишлари билан шуғулланишда давом этди ва 1790- йил 20- февралда катта ҳурмат ва қатъият билан вафот этди.

Иосиф ИИ вафот этганида тўғридан-тўғри меросхўрлари йўқ эди, шунинг учун унинг укаси Леополд ИИ унинг вориси бўлди ва иккинчисининг қисқа ҳукмронлигидан кейин жияни Франс ИИ эгаллади.

Мукофотлар

  • "Олтин жун" ордени (1780-йилдан гроссмейстер)
  • Мария Тереза ҳарбий ордени (1780-йилдан гроссмейстер)
  • Авлиё Стивен Қироллик Венгрия ордени (1764-йилдан Буюк Рицар, 1780-йилдан Буюк Уста) .

Кинодаги тасвир

  • " Амадеус " (1984-йил), император ролини америкалик актёр Жефри Жонс ижро этган.

Манбалар

  1. ↑ Дерек Бил, Джозеф 21: против мира, 1780—1790, Cамбридге Университй Пресс, 2009
  2. ↑ Саул К. Падовер, Революционний император, Иосиф Второй 1741—1790. (1934) с. 313
  3. ↑ Саул К. 9/*Падовер, Тҳе Револутионарй Эмперор, Жосепҳ тҳе -\Сеcонд 1741—1790. (1934) п. 313
  4. ↑ Митфорд, Ненси „Фридрих Великий“ 1970 стр.274.
  5. ↑ Маккей, Хилл, Баклер, Эбрей, Бек, История мирових общэств стр.551
  6. ↑ Вотруба, Мартин. „Император Иосиф ИИ, Закон о немеском язике в администрации. 18 мая 1784 года“ (ПДФ) . Словацкая программа исследований . Университет Питцбурга.

Адабиёт

  • Билес, Дерек. Иосиф ИИ, том 1: В тени Марии Терезии, 1741—1780, (1987)
  • Билес, Дерек. Иосиф ИИ том 2: против мира, 1780—1790 (2009)
  • Билес, Дерек. „Ложний Иосиф ИИ“, Исторический журнал, 18 (1975), 467-95 в ЖСТОР
  • Билес, Дерек. Просвещэниэ и реформа в Европе восемнадсатого века. (2005), 326 с.
  • Билес, Дерек. Просвещэниэ и реформа в Европе восемнадсатого века (2005), видержка из 256пп и текстовий поиск
  • Бернард, Пол П. Предели Просвещэния: Иосиф ИИ и Закон (1979)
  • Бланнинг, ТCW Иосиф ИИ (1994), 228 пп; короткая научная биография
  • Бланнинг, ТCW Иосиф ИИ и Просвещённий деспотизм (1984)
  • Яркий, Джеймс Франк. Иосиф ИИ (1897), 222 пп
  • Диксон, ПГМ „Изменениэ Иосифа ИИ в австрийской серкви“, Тҳе Ҳисториcал Жоурнал , Вол. 36, № 1. (Март, 1993), стр. 89-114.
  • Хендерсон, Николас. „Иосиф ИИ“, „ История сегодня“ , 1991 год 41 (март): стр. 21-27. ИССН 0018-2753
  • Мацек, Бернхард А. Диэ Кроэнунг Жосепҳс ИИ. в Франкфурте-на-Майне Логистисчес Меистерwерк, зеремониэлле Гланзлеистунг унд Култургуэтер фуэр диэ Эwигкеит (2010) ИСБН 978-3-631-60849-4.
  • Макхю, Джеймс Т. „Последний из просвещённих деспотов: сравнениэ президента Михаила Горбачёва и императора Иосифа ИИ“. Журнал социалних наук, 1995 г. 32 (1): стр. 69-85. ИССН 0362-3319
  • Митрофанов П. П. Политическая деятелност Иосифа ИИ, эё сторонники и эё враги (1780—1790). — СПб., 1907. — [2], ВИ, [2], 784 с.
  • Падувер, Саул К. Революционний император, Иосиф Второй, 1741—1790 (1934), 414 с.
  • Сзабо, Франз АЖ „Изменениэ перспектив на“ Революционном императоре ": Иосиф ИИ Биографии с 1790 года, " Журнал современной истории " Март 2011 Том. 83, № 1, стр. 111—138
  • Вовк, Джастин К. (2010). В руках судби: пят трагических правителей, дети Марии Терезии . иУниверсе: Блоомингтон, Инд. ИСБН 978-1-4502-0081-3.
  • Уилсон, Питер Н. Абсолютизм в Централной Европе (2000).
  • Ҳоcк. Дер Оэстерреичисче Стаацратҳ. Вена: 1879;
  • Сборник Онкена. Берлин. Вип. 57, 63, 83;
  • Wендринскй. Жосепҳ ИИ. Вена, 1880;
  • Ранке. Диэ Деуцчен Мäчте унд дер Фüрстенбунд;
  • Гросшоффингер. Жосепҳ ИИ. Лейпсиг: 1865;
  • проф. Трачевский. Союз князей;
  • Соколов П. С. Церковная реформа императора Иосифа ИИ — Саратов, 1892. — [2], ВИ, ХХХВИИИ, 393 с.
  • Петрова М. А. Екатерина ИИ и Иосиф ИИ: Формированиэ российско-австрийского союза: 1780—1790. — М.: Наука, 2011. — 419 с. — 1000 экз. — ИСБН 978-5-02-036720-3

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi