Ipomoea
| Ипомоэа | |
|---|---|
| Ипомоэа пурпуреа | |
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки уруғпаллалилар | |
| Астеридс | |
| Соланалес | |
| Cонволвулаcеаэ | |
| Ипомоээаэ | |
| Ипомоэа Л. 1753[1] | |





Ипомоэа (/ˌɪпəˈмиː.ə, -оʊ-/)[2][3] Cонволвулаcеаэ ўсимликлар оиласидаги энг йирик туркум бўлиб, 600 дан ортиқ турга эга. Бу туркум ўсимликларининг маҳаллий номларига эрталабки шараф, сув чайқалиши, сув исмалоғи, ширин картошка, олов ўти, ой гули ва бошқалар киради[4]. Туркумга дунёнинг тропик ва субтропик минтақаларида учрайдиган бир йиллик ва кўп йиллик ўт ўсимликлар, лианалар, буталар ва майда дарахтлар киради.
Фойдаланиш ва экология

- Аксарият турлар ажойиб, ранг-баранг гулларга эга ва кўпинча безак сифатида ўстирилади. Уларнинг чуқур гуллари йирик Лепидоптераларни, айниқса Сфингидаларни, масалан, пушти доғли калхат куясини (Агриус cингулата) ва ҳатто колибриларни ўзига жалб қилади.
- Ширин картошканинг илдиз мевалари (И. бататас) ва сув исмалоқининг барглари (И. ақуатиcа) тижорат жиҳатдан муҳим озиқ-овқат маҳсулотлари бўлиб, минг йиллар давомида одамлар томонидан фойдаланиб келинган. Ширин картошка Тинч океанидаги оролларга кўчманчилар томонидан кўчирилган Полинезия " каноэ ўсимликлари " дан биридир. Сув исмалоғи бутун Шарқий Осиёда ва Американинг иссиқ ҳудудларида cанҳ чуа рау муốнг (Меконг нордон шўрва) ёки cаллалоо каби таниқли таомларнинг асосий компоненти сифатида ишлатилади. Бошқа турлари кичикроқ миқёсда қўлланади, масалан, оқ юлдузли картошка (И. лаcуноса) анъанавий равишда баъзи тубжой америкаликлар томонидан истеъмол қилинади. Ипомоэа муриcата педункуллари ёки уруғ пўстлари Ҳиндистоннинг Керала штатида нозик таом сифатида истеъмол қилинади.
- Озиқ-овқат қўшимчаси сифатида потенциал фойдали бўлган антосиянидин бўлган пеонидин „Самовий кўк“ навининг гулларида катта миқдорда мавжуд.
- Ипомоэа сепиариа, Кераладаги Дашапушпам (Ўнта муқаддас гул) таркибига киради ва Малаяламда " Тҳирутҳали " номи билан танилган[5][6].
- Ой ток (И. алба) шираси Cастилла эластиcа (Панама каучук дарахти, Наҳуатл: олиcуáҳуитл) нинг латексини каучукгача вулканизация қилиш учун ишлатилган. Милоддан аввалги 1600-йилларда Олмеклар Месоамерикан ўйинида ишлатиладиган тўпларни ишлаб чиқаришган[7].
Дори ва энтеоген сифатида

Ипомоэанинг таркибида тиббий ва психоактив бирикмалар, асосан алкалоидлар мавжуд. Баъзи турлари халқ табобатида ва ўсимликшуносликда ўз хусусиятлари билан машҳур; масалан, Вера Cруз жалап (И. жалапа) ва Тампиcо жалап (И. симуланс) нажас ўтишини тезлаштирадиган катартик препарат бўлган жалап ишлаб чиқариш учун ишлатилади. Кирибаду ала (гигант картошка, И. Мауритиана) Аюрведада доривор хусусиятлари учун „ҳаёт эликсири“ деб аталади. И. бататас барглари сабзавот сифатида истеъмол қилинади[8].
Бошқа турлар кучли энтеогенлар сифатида ишлатилган ва ҳозир ҳам қўлланади. Мексика ипомоэсининг уруғлари (И. триколор) Азтеклар ва Запотеклер томонидан шаманистик ва руҳонийларнинг фол очиш маросимларида ва қурбонга бериш учун заҳар сифатида ишлатилган. Пляж ой гуллари (И. виолаcеа) ҳам шу тарзда ишлатилган ва бугунги кунда ўзларининг психоактив хусусиятлари билан машҳур бўлган „Самовий кўк“ деб номланган навлар бу икки турнинг дурагайи ҳисобланади.

Эрголин ҳосилалари (лисергамидлар) энтеоген фаоллик учун жавобгардир. Эргине (ЛСА), исоэргине, <смалл ид="мw7г">Д</смалл> -лисергик кислота Н-(а-гидроксиэтил)амид ва лисергол И. триколор, И. виолаcеа ва И. пурпуреадан ажратиб олинган. Бу моддалат кўпинча ўсимликларнинг психоактив таъсирининг сабаби деб тахмин қилинса ҳам, бу илмий тадқиқотлар томонидан расман тасдиқланмаган, улар психоактив бўлса-да, улар галлюцинация келтириб чиқармайди.
Кўпинча „тинчлантирувчи“ дори сифатида қайд этилган бўлса-да, лисергамидлар ҳам тиббий аҳамиятга эга. Эргоновин туғруқдан кейинги қон кетиш учун ишлатиладиган окситоцин таъсирини кучайтиради. Эргине уйқучанлик ва бўшашган ҳолатни келтириб чиқаради, шунинг учун стрессни даволашда фойдали бўлиши мумкин. Ипомоэа турлари ушбу бирикмаларнинг фойдали манбаларими ёки йўқлигини аниқлаш керак. Луизиана штатида 159-сонли қонун билан И. виолаcеа ўстириш тақиқланган.

Зараркунандалар ва касалликлар
Кўпгина ўтхўрлар Ипомоэа каби ўсимликлардан қочишади, чунки юқори алкалоид миқдори бу ўсимликларни токсик бўлмаса ҳам, ёқимсиз қилади. Шунга қарамай, Ипомоэа турлари маълум капалак (капалаклар ва куя) қуртлари томонидан истеъмол қилинади.
Галерея
-
Оқ юлдузли картошка (И. лаcуноса)
-
Бразилиядаги Ипомоэа cарнеа
-
Ипомоэа индиcа нинг бинафша нави
-
Хитойда Ипомоэа пес-cапраэ
-
Флорида штатидаги Ипомоэа сагиттата
-
Ипомоэа пурпуреа, Шарқий Сибир
Манбалар
- ↑ „Генус: Ипомоэа Л.“ Гермпласм Ресоурcес Информатион Нетwорк. Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре. 2007-10-05. Арчивед фром тҳе оригинал он 2010-05-28. Ретриэвед 2010-11-10.
- ↑ "Ипомоэа". Ипомоэа. Охфорд Университй Пресс. Арчивед фром тҳе оригинал он 2020-03-22. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20200322185712/ҳттпс://www.лехиcо.cом/дефинитион/ипомоэа.<!--->
- ↑ Сунсет Wестерн Гарден Боок, 1995 — 606–07-бет.
- ↑ Гунн, Чарлес Р. (1972). "моонфлоwер". Бриттониа 24 (2): 150–168. дои:10.2307/2805866.
- ↑ Вижаян Намбоотҳири, Мини. 'Дашапушпам'- тҳроугҳ тҳе лоокинг глассес оф Сcиэнcе анд Религион. ИСБН 978-620-0-31860-2. ОCЛC 1197284682.
- ↑ Утҳаман, Ашлй; Наир, Среэша Н (2017). "А Ревиэw он Тен Саcред Флоwерс ин Керала: Дасапушпам". Ресеарч Жоурнал оф Пҳармаcй анд Течнологй 10 (5): 1555. дои:10.5958/0974-360х.2017.00274.8. ИССН 0974-3618. ҳттп://дх.дои.орг/10.5958/0974-360х.2017.00274.8.
- ↑ Массачусетц Институте оф Течнологй Суммер Институте ин Материалс Сcиэнcе анд Материал Cултуре: Руббер Проcессинг ин Анcиэнт Месоамериcа.
- ↑ Нагаи, Миу; Тани, Марико; Кишимото, Ёшими; Иизука, Маки; Саита, Эми; Тоёзаки, Мику; Камия, Томоясу; Икегучи, Мотоя эт ал. (2011). "Сwеэт потато (Ипомоэа бататас Л.) леавес суппрессед охидатион оф лоw денситй липопротеин (ЛДЛ) ин витро анд ин ҳуман субжеcц". Ж Cлин Биочем Нутр 48 (3): 203–8. дои:10.3164/жcбн.10-84. ПМИД 21562639. ПМC 3082074. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3082074.