Иремел (бошқирдча: Ирәмәл) — Жанубий Уралнинг иккинчи энг баланд чўққиси. У Бошқирдистоннинг Белорецкий вилоятининг шимоли-шарқида жойлашган[1], шимоли-ғарбий ён бағирлари Челябинск вилоятининг Катав-Ивановский тумани чегараларига тўғри келади.

Иремел
бошқирдча: Ирәмәл
Жойлашуви Бошқирдистон
Координаталар 54°30′54″Н 58°50′24″Э / 54.51500°Н 58.84000°Э / 54.51500; 58.84000
Тоғ тизмаси Жанубий Урал тоғ тизмаси
Чўққиси Катта Иремел
Баландлиги 1582,3 м

Тоғ икки чўққили массивга эга бўлиб, уларга қуйидагилар киради:

  • Катта Иремел платосидаги чўққи Кабан (бошқирдча: - стаcк), баландлиги 1582,3 м[2];
  • Кичик Иремел, баландлиги 1449,4 м[2].

Чўққиларни кенглиги тахминан 1 км, баландлиги 1200-1250 м бўлган эгар майдони орқали бир-биридан ажратилган.

Иремелнинг шимоли-шарқдан жануби-ғарбгача бўлган узунлиги 12 км ни, шимоли-ғарбдан жануби-шарққача эса 8 км ни ташкил этади.

Массив этагида Белая дарёси ҳавзасига кирувчи Тигин, Синяк, Катта Авняр, Карагайка дарёларининг манбалари жойлашган бўлиб, улар ҳам Аваляк тизмасидан бошланади[2]. Ўрмонда тўқ игнабаргли тайгалар миқдори жуда кўп, нисбатан баландроқда очиқ ўрмонлар, субалп ўтлоқлари ва тоғ тундралари жойлашган. Бу ҳудудда ўсимликлар дунёси жуда бой, шу жумладан реликт (33 тур) ва эндемик турлар (13 тур): Кавказ ўти, Салих арбусcула, Лаготис ураленсис, Силéне, Андрóсаcе, Эдер митник, Рҳодиола Иремел, Урал лаготис, Сауссуреа ва бошқа турларни учратиш мумкин. Қушларнинг камдан-кам учрайдиган турлари айни шу ерда кенг тарқалган (олтин бургут, қора дов ва бошқалар).

Бошқирдистон Республикаси Ҳукуматининг 2010-йил 31-декабрдаги қарори билан Иремел чўққисига туташ ҳудудда (шу жумладан Аваляк тизмаси ҳудудида ҳам) Иремел табиат боғи ташкил этилган[3].

Этимологияси

Ороним (чўққи номи) жуда қадимий бўлиб, бир маъноли этимологияга эга эмас, у бошқирд ва мўғул тилларидан турлича шаклларда қайта номланган.

Бошқирд тилида бу номга ўхшаш сўзлар мавжуд, масалан, эремелек, эреме — “дарё бўйлаб, буталар ва ўрмонларнинг зич чакалакзорлари билан қопланган ботқоқли ҳудуд”, ирем — “дарёнинг текис қисми” каби маънодаги сўзлар учрайди. Бу маънолар Иремел дарёсини ҳам тавсифлаши мумкин. Балки дарё ҳам, тоғ ҳам ўзларининг номини умумий тоғ бирлиги (массиви) номидаги Иремел сўзидан олган бўлиши мумкин[4].

Шунингдек, у бошқирд ва мўғул сўзларининг бирикмасидан ҳосил қилинган: ир — “одам”, „қаҳрамон“ ва эмел — “эгар”, яъни “қаҳрамоннинг эгари” маъносини берувчи сўз бўлиши ҳам мумкин. Иремелнинг юқори қисми улкан эгарга ўхшайди[5].

Янги тадқиқотлар Иремел оронимининг келиб чиқишини бронза даври билан боғлашади ва уни ҳинд-эрон тиллари маҳсули эканлигини тахмин қилишади. Этимология қадимги ҳинд сўзларининг бирикмасидан изоҳланади: ира — „шамол“ ва маули — „шамоллар тепаси“ деган маънони англатади[6].

Катта Иремел устида момақалдироқ булутлари.

Манбалар

  1. ↑ „Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель“. Публичная кадастровая карта. 2016-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 12-май.}
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Тыгын, Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель“. 2022-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 13-май.
  3. ↑ „В Башкирии гора Иремель получила статус природного парка — Новости России — ИА РЕГНУМ“. 2019-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 28-октябр.
  4. ↑ „Горный массив Иремель | Русское географическое общество“. www.рго.ру. 2016-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 3-июл.
  5. ↑ „Географические названия Южного Урала“ (ру). 2013-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 14-май.
  6. ↑ Воронков А. А. Об истоках авестийской реки Ардви. — 2013. Архивировано 26 август 2022 года.

Ҳаволалар