Ziyosfera

Isfandiyor

Исфандиёр Аржаспни ўлдирмоқда, ХИВ аср миниатюраси

Исфандиёр ёки Исфандиёр Боходиров, Асфандиёр - афсонавий Эрон қаҳрамони, Фирдавсийнинг “Шоҳнома”си қаҳрамонларидан бири. У Каяния қироли Гоштасп ва қиролича Катайюннинг о'г'ли ва валиаҳд шаҳзодаси эди. У Кай Лоҳраспнинг невараси ҳисобланади.

Исфандиёр Фирдавсийнинг “Шоҳнома” достонида тасвирланган Рустам билан жанг ҳақидаги фожиали ҳикояси билан машҳур. Бу “Шоҳнома” даги энг узун эпизодлардан бири ҳисобланади.

Этимология

Форсча - "Сепандиар" со'зи Форс тилидан олинган "Спандадат" ёки "Спандят" (дифференсиаллик паҳлавий ёзувига хос ноаниқликларга бог'лиқ), бу эса о'з навбатида Авестан тилидан келиб чиққан: "Спента Армаити томонидан берилган" деган ма'нони англатади, бу кейинчалик сепандармаз (спндạрмдẖ) сифатида ифодаланади, лекин асл Авестан тилида "ижодий уйг'ун фикр" деган ма'нони англатади, (одатда табиатнинг физик қонунларига ишора қилади), лекин вақт ўтиши билан муқаддас ёки “Муқаддас томонидан берилган” деган маънога айлана бошлади (Спента сўзининг бошқа маънолари учун Амеша <и ид="мwЛw">Спентага</и> қаранг).

Шоҳномада

“Шоҳнома” достонида айтилишича, Исфандиёр қадимги Эроннинг валиаҳд шаҳзодаси ва илоҳий жангчиси бўлиб, Зартошт ( Зардушт ) пайғамбарни қўллаб-қувватлаб, унга зардуштийлик динини ёйишга ёрдам берган. Бунинг учун Зардуштнинг кўп муртад ва душманларига қарши ҳам курашди. Бунинг эвазига Зардушт Исфандиёрга Жаннатдан занжир ва зирҳ берди. Зирҳ уни дахлсиз қилиб қо'йди ва занжир ҳеч кимни, ҳатто жинни ёки ёвуз сеҳргарни ҳам бог'лаш қудратига эга эди ва бу уларни қочиб қутула олмади. Зардушт ҳам шаҳзодага илоҳий марҳамат бериб, ким Исфандиёрнинг қонини тўкса (уни о'лдирса) ўлгунига қадар ёмон фалокатли лаънатли ҳаёт кечиришини ва ҳатто ўлимдан кейин ҳам дўзахга маҳкум этилишини эълон қилади.

Исфандиёр бо'рилар билан курашмоқда.

Исфандиёрнинг отаси Гоштасп, агар о'г' узоқ вилоятлардаги босқинни қайтаришга муваффақ бўлса, тахтни унга беришга ва’да қилган эди. Исфандиёр топшириқни муваффақиятли бажаради. Қайтиб келгач, Исфандиёрнинг отаси у йўқлигида Турон подшоси Аржаасб исён кўтариб, Эрон пойтахтига ҳужум қилгани ва Исфандиёрнинг икки синглисини ўғирлаб кетганини айтади. Гоштасп исённи бостириш ва ўғирлаб кетилган маликаларни қайтариб олиш учун Исфандиёрни бошқа вазифага юборади.

Исфандиёр 7 хил жанг билан қийин ва хавфли ё'лни босиб о'тади, кейинроқ Исфандиёрнинг 7 меҳнати деб номланади. Булар:

1. Икки дахшатли бо'рини о'лдириш.

2. Икки одамни еювчи шерни о'лдириш.

3. Аждаҳони о'лдириш.

4. Ёвуз сеҳргарни о'лдириш.

5. Семурғ ва унинг икки боласи билан жанг қилиш ва ўлдириш.

6. Уч кунлик бо'ронга қарши туриш.

7. Чо'лни кесиб о'тиш.

Кейин Исфандиёр Роин Деж номи билан машҳур Аржаасб қал'асига муваффақиятли кириб боради. (Енгилмас қал'а) Исфандиёр кейин Аржаасбни о'лдиради, унинг опа-сингилларини қутқаради ва қал'ани забт этади. Исфандиёр Эронга қайтиб келгач, о'з тахтидан айрилишни истамаган Гоштасп яна қаршилик ко'рсатади.

Гоштасп Исфандиёрнинг Рустам қўлида ўлимини башорат қиладиган башоратдан хабардор бўлса-да, у ёш қаҳрамонни бориб, кекса Рустамни қиролга нисбатан такаббурлиги ва ҳурмацизлиги учун занжирбанд қилиб олиб келишга мажбур қилади ва бу топшириқни тугатгандан сўнг тахтни Исфандиёрга бериб, нафақага чиқишини ва’да қилади. Исфандиёр аввалига Рустамнинг шон-шуҳратини, улуғ ёшини, сулола олдидаги хизматларини отасига эслатиб э’тироз билдиради, лекин охир-оқибат отасининг хоҳишига бўйсунади ва Рустамнинг уйи томон йўл олади.

Рустамнинг уйига етиб боргач, Исфандиёр хабарни етказади, лекин Рустам занжирбанд қилишдан бош тортади, фақат ёш шаҳзодани отасининг саройига кузатиб боришга рози бўлади. Исфандиёр та'кидлайди, лекин Рустам бошқа ко'плаб ён беришлар қилиб, о'з со'зини сақлаб қолади ва охир-оқибат иккаласи якка курашда учрашадилар. Кейинги жангда енгилмас Исфандиёр Рустамнинг зарбаларидан та'сирланмади, Рустам эса олмос о'қ учлари бо'лган ва Рустамнинг қурол-аслаҳасини осонгина тешиб о'тадиган Исфандиёрнинг о'қларидан Рустам ог'ир яраланади. Яраларини даволаш учун муҳлат сўраб Ростам орқага чекинди.

Афсонавий Семурғ қуши тарбияланган Рустамнинг отаси Заал (Афтидан, Шоҳномада икки хил семурғ бўлган, бири Исфандиёрнинг 7 меҳнатида ўлдирилган, иккинчиси эса Заални боқиб, Эрон тоғларида яшаган) патни куйдириб Семурғни чақиради. о'г'лини даволаш учун ёрдам со'раш учун Семург'дан о'зи берган. Семурғ Рустамни ҳам, Эсфандиёрнинг ўқларидан яраланган Рахш отини ҳам хайрихоҳлик билан даволайди. кейин эса Ростам Семурғдан билиб оладики, Исфандиёрга та’сир қила оладиган ягона қурол Форс кўрфази яқинидаги тамариск дарахтининг шохидан ясалган махсус икки бошли ўқдан кўзга ўқ отилишидир.

Семург' ҳам Рустамни Исфандиёрнинг қотилини кутаётган қисмат ҳақида огоҳлантиради ва Рустамдан Шаҳзодага таслим бо'лишни о'йлаб ко'ришни со'райди, у илоҳий шаҳзода бо'лгани учун унга таслим бо'лишдан уят бо'лмайди. Лекин Рустам на таслим бўлиш, на кимнингдир занжирбанд бўлиши шармандалигини тан олмайди. Бундай қарорга келган Семург'ли Рустамни томорқага олиб боради ва у эрда Симург'нинг пати ва новдаси билан қо'ш бошли о'қ ясайди. Эртаси куни эрталаб жанг қайта бошланганида, Исфандиёрнинг кўзига ўқ тегиб кўр бўлиб қолади.

Ўлишидан олдин Исфандиёр Рустамга ўзини айбламаслигини айтади: отасининг ёлғон ва’даси ва Семурғнинг ўқи уни ўлдирди. Исфандиёр Рустамга ҳақиқий қотил сифатида Гоштасп айбдор бо'лиши кераклигини айтади.

Шунингдек қаранг

Қо'шимча о'қиш

  • Яршатер. „ЭСФАНДĪĀР (1)“. Энcйcлопæдиа Ираниcа. Қаралди: 2016-йил 27-феврал.
  • Газерани, Сагҳи. Тҳе Систани Cйcле оф Эпиcс анд Иран'с Натионал Ҳисторй: Он тҳе Маргинс оф Ҳисториограпҳй. Брилл Публишерс, 16 Новембер 2015. ИСБН 978-90-04-28296-4. 
  • Маҳамеди, Ҳамид (1982). „Тҳе Сторй оф Ростам анд Эсфандийāр ин ан Ираниан Диалеcт“. Жоурнал оф тҳе Америcан Ориэнтал Соcиэтй. 102-жилд, № 3. 451–459-бет. дои:10.2307/602297. ИССН 0003-0279. ЖСТОР 602297.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi