Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Islomning besh ustuni

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Туркум мақолаларнинг бир қисми
Ислом
Эътиқодлар
Амалиётлар
Тарих
Маданият ва жамият
Алоқадор мавзулар

Исломнинг беш устуни (أركان الإسلام; ҳам أركان الدين „ диннинг устунлари“) — Исломдаги асосий амаллар бўлиб, барча мусулмонлар учун фарз қилинган ибодатлар ҳисобланади. Улар Жаброил[1][2][3][4] алайҳиссалом ҳадисларида жамланган. [2][5][6][7].Суннийлар ва шиалар бу ҳаракатларнинг бажарилиши ва амалиётининг асосий тафсилотлари бўйича ҳамфикир, лекин шиалар уларни бир хил ном билан ифодаламайди. Исломнинг 5 устуни: шаҳодат, намоз, закот, рамазон ойида ро'за тутиш ва қодир бўлганлар учун Маккага ҳаж қилишдир[7][8][9].

Исломнинг беш устуни ҳақида умумий ма'лумот

Мусулмонларнинг мажбуриятлари Исломнинг беш устуни[10] деб аталади. Бу амаллар бутун дунё мусулмонлари томонидан тан олинади ва амал қилинади. Улар Муҳаммад с.а.в. каби оқилона ва онгли ҳаёт кечиришни чин дилдан истайдиган кишилар учун фарз саналади.[11] Бошқа динлар сингари, Ислом ҳам баъзи амалиётларни бирламчи деб ҳисоблайди; аммо бу ўзини мусулмон деб билган барча кишилар уларга риоя қилишлари шарт дегани эмас. Шахснинг шахсий эътиқодига қараб фарқ қилиши мумкин; масалан, ҳар бир киши ҳар куни намоз ўқийвермайди, рўза тутмайди, ҳаж қилади ёки хайрия ишларига кўп эҳсон қилади.

Мусулмон араблари янги ерларни забт этгандан кўп ўтмай, улар ўз эътиқоди ва маданиятининг ифодаси сифатида масжид ва қасрлар қура бошладилар, турли ёдгорлик ва артефактларни тарқатишни бошладилар. „Худога бўйсунишни“ англатувчи Исломнинг диний амалиёти Беш устуни[12] деб номланувчи асосларга боғлиқ. Беш устуннинг ҳар бирига Қур’оннинг турли бо'лимларида (сура) ишора қилинган. Ҳадисларда[13] бу мажбуриятлар ҳақида қўшимча маълумотлар келтирилган.

Шунга ўхшаш амалиётлар Исломдан олдинги Арабистонда ва Муҳаммад с.а.в. пайг’амбар даврида яҳудийлар ва насронийлар томонидан амалга оширилган бўлса-да, улар Қур'он ва Ҳадисларда ўзгартирилган, диққат-э'тибор яккахудоликка қаратилган ва Пайг'амбарнинг ҳаёти билан бирлаштирилган. Қуръонда шаҳодат тўлиқ келтирилмаганига қарамай, Қуръон қабул қилишни истаганларни Аллоҳга ва Унинг Расулига итоат қилишга чорлайди (8 сура 20 оят).Намоз бир неча марта зикр қилинган, намоз вақтлари (20-сура 130-оят), шунингдек, руку ва саждаларнинг намойиши (48-сура 29-оят) Қур'онда ко'рсатилган. Бир неча бобларда мусулмонлар ҳам намоз ўқишга, ҳам садақа беришга даъват этилган (масалан, Қур'он 5 сура 12 оят), лекин нима, қачон ва кимга қилиш кераклиги ҳадисларда батафсилроқ тушунтирилган.Қур'онда ро'за ҳақида танқидий ёзув бор (2 сура 183-7 оятлар), у Рамазон даврига ишора қилади ва маълум даражада маълум бир шароитда ким рўза тутиши кераклиги ва рўза тутмаслиги ҳақида батафсил маълумот беради. Ҳаж масаласига келсак, Қур’они Каримнинг энг узун бўлими (2 сура 196-203 оятлар) зиёратнинг манзилини, иштирок этувчи шахсларнинг етакчилиги ва мажбуриятларини тавсия қилади ва уларни доимий равишда Худони биринчи ўринга қўйишга ундайди.

Устунлар

Биринчи устун: Шаҳодат (Имон келтириш)

Исломнинг биринчи устуни шаҳодатдир, яъни имоннинг тасдиғидир. Шаҳодатнинг икки қисми бор: "Аллоҳдан о'зга илоҳ ё'қ" ва “Муҳаммад Аллоҳнинг расулидир". Бу одатда араб тилида ўқилади: лā ʾилāҳа ʾиллаҳ-ллāҳу муҳаммадун расулу-ллоҳ „Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ (ва) Муҳаммад Аллоҳнинг расулидир“. Мусулмон бўлиш ва Исломни қабул қилиш учун уни айтиш керак.[14]

Шаҳодатнинг биринчи қисми Аллоҳдан о'зга илоҳ ё'қлигини э'лон қилиш орқали иймоннинг асосий бирлигини тарг'иб қилади. Тавҳид, яъни „Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ“ деб таъкидланадиган ибодат ислом динининг асосий таркибий қисмидир. Шаҳодатнинг иккинчи қисми Худонинг асосий иноятини ко'рсатади. Бу ибодат Муҳаммадни охирги пайғамбар деб эълон қилади ва уни барча мусулмонлар учун то'г'ри ҳаёт тарзининг асосий намунаси сифатида ко'рсатади. Муҳаммад Қур’оннинг йўл-йўриқларини ўзи қабул қилган ва ҳозирда бутун тарих давомида мусулмон жамоасининг қолган қисми учун ушбу йўл-йўриқнинг ташувчиси ҳисобланади.[15]. Шаҳодат янги туғилган чақалоққа айтилган биринчи ва ўлим тўшагида ётган одамга айтилган охирги гап бо'лади[16].

Иккинчи устун: Намоз (намоз)

Исломнинг иккинчи устуни Намоз ёки ибодатдир.[17] Намоз ўқилишидан олдин таҳорат олинади, жумладан қўл, юз ва оёқ ювилади.Қур'он оятлари баланд овозда ёки овозсиз тиловат қилинади.[18] Намоз ибодатнинг ўзига хос тури ва саждалар деб аталадиган жисмоний ибодат туридир. Бу намозлар кунига беш марта, белгиланган қатъий вақтда, Маккадаги Ка'ба томонга қараган ҳолда ўқилади. Намозлар бомдод, пешин, аср, шом ва хуфтонда ўқилади. Намоз номлари вақтларига кўра озгаради: бомдод, пешин, аср, шом ва хуфтонда ўқилади.Бомдод намози қуёш чиқмасдан олдин о'қилади, пешин - қуёш энг баланд нуқтасидан ошиб кетгандан кейин ўқилади, аср — қуёш ботишидан олдин, шом намози қуёш ботганидан кейин о'қилади ва хуфтон — қуёш ботиб уфқдаги қизиллик ё'қолганидан кейин ўқиладиган кечки намоздир. Мусулмонлар намоздан олдин ювинишлари керак; бу ювишниш таҳорат деб аталади. Намоз бир қатор белгиланган позициялар билан бирга келади, шу жумладан; қўлларни тиззага қўйиб руку қилиш, тик туриш, сажда қилиш ва махсус ҳолатда ўтириш (товонда эмас).Ҳар бир позиция ўзгарганда "Аллоҳ буюкдир" дейилади ва бу ҳар бир ҳолатда ўқилиши керак бўлган анъанадир. Мусулмон ҳар қандай жойда, масалан, идораларда, университетларда ва далаларда намозини ўқиши мумкин бироқ,масжид намоз ўқиш учун афзалроқ жойдир.Ҳайз кўрган аёллар, балоғатга етмаган болалар, ақлий ва жисмоний нуқсонлари бўлганлар намоз ўқишлари шарт эмас.

Учинчи устун: Закот (садақа)

Исломнинг учинчи устуни закотдир. [19] Закот покланиш демакдир, бу тўлов мол-мулкининг қолган қисмини қонуний ва диний жиҳатдан пок қилишига далолат қилади. Ушбу устунга риоя қилиш орқали мусулмонлар ислом жамоатини қўллаб-қувватлаш учун ўз бойликларидан маълум миқдорда ҳайрия қилишлари керак ва бу одатда бир кишининг бойлигининг 2,5% ни ташкил қилади. Бу амалиёт Қур'онда эмас, балки ҳадисларда мавжуд. Маблаг' муайян мусулмон жамоасидаги муқаддас жойлар ва масжидларни яхши сақлаш ёки муҳтож ёки камбағалларга ёрдам бериш учун ишлатилади. Закот сўзини покланиш ва ўсиш деб таърифлаш мумкин, чунки у инсонга мувозанатга эришишга имкон беради ва янги ўсишни рағбатлантиради.Закотга қодир барча мусулмонларга бу фарздир. Бошқаларнинг иқтисодий қийинчиликларига ёрдам қилиш ва тенгсизликни бартараф этишга интилиш ҳар бир мусулмоннинг шахсий вазифасидир. Мусулмонлар қўшимча илоҳий мукофотга эришиш учун эмас, балки ихтиёрий закот сифатида кўпроқ эҳсон қилиши мумкин. Шунингдек, мусулмонлар закотдан ташқари кўчаларда ҳам камбағалларга, хусусан, молиявий ёрдам беришлари шарт. Закот беришда беш асосга амал қилиш лозим:

  • Берувчининг закот бериш ниятини Аллоҳга билдириши керак.
  • Закот муддати келган куни берилиши керак.
  • Қурбонлик қилгандан сўнг, тўловчи ўз пулини одатдагидан кўра кўпроқ сарфлаши керак эмас.
  • Тўловга қодир болган шахс закот бериши керак. Бу дегани, агар кимдир бой бўлса, у даромадининг бир қисмини закот қилиши керак. Агар одамнинг пули кўп бўлмаса, уни турли йўллар билан қоплаши керак, масалан, яхши амаллар ва бошқаларга нисбатан яхши хулқ.
  • Закот қайси жамоадан олинган бо'лса, о'ша жамиятда тарқатилиши керак

Тўртинчи устун: Савм (рўза)

Исломнинг тўртинчи устуни Савм ёки рўзадир. Рўза ислом тақвимидаги муқаддас ой бўлган Рамазон ойида бўлиб ўтади.[20] Мусулмонлар Ой тақвимидан фойдаланишади. Унга ко'ра Рамазон ойи ҳар йили олдинги йилгидан ко'ра 11 кун олдин келади.. Рўза ҳар куни эрталабдан қуёш ботгунга қадар давом этади, бу вақт давомида имонлилар ўзларини ҳар қандай овқат, ичимлик, жинсий алоқа ёки чекишни тақиқлашлари керак. Бироқ, қуёш ботгандан кейин ва тонг отгунга қадар, одамлар ўзлари хоҳлаган тарздаюқорида санаб о`тилган амалларни бажаришлари мумкин. Рамазон ойида рўза тутишнинг сабаби, мусулмонларга барча одамлар Аллоҳнинг ёрдамига муҳтож эканлигини эслатишдир. Рамазон мусулмонларнинг имонларини тўлдиришга, хайр-эҳсонларини кўпайтиришга ва кечирим сўрашга чақириладиган давридир. Қур’онда Рамазон ойи биринчи марта Муҳаммадга ваҳий қилинганлиги айтилган. Рамазон рўзаси уч кун давом этадиган "Ид-ул-Фитр " (Рамазон ҳайити) билан тугайди; Ушбу байрамнинг биринчи кунида масжидда намоз ўқиш учун йиғилиш бўлиб, ҳар бир оила бошлиғи эҳсон учун пул беради.Қур'онда рўзанинг уч тури (Сиём) эътироф этилган: маросим рўзаси, тавба учун тўлов сифатидаги рўза ва заҳид рўзаси.[21] Рўза тутиш балоғат ёшига етган ҳар бир мусулмон учун фарздир (агар унга тўсқинлик қиладиган касаллик бўлмаса).[22] Рамазон ойида мусулмонлар, шунингдек, зо'равонлик, г'азаб, ҳасад, очко'злик, шаҳват, нопок со'з, г'ийбатдан о'зини тийиб, Ислом таълимотларига амал қилиш учун кўпроқ ҳаракат қилишлари ва биродарлари билан яхши муносабатда бўлишга ҳаракат қилишлари кутилади. Рамазон ойида ро'за тутиш фарздир, лекин бу жуда хавфли ва ўта муаммоли бўлган бир неча гуруҳлар учун тақиқланган. Буларга балоғатга етмаган болалар, диабет каби касалликка чалинганлар, қариялар ва ҳомиладор ёки эмизикли аёллар киради. Ҳайз кўрган аёлларга рўза тутиш жоиз эмас. Рўза тутмаслик жоиз бўлган бошқа шахслар касал ёки сафарда бўлганлардир. Ўтказиб юборилган рўзалар, одатда, кўп ўтмай тутилиши керак, аммо аниқ талаблар вазиятга қараб фарқ қилади.[23]

Бешинчи устун: Ҳаж (зиёрат)

Исломнинг охирги устуни ҳаж ёки зиёратдир. Мусулмон умри давомида қамарий тақвимнинг 12-ойида Маккага ҳаж сафарини амалга ошириши шарт. [24] Бу маросим Маккага атиги 2 та оқ чойшаб кийиб боришдан иборат, шунинг учун барча зиёратчилар бир хил бўлиб, улар орасида табақавий фарқ йўқ. Зиёратчилар Макканинг муқаддас ҳудудига кириб, "эҳром" ёки поклик ҳолатига кираётганларида оқ чойшаб киядилар. Ҳажнинг асосий маросимлари: Тавоф деб аталадиган Каъбани етти марта айланиб чиқиш, Истилом деб аталмиш Қора тошга тегиш, Сафо тоғи билан Марва тоғи орасида етти марта саёҳат қилиш ва Рами деб аталадиган бинода шайтонни рамзий равишда тошбўрон қилиш.[24] Маккада зиёратчилар масжиддаги Каъбага борадилар ва уни айлана бўйлаб айланиб юришади. Кейин улар расмий маросимларда бирга намоз ўқийдилар, сўнгра Муҳаммад алайҳиссаломнинг Арафотдаги видолашув хутбасини эслаш учун „тик туриш“ маросимини ўтказиш учун ташқарига чиқадилар. Қайтиш сафарида зиёратчилар Минода тўхташади ва у ерда шайтонга нафратларини билдириш учун шайтонни ифодаловчи тош устунларга 7 та тош отишади. Улар Каъбани етти марта тавоф қилиб, сўнгги маросимларни ўтказиш учун Маккага қайтиб, уйларига қайтиш учун Маккани тарк этадилар. Жисмоний куч, иқтисодий шароит ёки бошқа сабабларга кўра ҳаж қила олмаслик ҳаж фарзини узр қилади. Қур’они каримда фақат қодир бўлганлар ҳаж зиёратини қилишлари кераклиги алоҳида таъкидланган. Бу саёҳатга сабаб Муҳаммад пайғамбарнинг изидан бориб, Муҳаммад алайҳиссалом Аллоҳнинг ҳузурида бўлганларида маърифатга эга бўлишга умид қилишдир. Ҳожи мусулмон жамиятида ҳурматга сазовор. Ислом домлаларининг айтишича, ҳаж ижтимоий мавқега эга бўлиш воситаси эмас, балки Аллоҳга бўлган садоқат ифодаси бўлиши керак. Ҳаж мавсумидан ташқари исталган вақтда қилинган зиёрат умра деб аталади ва мажбурий бўлмаса ҳам, қатъий тавсия этилади.

Адабиёт

  1. ↑ "Пилларс оф Ислам". Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/295625/Пилларс-оф-Ислам. <!--->
  2. ↑ 2,0 2,1 „Пилларс оф Ислам“. Охфорд Cентре фор Исламиc Студиэс. Унитед Кингдом: Охфорд Университй. 2017-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
  3. ↑ „Фиве Пилларс“. Унитед Кингдом: Публиc Броадcастинг Сервиcе (ПБС). 2011-йил 28-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
  4. ↑ „Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам“. Cанада: Университй оф Cалгарй. 2017-йил 7-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
  5. ↑ „Ислам Фаст Фаcц“ (2013-йил 12-ноябр).
  6. ↑ „Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам“. Унитед Кингдом: ББC. 2010-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
  7. ↑ 7,0 7,1 Ҳоокер, Ричард „аркан ад-дин тҳе фиве пилларс оф религион“. Унитед Статес: Wашингтон Стате Университй (1999-йил 14-июл). 2010-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
  8. ↑ „Религионс“. Тҳе Wорлд Фаcтбоок. Унитед Статес: Cентрал Интеллигенcе Агенcй (2010). 2016-йил 7-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 25-август.
  9. ↑ Ҳажж
  10. ↑ „Ислам Фаст Фаcц“ (2013-йил 12-ноябр).
  11. ↑ „Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам“. Унитед Кингдом: ББC. 2010-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
  12. ↑ Сеэд, А. & Ритчиэ 2006. Чилдрен анд тҳе Фиве Пилларс оф Ислам: Праcтиcинг Спиритуалитй ин Даилй Лифе.
  13. ↑ Ҳуссаин, Мушарраф. Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам: Лайинг тҳе Фоундатионс оф Дивине Лове анд Сервиcе то Ҳуманитй: а Праcтиcал Мануал фор Леарнинг Эссентиал Исламиc Белиэфс анд Праcтиcес анд Ундерстандинг тҳе Труэ Спирит оф Wоршип. Кубе Публишинг, 2012.
  14. ↑ Гордон, Маттҳеw. Маттҳеw С. Гордон анд Мартин Палмер, Ислам, Инфо басе Публишинг, 2009, 2009 — 87-бет. ИСБН 9781438117782. Қаралди: 2012-йил 26-август. 
  15. ↑ Самсел, Петер. „Тҳе Фирст Пиллар оф Ислам.“ Парабола, 2007.
  16. ↑ Cроттй, Роберт. Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам: Ислам: Иц Бегиннингс анд Ҳисторй, Иц Тҳеологй, анд Иц Импортанcе Тодай. Аделаиде: АТФ Течнологй, 2016.
  17. ↑ „Ислам - Праер“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. 2020-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-январ.
  18. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед :13
  19. ↑ „Ислам - Праер“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. 2020-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-январ.
  20. ↑ Cроттй, Роберт. Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам: Ислам: Иц Бегиннингс анд Ҳисторй, Иц Тҳеологй, анд Иц Импортанcе Тодай. Аделаиде: АТФ Течнологй, 2016.
  21. ↑ Эспосито (1998), п.90, 91
  22. ↑ Табатабаэи (2002), п. 211, 213
  23. ↑ „Фор wҳом фастинг ис мандаторй“. УСC-МСА Cомпендиум оф Муслим Техц. 2007-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 18-апрел.
  24. ↑ 24,0 24,1 Cроттй, Роберт. Тҳе Фиве Пилларс оф Ислам: Ислам: Иц Бегиннингс анд Ҳисторй, Иц Тҳеологй, анд Иц Импортанcе Тодай. Аделаиде: АТФ Течнологй, 2016. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi