Исломофобия бу Ислом динига ёки умуман мусулмонларга нисбатан қўрқув, нафрат ёки нотўғри тушунчага эга бўлиш[1][2][3], айниқса, геосиёсий куч ёки терроризм манбаи сифатида қаралганда[4][5].

Исломофобия атамасининг маъновий жиҳатдан қамрови ва аниқ таърифи баҳсли мавзулардан биридир. Баъзи олимлар буни ксенофобия ёки ирқчиликнинг бир кўриниши деб ҳисоблайдилар, бошқалари эса исломофобия ва ирқчиликни бир-бири билан чамбарчас боғлиқ ёки қисман бир-бирига мос келадиган ҳодисалар деб ҳисоблашади. Яна бир турдаги олимлар ҳар қандай муносабатларга эътироз билдирган ҳолда, дин ирқ эмаслигини асослаб берадилар..

Исломофобия келтириб чиқарадиган сабаблари ҳам мунозарали мавзулардандир, хусусан , 11-сентабр воқеалари[6], „Исломий давлат“ жангари гуруҳларининг кучайиши, Европа ва Қўшма Штатлардаги юз берган террактлар натижасида исломофобия кучайганини тахмин остига олинган. Исломий экстремистлар фобиянинг ушбу турини Қўшма Штатлар ва Европа Иттифоқида мусулмонларнинг кўпайиши билан боғлаганлар ва глобал равишда кучайиб бораётган ислом маданиятининг ўзига хослиги пайдо бўлишига жавоб сифатида кўрадилар.

2022-йил 15-мартда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси Ислом ҳамкорлик ташкилоти номидан Покистон томонидан киритилган консенсусга асосланиб 15-мартни "Халқаро исломофобияга қарши кураш куни " дея эълон қилинган резолюцияни қабул қилади[7].

Атамалар

Ислом ва мусулмонларга нисбатан салбий ҳис-туйғулар ва негатив муносабатларга нисбатан қўлланадиган бир қатор атамалар мавжуд. Жумладан, Анти-Муслимизм, Мусулмонларга нисбатан муросасизлик, мусулмонларга қарши хурофот, Мусулмонларга қарши мутаассиблик, мусулмонларга нафрат, анти-исломчилик, муслимофобия, исломни демонизация қилиш ёки мусулмонларни демонизация қилиш. Немис тилида исломофобия (қўрқув) ва Исламфеиндличкеит (душманлик) сўзлари қўлланади. Скандинавия тилидаги „Муслимҳат“ атамаси том маънода „мусулмонларга нафрат“ деган маънони англатади.[8]

Мусулмонларни камситиш ҳолати уларнинг диний эътиқодига боғлиқ бўлган шаклдаги ҳолат мусулмонофобия, муслимофобиянинг муқобил шакли эса[9] исломофобизм[10] ва антимуслимизм деб номланади[11][12][13]. Умуман мусулмонларни камситувчи шахслар исломофоблар[14], Анти-Мусулмонлар[15], Анти-Муҳаммадчилар[16], муслимофоблар[17] номлари билан аталади. Мусулмонларга қарши мутаассибликка эга бўлган шахслар анти-масжид[18], Анти-Шиалар[19] (ёки Шиафоблар)[20], Анти-сўфийлар[21] (сўфийфобиялар)[22] ва анти-суннийлар(ёки суннийфобиялар)[23].

Этимологияси

Исломофобия сўзи неологизм[24] бўлиб, ислом ва -фобия сўзларидан ҳосил бўлган юнонча сўз ҳисоланади. Инглиз тилида "қўрқув — — ʻ, „- — дан нафратланиш“ маъносини билдирувчи отларни ҳосил қилувчи сўзлардан ушбу сўз структурасида фойдаланилган[25]

Оксфорд инглизча луғатига кўра, бу сўз „Исломни қаттиқ ёқтирмаслик ёки ундан қўрқиш, хусусан, сиёсий куч сифатида мусулмонларга нисбатан душманлик ёки нотўғри фикрлаш“ деган маънони англатади. 1910-йилда Ален Қуэллиэн томонидан нашр этилган тезисда „Ғарб ва насроний сивилизацияси халқлари орасида кенг тарқалган исломга қарши нотўғри фикрлаш“ни тасвирлаш учун франсузча исламофобия сўзидан иқтибос келтирилиши 1923-йилда инглиз тили асосидаги сўз билан тасдиқланган[26]. Бу ибора 1976-йилда Георгес Чаҳати Анавати мақоласида қайта пайдо бўлгунга қадар „исломга душманлик ҳисси“ иборасини афзал кўрган инглиз тилида сўзлашувчилар сўз бойлиги таркибига қўшилмаган эди[27]. Атама мусулмон дунёсида мавжуд бўлмаган[а], аммо, кейинчалик, 1990-йилларда арабчага руҳāб ал- ислāм (рҳạб ạлạслạм) деб таржима қилинади ва сўзма-сўз "Исломдан қўрқиш" деган маънони англатади[28].

Берклидаги Калифорния университетининг Исломофобия тадқиқоти ва ҳужжатлаштириш лойиҳаси ушбу расмий таърифни таклиф қилади: "Исломофобия — бу мавжуд европацентрик ва шарқона глобал куч тузилмаси томонидан қўзғатилган қўрқув ёки нотўғри талқин. Ушбу термин иқтисодий, сиёсий, ижтимоий ва маданий муносабатлардаги мавжуд тафовутларни сақлаб қолиш ва кенгайтириш орқали мусулмонга қилинган асл таҳдидларга қаратилган. Шу билан бирга мақсадли ташкиллаштирилган зўравонликнинг жамоавий „сивилизация реабилитацияси“га эришиш воситаси сифатида қўлланиш заруриятини асослайди[29].

Баҳслар

1996-йилда Руннймеде Труст Сассекс университети проректори Гордон Конвей раислигида Британия мусулмонлари ва исломофобия вакиллари иштирокида комиссия (CБМИ) тузилди. Комиссиянинг „Исломофобия: барчамиз учун муаммо“ ҳисоботи 1997-йил ноябр ойида Ички ишлар вазири Жек Строу томонидан нашр этилади. Руннймеде ҳисоботига кўра, исломофобия бу "мусулмонларга нисбатан асоссиз қўрқув ва ёқтирмасликни ўз ичига олган дунёқараш дея эътироф этилади. Бу эса комиссия аъзолари орасида зиддиёт ва истисноларга сабаб бўлади[30]. Бу атаманинг киритилиши ҳисоботдаги „Мусулмонларга қарши хурофот сўнгги йилларда шу қадар сезиларли даражада тез ўсдики, ушбу ҳолатни таърифлаш учун янги иборага муҳтожлик сездик“ деган баҳо билан оқланди[31].

2008-йилда Лидс университетида этник келиб чиқиш ва ирқчиликни ўрганиш маркази томонидан ташкил этилган „Исломофобия орқали фикр юритиш“ мавзусида семинар бўлиб ўтади. Иштирокчилар орасида С. Саййид, Абдулкарим Вакил, Лиз Фекете ва Габриэлле Маранcилар ҳам бор эди. Симпозиумда исломофобия тушунчасини Исломга очиқ ва ёпиқ қарашлар маҳсули сифатида ишлатиш таклиф қилинади[32].

Изоҳлар

  1. ↑ Персиан ҳад тҳе эхпрессион ислāм ҳарāсī (اسلام هراسی), "ҳостилитй то Ислам", симилар то ‛адā’ ал-ислāм (عداء الاسلام) ин Арабиc.

Манбалар

  1. ↑ "Исламопҳобиа". Охфорд Диcтионариэс. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-05-19. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190519232650/ҳттпс://эн.охфорддиcтионариэс.cом/дефинитион/исламопҳобиа. Қаралди: 10-ноябр 2016-йил. 
  2. ↑ „исламопҳобиа“. Диcтионарй.cом Унабридгед. Рандом Ҳоусе.
  3. ↑ "Исламопҳобиа". Cоллинс Диcтионарй. ҳттп://www.cоллинсдиcтионарй.cом/диcтионарй/энглиш/исламопҳобиа. Қаралди: 10-ноябр 2016-йил. 
  4. ↑ Сеэ Эгорова; Тудор (2003) пп. 2-3, wҳич cитес тҳе cонcлусионс оф Марқуина анд Реболледо ин: "А. Марқуина, В. Г. Реболледо, 'Тҳе Диалогуэ бетwеэн тҳе Эуропеан Унион анд тҳе Исламиc Wорлд' ин Интеррелигиоус Диалогуэс: Чристианс, Жеwс, Муслимс, Анналс оф тҳе Эуропеан Аcадемй оф Сcиэнcес анд Арц, в. 24, но. 10, Аустриа, 2000, пп. 166-68. "
  5. ↑ Wике, Ричард; Стокес, Бруcе; Симмонс, Катиэ (Жулй 2016). Эуропеанс Феар Wаве оф Рефугеэс Wилл Меан Море Террорисм, Феwер Жобс (Репорт). Пеw Ресеарч Cентер. п. 4. Арчивед фром тҳе оригинал он 27-ноябр 2016-йил. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20161127220309/ҳттп://ассец.пеwресеарч.орг/wп-cонтент/уплоадс/ситес/2/2016/07/Пеw-Ресеарч-Cентер-ЭУ-Рефугеэс-анд-Натионал-Идентитй-Репорт-ФИНАЛ-Жулй-11-2016.пдф. Қаралди: 27-ноябр 2016-йил. 
  6. ↑ „11-сентабр воқеалари ҳақида батафсил“.
  7. ↑ „'Ландмарк ресолутион': УНГА деcларес Марч 15 ас Интернатионал Дай то Cомбат Исламопҳобиа“. Даwн (15-март 2022-йил).
  8. ↑ Кая, Айҳан „Исламопҳобиа“, . Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Эуропеан Ислам Cесари: . Охфорд Университй Пресс, 2014. ИСБН 978-0-19-960797-6. 
  9. ↑ Cарпенте, Маркус. Диверситй, Интерcултурал Энcоунтерс, анд Эдуcатион, 2013 — 65-бет. 
  10. ↑ Панде, Рекҳа. Глобализатион, Течнологй Диффусион анд Гендер Диспаритй, 2012 — 99-бет. 
  11. ↑ Раcисм анд Ҳуман Ригҳц. п. 8, Рапҳаэл Wалден — 2004
  12. ↑ Муслимс ин Wестерн Эуропе. п. 169, Жøрген С. Ниэлсен — 2004
  13. ↑ Чилдренъс Воиcес: Студиэс оф Интеретҳниc Cонфлиcт анд Виоленcе ин Эуропеан счоолс, Матежа Седмак, п124
  14. ↑ Куwара, Ибраҳим. Ислам Нигериа-УК Роад Тоур, 2004 — 6-бет. 
  15. ↑ 2002, Фред ҳаллидай, Тwо ҳоурс тҳат шоок тҳе wорлд, п. 97
  16. ↑ Гокнар, Эрдаг. Орҳан Памук, Сеcуларисм анд Бласпҳемй, 2013 — 219-бет. 
  17. ↑ Арастеҳ, Камяр. Тҳе Америcан Реичстаг, 2004 — 94-бет. 
  18. ↑ Дресслер, Маркус. Сеcуларисм анд Религион-Макинг, 2011 — 250-бет. 
  19. ↑ Каим, Маркус. Греат Поwерс анд Регионал Ордерс, 2013 — 157-бет. 
  20. ↑ 2013, Глен Перрй, Тҳе Интернатионал Релатионс оф тҳе Cонтемпорарй Миддле Эаст, п. 161
  21. ↑ Тойин Фалола — 2001, Виоленcе ин Нигериа: Тҳе Cрисис оф Религиоус Политиcс анд Сеcулар Идеологиэс, п. 240, "Анти-Суфисм ицелф ис тҳерефоре а маркер оф идентитй, анд тҳе форматион оф тҳе Изала провес тҳис беёнд анй реасонабле доубт".
  22. ↑ Cолониалисм анд Револутион ин тҳе Миддле Эаст, п. 197, Жуан Риcардо Cоле — 1999, "Ирониcаллй, тҳе Суфи-пҳобиа оф тҳе Бритиш cонсулс ин тҳе афтерматҳ оф 1857 лед тҳем то лоок ин тҳе wронг плаcес фор урбан дистурбанcес ин тҳе 1860с."
  23. ↑ 2005, Аҳмед Ҳашим, Инсургенcй анд Cоунтер-инсургенcй ин Ирақ, Cорнелл Университй Пресс (2006), ИСБН 9780801444524
  24. ↑ Роланд Имҳофф & Жулиа Реcкер. „Дифферентиатинг Исламопҳобиа: Интродуcинг а неw сcале то меасуре Исламопрежудиcе анд Сеcулар Ислам Cритиқуэ“. Университй оф Бонн. Қаралди: 19-сентабр 2013-йил. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  25. ↑ „Исломофобия со'зиниунг асл келиб чиқиши ҳақида батафсил.“.(субсcриптион реқуиред)
  26. ↑ „Исломофобия - ислом ҳақида ното'г'ри тушунчада бо'лиш“.(субсcриптион реқуиред)
  27. ↑ "Wҳат макес тҳе таск диффиcулт, перҳапс импоссибле, фор а нон-Муслим ис тҳат ҳе ис cомпеллед, ундер пеналтй оф беинг аccусед оф Исламопҳобиа, то адмире тҳе Коран ин иц тоталитй анд то гуард агаинст имплйинг тҳе смаллест cритиcисм оф тҳе техтъс литерарй валуэ" (Анаwати 1976).
  28. ↑ „Исломофобия - араб тилида ма'носи ва со'з тузилиши“.
  29. ↑ „Жамоавий „сивилизация реабилитацияси“га эришиш воситаслари ҳақида батафсил.“. 2011-йил 19-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-май.
  30. ↑ Энcйcлопедиа оф Раcе анд Этҳиcс, п. 215
  31. ↑ Меэр, Насар; Модоод, Тариқ (Жулй 2009). „Рефутатионс оф раcисм ин тҳе 'Муслим қуэстион'“. Паттернс оф Прежудиcе. 43-жилд, № 3–4. 335–54-бет. дои:10.1080/00313220903109250. ИССН 0031-322Х.
  32. ↑ Саййид, Салман. Тҳинкинг Тҳроугҳ Исламопҳобиа: Глобал Перспеcтивес. Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 2010 — 319-бет. ИСБН 9780231702065.