Ziyosfera

Ismoil Gaspirali

Исмоил Гаспирали (Гаспринский, Гаспиралик) — қрим-татар миллатига мансуб зиёли қатлам вакили, педагог, ношир, йирик сиёсий ва жамоат арбоби . У жадидчилик ва пантуркизмнинг[1] асосчиларидан бири деб ҳам ҳисобланади[2].

Исмоил Гаспирали

Исмоил Гаспирали тасвири
Таваллуди
Исмоил Гаспирали

1851-йил 8-мартда (янги услуб бўйича 20-мартда)
Авжикўй]]
Вафоти 1914-йил 24-сентябр
Бахчисарой
Касби ўқитувчи, сиёсатчи, ношир
Партияси Иттифоқ ал-муслимин
Миллати қрим-татар
Дини ислом
Турмуш ўртоғи Зуҳра Акчурина
Болалари Гаспринская Шефика Исмоиловна
Отаси Мустафо Али-ўғли Гаспринский
Онаси Фатма-Султон Темир-Гози-қизи
Мукофотлари Бухоро „Юлдуз олтин ордени“ (ИИИ даража); Туркча „Меджидиэ“ (ИВ даража); Эроннинг „Арслон ва Қуёш“ (ИВ ва ИИИ даражали); „Санкт-Петербург Россия Техник Жамиятининг медали“ (бронза).

Ёшлик даври ва таълими

Эрта болалигида унинг тарбияси ва ўқиши билан онаси шуғулланган, кейин отаси уни бошланғич мактабга (мектебе) берган[3]. Кейинги йилларда Симферопол давлат эркаклар гимназиясида, шундан сўнг, отасининг талаби билан Исмоил Воронеж ҳарбий билим юртининг курсанти бўлди ва бироздан кейин иккинчи Москва ҳарбий гимназиясига таҳсил олгани ўтди[4]. Аммо йигит ҳарбий ишларга мутлақо қизиқмасди. Шу сабабли, у ўз ҳаётини она халқига хизмат қилишга бағишлашга қарор қилиб, ҳарбий гимназияни тарк этди. Исмоил Гаспирали Москвадан яна Симферополга қайтиб келди, эркаклар гимназиясида имтиҳондан ўтди ва энди бошланғич мактаб ўқувчиларига рус тилидан дарс бериш ҳуқуқига эга бўлди. Бу ерда у бошланғич мактаб ўқитувчиси бўлди. Аввалига Исмоил ҳаётдан ҳам, ижоддан ҳам мамнун эди, унга қуёш остида ўз ўрнини топгандек туюлди. Йигит иштиёқ билан ишга киришди, лекин бу узоқ эмас, яъни 1871-йилда Парижга кетгунига қадар давом этди. 1871-йилда у Франсияга жўнаб кетди ва у ерда Сорбоннада (Париж университети) таҳсил олди. Бу ерда Исмоил Гаспирали бир муддат икки нашр — "Москва янгиликлари" ва "Россия хабарномаси"нинг муҳаррири М.Катков билан бирга яшади. Худди шу даврда у рус ёзувчиси Иван Тургенев билан учрашди, у билан яқиндан танишди. Исмоил Гаспирали шу йиллари журналистикага қизиқиб қолди, маърифат борган сари уни ўз домига торта бошлади. "Ашет" агентлигига таржимон бўлиб ишга кирди. Исмоил Гаспирали Франсия пойтахтининг ижтимоий ва маданий ҳаётига жуда қизиқди, у Сорбоннада маърузаларда қатнашди, Тургеневнинг шахсий котиби лавозимини эгаллади. Орадан уч йил ўтиб, 1874-йилда йигит Истанбулга жўнаб кетди.

Оиласи

Исмоил Гаспирали (Гаспринский)нинг ватани  Ялта туманидаги кичик Авжикўй қишлоғи ҳисобланади[5][6]. Аммо баъзи манбаларда бутунлай бошқа қўшни қишлоқ — Улу-Сала[7] туғилган жойи деб кўрсатилади. Бўлажак маърифатчи 1851-йил 8-мартда (янги услуб бўйича 20-мартда) туғилган. Унинг отаси Мустафо Али-ўғли Гаспринский[8] рус армиясида офицер сифатида хизмат қилган. Унинг ўзи Гаспра қишлоғидан келган, шунинг учун у ўзини Гаспринский (яъни Гасприялик деган маънода) деб ёздирган. Исмоилнинг онасини исми Фатма-Султон Темир-Гози-қизи (турмучга чиқишдан олдин унинг фамилияси Кантакузова эди) бўлган. 1854-йил апрел ойида оила зодагонлик унвонини олди[9].

Фаолияти

Туркиядаги фаолияти

1874—1875-йилларда Исмоил Туркияда яшаган. Туркия пойтахтида турк тили бўйича ўз билимини оширди, бу мамлакат маданиятини ўрганди, халқ таълими тизимини ўрганди. Исмоил икки йилдан сўнг, 1875-йилда ўз ватани Қримга қайтиб келди ва яна ўқитувчи бўлиб ишга кирди[10]. 1878-йил март ойида педагог Бахчисарой шаҳар думасига овоз берувчи (депутат) этиб сайланди. Ўша йилнинг ноябр ойида у шаҳарни бошқаришни бошлади. 1879-йил 13-февралдан 1884-йил 5-мартгача — Бахчисарой шаҳар ҳокими бўлди. Исмоил Гаспирали фаолияти давомида Бахчисаройнинг оддий аҳолиси янги шифохонада даволаниш имкониятига эга бўлди, чироқлар кўринишидаги кўча ёритгичлари пайдо бўлди, шаҳар бюджети сезиларли даражада ошди. Исмоил Гаспирали бу лавозимда 1884-йил март ойининг бошигача ишлади.

Шундан сўнг у ўзини энг кўп ўзига тортадиган нарсага — маданий-маърифий тадбирларга шўнғиди. Исмоил Гаспирали ҳатто ўз газетасини чиқаришга қарор қилди ва орадан маълум вақт ўтгач, бу ғоясини амалга оширди.

Ноширлик фаолияти

1879-йилдан бошлаб Исмоил Гаспирали ўзининг қрим-татар тилида „Фаидалй эглендзҳе“ (1879-1880), „Қонун“ (1881) газеталари нашриёти яратишга бир неча бор уриниб кўрди. 1883-йил 10-апрелда Исмоил Гаспиралига биринчи қрим-татар-русча „Таржимон-Тержиман“ газетасини нашр қилиш ва таҳрир қилишга рухсат берилди. „Таржимон-Тержиман“ орқали Исмоил Гаспирали ғоялари Қрим, Идел-Урал, Хива хонлиги, Бухоро хонлигида тарқалди. Бундан ташқари, газета Форс, Хитой, Туркия, Миср, Болгария, Франсия, Швейсария ва АҚШда тарқатилган. 1886-йилда муҳаррирлар „Таржимон-Тержиман“ газетасига қўшимча равишда „Эълон варақаси“ деб номланган реклама қўшимчасини нашр қилишни йўлга қўйдилар. Аммо аёллар ўз журналларини фақат 1905-йилда ўқиш имкониятига эга бўлишди. 1905-йил охиридан Исмоил Гаспирали аёллар учун биринчи қрим-татар журнали „Алеми нисван“ („Аёллар дунёси“)ни нашр эта бошлади. Бу учинчи (биринчи иккита муваффақияциз у 1887-йилда — „Тербиэ“ журнали ва 1891-йилда „Таржимон-Тержиман“ газетасига қўшимча — „Кадин“) уринишдан амалга оширилди. Ушбу нашрнинг муҳаррири лавозимини Исмоилнинг қизи Шафика эгаллади ва бошқариб келди. Исмоил Гаспирали ўз газетасини ватандошлардан кўра хорижликлар орасида машҳурроқ бўлганлигини тахмин ҳам қила олмасди[11]. Исмоил Гаспирали нашри материалларидан ислом халқлари матбуоти: „Икдам“, „Себаҳ“, „Гаирет“, „Ватан“, „Диккат“, „Хидмет“, „Агонк“, „Замон“, „Қоҳира“, „Нил“, „Ахтер“, „Наасури“ нашрлари ҳам фойдаланган. Бу узоқ вақт давомида Россияда туркий тиллардаги ягона даврий нашр ҳамда ХХ-аср бошидан бери дунёдаги энг қадимги мусулмон газетаси бўлиб қолди. Газета деярли 35 йил давомида нашр этилди ва 1918-йил 23-февралда ёпилди.

1906-йилда Исмоил Гаспирали ўз она тилида „Ҳа-ҳа-ҳа“ номли илк ҳажвий журнални чиқаришга рухсат олади. Кейинчалик у янги ҳафталик — Россия империяси Давлат думасидаги мусулмонлар фраксияси органи „Миллет“ („Халқ“) газетасини яратди. Улар татар тилида нашр этилган.

1906—1908-йилларда Мисрнинг „Ал Наҳда“ газетаси араб тилида нашр этилган. Нашр муҳаррирлари Қрим-татар маданиятининг таниқли намояндалари билан ҳамкорлик қилган. Турли даврларда Исмоил Гаспирали нашриёти ходимлари Қрим-татар маданиятининг кўзга кўринган намояндалари: Усмон Акчокракли, Мемет Нузет, Якуп Шакир-али, Усеин Шомил Тўхтарғози, Абляким Илмий, Асан Сабри Айвазов, Исмоил Латиф-заде, Сеит-Абдулла кабилар ва бошқалар эди. 1908-йилда нашриётнинг юбилейига И.Н.Харитоновнинг Қозон босмахонасида Исмоил Гаспирали номидаги номинал типографик шрифт ихтиро қилинди.

Жадидчилик фаолияти

Исмоил Гаспирали номи ислом Шарқи халқларининг маърифатпарварлик ҳаракати — жадидчиликнинг (таълимнинг янги, дунёвийроқ усули) асос солиши ва ривожланиши билан боғлиқ бўлиб, у кўплаб мусулмон мамлакатларида бошланғич таълимга унга кўпроқ дунёвий хусусият беради. Одатий таълимнинг моҳияти ва тузилишини тубдан ўзгартирди. Исмоил Гаспирали маърифатпарвар таълимнинг келиб чиқиши ва мактабда жадидчилик деб номланган дунёвий ўқитиш усулининг ривожланишида турди. У мусулмон мамлакатларидаги бошланғич мактабнинг аллақачон таниш бўлган қонунларига сезиларли таъсир кўрсатди. Айнан Гаспринский этно-конфессионал тизимни ўзгартириш асосларини ишлаб чиқди. Исмоил ўз тамойилларини жамият тараққиётидаги тараққиёт ва конфессионал бағрикенгликка асослаган.

Исмаил Гаспирали, Ҳасан бей Зардаби анд Алимардан бей Топчубашов

Унинг янги ўқитиш усуллари нафақат Қримда, балки Татаристон, Қозоғистон, Бошқирдистон, Туркманистон, Тожикистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Озарбайжон, Туркия, Шимолий Форс ва Шарқий Хитойда ҳам муваффақиятли қўлланди. Миллий янги усул мактаблари учун туркум дарсликлар ёзган ва нашр эттирган. Улардан энг машҳури „Хўжа ва Субён“ („Болалар ўқитувчиси“) дарслиги эди. 1887-йилдан Исмоил Гаспирали Таурида илмий архив комиссиясининг аъзоси эди.1905-йилда Исмоил Гаспирали ва унинг ҳамфикрлари мусулмонлар либерал „Бутюнрусиэ иттифак ал муслимин“ (Умумроссия мусулмонлар иттифоқи ёки Бутунроссия матбаа ишчилари касаба уюшмаси) ташкилоти пайдо бўлди. Бундан ташқари, Исмоил Гаспирали „Кутубхона жамиятлари“ни ташкил этиш ғоясини илгари сурди.

1905-йилда Исмоил Гаспирали ва унинг ҳамфикрлари мусулмонлар либерал „Бутюнрусиэ иттифак ал муслимин“ (Умумроссия мусулмонлар иттифоқи) ташкилотини туздилар. Исмоил Гаспирали Марказий Қўмита аъзоси бўлиб, „Иттифоқ эл Муслимин“нинг Қрим бўлимига бевосита раҳбарлик қилган. 1905-йил кузида Исмаил ва у бошқарган ташкилот бўлими „17-октябр иттифоқи“нинг позицияларини қўллаб-қувватлашга ўтди. Исмоил Гаспирали „Иттифак эл Муслимин“нинг барча қурултойларида фаол қатнашган. Исмоил Гаспиралининг қрим-татар шериклари орасида: Исмоил ва Амет Муфтий-зода, Мустафо Қипчакский, Асан Сабри Айвазов, Абдураҳман Мемет ўғли, Асан Тарпиэв, Сулаймон Қримтаэв, Абдурешит Медиэв, Рустам Охундов, Ибраим Алилгаур, Ибраим Ғурур каби машҳурлар ва бошқалар бўлган.

1907-йилда Исмоил Гаспирали ислоҳот ва ўзгаришлар йўлида Шарқнинг илғор кучларини бирлаштириш учун Қоҳирада Бутунжаҳон мусулмонлари қурултойини чақиришни таклиф қилди.

Исмоил Гаспирали Бутунроссия матбаа ишчилари касаба уюшмасининг рвожланиишида маҳкам турди. Исмоил Гаспирали кўплаб „Камбағал мусулмонларга ёрдам бериш жамиятлари“, „Кутубхона жамиятлари“ни ташкил этиш ғояларини тарқатган ва уларнинг кўпчилигида иштирок этган. Исмоил Гаспиралининг мафкуравий тамойиллари ва ғоялари либерал мафкура, жамиятнинг илғор ривожланиши, славян ва туркий халқлар дўстлиги, христиан ва мусулмонларнинг конфессионал бағрикенглиги, социалистларнинг радикал талабларини рад этиш асосида яратилган эди. Исмоил Гаспирали жамият тараққиётининг эволюцион шаклларини ёқлади. Қайд этилишича, Исмоил Гаспирали рус давлати яхлитлиги доирасида туркий дунёнинг долзарб ижтимоий-сиёсий муаммоларини рус халқи билан иттифоқ ва ҳамжиҳатликда ҳал этишда илғор маданий тараққиётнинг ҳақиқий истиқболини кўрган, бу ҳақда у шундай ёзган:

"Россиянинг энг ко'п ва асосий халқи - руслар - бошқа элатлар билан тинч ва до'стона яшаш учун жуда ноёб ва бахтли характерга эга. Чет элликларга ҳасад, душманлик, душманлик оддий рус одамининг табиатида эмас. Бу яхши хусусият, Россиянинг буюклиги ва осойишталигининг шубҳасиз кафолати ... "

  — Тержиман (таржимон). 1884 йил. 1-сон (8-январ). C. 1.

Исмоил Гаспиралининг қарашлари ижтимоий аҳамияти жиҳатидан атоқли педагог ва файласуфлар Жамолутдин ал-Афғоний, Шиғабутдин Маржоний, Муҳаммад Абдо, Ҳасан-бек Меликов (Зардаби), Маҳмудхўжи Беҳбудий ва шулар кабиларнинг ғоялари қаторида туради.

Адабиётга қўшган ҳиссаси

Исмоил Гаспиралининг қаламига мансуб бир қанча бадиий асарлар дунё юзини кўрди. Унинг „Франсуз мактублари“ романи, унинг бир қисми „Дорур роҳат мусулмонлари“ утопик қиссаси, „Африка ҳарфлари — Амазонлар мамлакати“ ҳикояси, „Арслон қиз“ қиссаси, „Шарқ ғами“ қиссаси, „Рус исломи. Мусулмоннинг фикрлари, эслатмалари ва кузатишлари“ қиссаси, „Россия-Шарқ келишуви. Фикрлар, эслатмалар ва тилаклар“ каби қисса ва бошқа ижодий ишлари кенг оммага жуда таниш. Исмоил Гаспирали нафақат Қрим турклари, балки бошқа туркий халқлар орасида ҳам кўплаб адабий ва публицистик жанрларнинг асосчиси бўлган.

Мукофотлари

Исмоил Гаспирали бир қанча орденлар билан тақдирланган:

  • Бухоро „Юлдуз олтин ордени“ (ИИИ даража);
  • Туркча „Меджидиэ“ (ИВ даража);
  • Эроннинг „Арслон ва Қуёш“ (ИВ ва ИИИ даражали);
  • „Санкт-Петербург Россия Техник Жамиятининг медали“ (бронза).

Вафоти

Гаспринский монумент

Исмоил Гаспирали 1914-йил 24-сентабрда Бахчисарой шаҳрида вафот этган ва Зинжирли мадрасаси ҳудудида дафн этилган.

Хотираси

Исмоил Гаспирали номи билан қуйдагилар аталган:

  • Эвпатория шаҳридаги Исмоил-Бей микрораёнида
  • Бахчисарой, Қозон, Керч, Симферопол, Херсон, Судак шаҳарларидаги кўчалар,
  • Совецкий қишлоғидаги кўча
  • болалар футболи турнири[9] (2006-йилдан Эвпаторияда)
  • Симферополдаги кутубхона
  • Гаспринский медали Қрим Республикасининг давлат мукофотидир. 2016-йилда Қрим Республикаси Давлат кенгаши томонидан Қрим Республикаси халқларининг маданий ва маънавий ривожланишига қўшган муҳим шахсий ҳиссаси, Қрим Республикаси манфаатлари йўлида анъанавий конфессияларни мустаҳкамлашга қўшган ҳиссаси учун, Қримда миллатлараро ва конфессиялараро тинчлик ва тотувликни мустаҳкамлашдаги алоҳида шахсий хизматлари учун ташкил этилган.
  • Бахчисаройнинг муҳим тарихий ёдгорликлари — Исмоил Гаспирали уй-музейи ва Зинжирли мадрасасидир. Реставрациядан сўнг музей сайёҳлар учун меҳмондўст эшикларини очди[12].
  • Симферопол ва Бахчисаройда Исмоил Гаспиралига ҳайкаллар ўрнатилган. Кўчалар ва кутубхона Исмоил Гаспирали номи билан аталади.

Гаспринский ҳақида мақолалар

  • Ганкевич В. Ю. Ҳақиқат ва таълим хизматида. Исмоил Гаспиралининг қисқача биографик эскизи (1851-1914).- Симферопол, 2000.
  • Ганкевич В. Ю., Шендрикова С. П. Исмоил Гаспирали ва либерал мусулмон сиёсий ҳаракатининг пайдо бўлиши. — Симферопол, 2008.
  • Машкевич А. А. Атоқли педагог Исмоил Гаспирали ва ХИХ-асрнинг иккинчи ярмида Шарқ халқларининг илғор педагогик фикрининг ривожланиши. — Олмаота, 2002.
  • Фишер А. В. Исмоил Гаспирали. Осиё учун намунали лидер // Қрим татарлари. Уларнинг кураши.- Дурҳам-Лондон, 1988.
  • Лаззерини Э. Ж. Исмоил Бей Гаспринский (Гаспирали): Модернизм ва руслар нутқи // Қрим татарлари. Уларнинг кураши.- Дурҳам-Лондон, 1988.
  • Девлет Н. Исмоил Бей Гаспирали.- Анқара, 1988.

Манбалар

  1. ↑ Свенточовский, Тадеуш. Ҳисториcал диcтионарй оф Азербаижан (УСА), Сcареcроw Пресс, 1999 — 145-бет. ИСБН 0810835509. 
  2. ↑ [ҳттпс://биограпҳе.ру/знаменитости/исмаил-гаспринскиж/ „Исмаил Гаспринский Источник: ҳттпс://биограпҳе.ру/знаменитости/исмаил-гаспринскиж“].
  3. ↑ [ҳттпс://биограпҳе.ру/знаменитости/исмаил-гаспринскиж/ „Исмаил Гаспринский Источник: ҳттпс://биограпҳе.ру/знаменитости/исмаил-гаспринскиж“].
  4. ↑ Д. Макаров. Дорогами ислама Центральной России. 
  5. ↑ [ҳттпс://кҳ-даврон.уз/кутубхона/жадидлар-кутубхона/исмоил-гаспирали-султонлар-суҳбати-муколамаи-салотин-рости-расти.ҳтмл „ИСМОИЛ ГАСПИРАЛИ СУЛТОНЛАР СУҲБАТИ — МУКОЛАМАИ САЛОТИН (РОСТИ РАСТИ)“].
  6. ↑ На службе правде и просвещению. Краткий биографический очерк Исмаила Гаспринского (Симферополь), Доля, 2000 — 328-бет. 
  7. ↑ „Гаспринский, Исмаил“. 2022-йил 4-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-сентябр.
  8. ↑ Ирек БИККИНИН. „ТАТАРСКАЯ АРИСТОКРАТИЯ ТЕМНИКОВСКОГО КНЯЖЕСТВА И ЕЕ ПОТОМКИ“. 2018-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-сентябр.
  9. ↑ [ҳттпс://биограпҳе.ру/знаменитости/исмаил-гаспринскиж/?галлерй=видео&ид=0 „Видео: Исмаил Гаспринский Источник: ҳттпс://биограпҳе.ру/знаменитости/исмаил-гаспринскиж“].
  10. ↑ Надир Давлет. Надир Давлет, Исмаил Гаспринский. 
  11. ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/%7CГаспринский[сайт ишламайди], Исмаилcите_ноте-ҳда-2
  12. ↑ „Бахчесарай“. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi