Ziyosfera

Isroil

Исроил (ибронийча: יִשְׂרָאֵל‎, арабча: إسرائيل‎‎‎) — Ўрта Шарқ ўлкасида, Осиёнинг ғарбий қисмида, Ўрта денгизнинг жануби-шарқий бўйида жойлашган давлат. Асосий ва расмий майдони 22,072 км2[1]. Аҳолиси сони 2024-йилги маълумотларга кўра 9,883,520 киши. Пойтахти — Қуддус (қисман тан олинган). Асосий иқтисодий, сиёсий ва маданий маркази — Қуддус (баҳсли) ва Тел-Авив. Расмий тили — иброний. Тан олинган тил — арабча.

Исроил Давлати
מדינת ישראל Мединат Жисра'эл
Мадҳия: Ҳатиква (Умид; הַתִּקְוָה)Файл:Ҳатикваҳ инструментал.огг
Location of Isroil
Пойтахт Иерусалим (қисман тан олинган)
Расмий тил(лар) иврит, арабча
Ҳукумат Парламентлик республика
Исааc Ҳерзог
Бенямин Нетаняҳу
• 
1948-йил 14-май
Майдон
• Бутун
 Асосий: 20.770 км²
Босиб олинган ерлар билан: 22.072 км² км2 (154-ўрин)
• Сув (%)
 2.1
Аҳоли
• 2024-йилги рўйхат
 9 990 000 (93-ўрин)
• Зичлик 450/км2
ЙИМ (ХҚТ) 2024-йил рўйхати
• Бутун
 АҚШ$ 552.151 млрд. (29-ўрин)
• Жон бошига
 АҚШ$ 55,533
Пул бирлиги янги шекел (ИЛС)
Вақт минтақаси УТC+2
• Ёз (ДСТ)
 УТC+3
Қисқартма ИЛ
Телефон префикси 972
Интернет домени .ил
таҳрир кузат

Табиати

Исроил Ўрта Шарқнинг Левант қисмида жойлашган давлат. Мамлакат Ўртаер денгизининг шарқий қисмида жойлашган бўлиб, шимолда Лубнон, шимоли-шарқда Сурия, шарқда Урдун ва Ғарбий Соҳил, жануби-ғарбда эса Миср ва Ғазо сектори билан чегараланган. У 29° ва 34° Н кенгликлари ҳамда 34° ва 36° Э узунликлари орасида жойлашган.

Исроил давлатининг суверен ҳудуди (1949-йилги Ўт очишни тўхтатиш келишувлари чегарасига кўра ва 1967-йилги Олти кунлик уруш давомида эгалланган ерларни ҳисобга олмаганда) таҳминан 20,770 квадрат километр ва ҳудуднинг икки фоиз қисми сувдан иборат. Бироқ Исроил ҳудудининг шакли шу қадар торки (ғарбдан шарққа энг кенг жойи 100 километр, лекин шимолдан жанубга 400 километр), Ўрта ер денгизидаги эксклюзив иқтисодий зона ҳажми мамлакат ҳудудидан икки карра каттадир. Исроил қонунлари амал қилувчи ҳудуд, Шарқий Қуддус ва Голан тепаликларини ҳам қўшиб ҳисоблаганда 22,072 квадрат километр ва Исроил назорати остида бўлган ҳудуд, жумладан ҳарбий назорат остида бўлган, қисман Фаластинликлар томонидан бошқариладиган Ғарбий Соҳил билан қўшиб ҳисоблаганда 27,799 квадрат километр.

Ҳажми кичиклигига қарамасдан, Исроил турфахил географияга эга бўлиб, жанубда Негев саҳроси, марказда Исроил водийси, Жалила, Кармел тоғ тизмалари ва шимолда Голан тепаликлари мавжуд. Аҳолининг асосий қисми Ўртаер денгизи бўйидаги Исроил қирғоқбўйи текисликларида истиқомат қилади. Марказий тоғликлардан шарқда Урдун водийси жойлашган бўлиб, Ҳермон тоғидан Ҳула водийсигача, Жалила денгизидан Ўлик денгизгача қамраб олувчи ушбу ҳудуд Ер юзидаги денгиз сатҳидан энг паст нуқта ҳисобланади. Жануброқда Арава чўли ва Исроилнинг энг жанубий нуқтаси ҳисобланмиш Қизил денгизидаги Эилат бўғози жойлашган. Негев чўли ва Синай ярим оролининг ўзига хос жиҳатларидан бири унда жойлашган ер эрозияси кўринишларидан бири, ёки „махтеш“ ярим-доиралари бўлиб, улардан энг йириги 38 километрга чўзилган Рамон махтешидир. Исроилга Ўрта ер денгизи бассейнида жойлашган мамлакатлар ичида ҳар бир квадрат метр учун энг кўп сонли ўсимлик турлари тўғри келади. Исроил тўрт эко-минтақадан иборат: Шарқий Ўртаер денгизи арчазорлари, Жанубий Анатолия арчазор ўрмонлар, Араб саҳроси ва Месопотамия саҳроси бутазорлари.

1948-йилда ўрмонлар Исроил ҳудудининг 2 фоизини ташкил қилган бўлса, Яҳудий Миллий фонди томонидан амалга оширилган кенг кўламли дарахт ўтқазиш дастурлари туфайли 2016-йилда ўрмонлар давлат ҳудудининг 8.5 фоизини ташкил қилди.[2][3]

Исроилнинг денгиз бўйи қисми камбар пасттекислик, шарқий қисми баландлиги 500–1000 метрли плато бўлиб, унинг шарқий чеккаси тор, чуқур Ҳор ботиғига тик тушган. Хула ва Тивериад кўллари, ўлик денгиз, жанубда Негев чўли бор. Фосфорит, тоштуз, мармар, мис, темир рудаси, нефт, газ конлари топилган.

Иқлими субтропик, жанубда ва сойликларда чала чўл ва чўл иқлими. Ёзи иссиқ (24–36°), қиши илиқ (6–18°). Йиллик ёғин 100–800 мм. Шимоли-шарқидан Иордан дарёсининг юқори қисми ўтади. Дарё сувидан суғоришда фойдаланилади. Тупроғи қўнғир, тоғ бўз-қўнғир, бўз, жанубдаги чўлларда бўз-қўнғир. Тоғларда маквис, гарига, доим яшил эман, қарағай ва бошқалар усади. Сиртлон, чиябўри, даман, кемирувчи ва судралиб юрувчилар кўп. Қушларнинг чўл ва даштга хос турлари учрайди.

Аҳолисининг 82%и яҳудийлар, 16%и араблар, қолган қисми арманлар, друзлар. Исроил яҳудийларининг ярмидан кўпроғи бошқа мамлакатлардан келган муҳожирлардир. Расмий тил — иврит ва араб тиллари. Кўпчилик аҳоли яҳудийлик, қолганлари мусулмон ва христиан динида. Аҳолининг 90%и шаҳар ва шаҳарчаларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Тел-Авив, Хайфо, Қуддус (ғарбий қисми), Рамат-Ган.

Тарихи

Гоминидларнинг Африка қитъасини тарк этиб, қадимги Левант ҳудудига кўчиб келиши 1.5 миллион йил олдинга бориб тақалади.[4] Милоддан аввалги 10 мингйилликда Жанубий Левантда Натуф маданияти юзага келган бўлса,[5] милоддан аввалги 4500-йилларда Гхассул маданияти юзага келган.[6]

Бронза ва Темир даврлари

Канъон давридаги Иерусалим девори. Довуд шаҳри.
Мерпеҳтаҳ Стеле (милоддан аввалги л ХИИИ аср). Кўпчилик Библия тадқиқотчилари тош битикдаги баъзи иэроглифларни 'Исроил' деб таржима қилишади. Бу 'Исроил' сўзининг биринчи марта ишлатилишидир.

Канъонликларнинг келиб чиқиши Ўрта Бронза даврига (м.ав. 2100-1550-йиллар) бориб тақалади.[7] Бронза даври якунида Канъон ҳудудининг катта қисмида Қадимги Мисрдаги Янги подшоликка ўлпон тўловчи вассал-давлатлар мавжуд бўлган.[8] Бронза даври якунидаги инқирозлар оқибатида Канъонни тартибсизликлар қамраб олди ва мисрликларнинг ҳудуд устидан назорати буткул қўлдан чиқди.[9][10] Ҳудуддаги Ҳазор, Беит Ше'ан, Мегиддо, Экрон, Ашдод ва Ашкелон каби аҳоли пунктлари вайрон бўлган ёки зарар кўрган.[11]

Исроил номли халқ ҳақидаги дастлабки маълумотлар таҳминан милоддан аввалги 1200-йилларга бориб тақалувчи Мернептаҳ Стеле номли Қадимги Миср тошбитигида ёзилган.[12][13][14] Исроилликлар аждодлари ушбу ҳудудларда яшаган сомий тилларида сўзлашувчи халқлар бўлгани ҳақида маълумот бор.[15] Замонавий археологик кузатувларга кўра, Исроилликлар ва уларнинг маданияти Канъонликлар ва уларнинг маданиятидан ажралиб, тобора Яҳвега асосланувчи аввалига монолатристик, кейинчалик монотеистик дин ва маданият шакллана бошлайди.[16][17][18] Ушбу халқ Библиявий иврит деб аталувчи иврит тилида сўзлашган.[19] Таҳминан шу даврда филистимликлар жанубдаги қирғоқбўйи текисликларига ўрнашишган.[20][21]

Замонавий археологик топилмалар Тавротда келтирилган оталар, Чиқиш ва Жошуа китобидаги истило ҳақидаги фикрларнинг тарихий асосга эга эмаслигини кўрсатиб, уларни Исроил давлатининг миллий афсоналари қаторига қўшилишига сабаб бўлди.[22] Бироқ, ушбу анъаналарнинг баъзи элементлари тарихий асосларга эгадир.[22][23][24]

Қадимги Исроил ва Яҳудий подшоликларининг кўлами ва қудрати борасида турли баҳс-мунозаралар мавжуд. Бирлашган Исроил подшолиги мавжудлиги аниқ бўлмасада,[25][26] милоддан аввалги 900-йиллар атрофига келиб шимолда Исроил подшолиги,[27][28] м.ав. 850-йиллар атрофига келиб эса Яҳудий подшолиги юзага келади.[29] Икки подшолик орасида Исроил подшолиги бадавлатроқ бўлиб, тезда минтақавий қудратли давлатга айланади.[30] Омридлар сулоласи даврида подшолик Самария, Галилея, Иордан водийси юқори қисми, Шарон ва Трансиорданиянинг катта қисмлари устидан назорат ўрнатган.[31] Пойтахт Самарияда Темир даври Левант минтақасидаги энг йирик иншоотлар барпо этилган.[32][33]

М.ав. ИХ асрдаги Исроил ва Яҳудий подшоликлари харитаси. (инглизча)

Таҳминан м.ав. 720-йилларда Исроил подшолиги Янги Оссурия подшолиги томонидан истило этилади ва барҳам топади.[34] Қуддусни пойтахт қилган Яҳудий подшолиги эса аввалига Янги Оссурия подшолигига, кейинчалик Янги Бобил империясига қарам давлатга айланади. Темир даврида минтақада 400 000 киши яшагани ҳақида маълумотлар мавжуд.[35] М.ав. 587/6-йилда Иуда қўзғолонидан кейин подшо Навуходоносор ИИ Қуддусни қамал қилган, Сулаймон ибодатхонасини вайрон қилган,[36][37] подшоликни тугатиб, Яҳудия зодагонларининг катта қисмини Бобилга сургун қилган. Айнан шу даврдан яҳудий халқининг Бобилдаги тутқунлиги даври бошланади.[38] Яҳудиянинг ушбу мағлубияти Бобил солномаларида ҳам қайд этилган.[39] Милоддан аввалги 539-йилда Бобилни забт этган Аҳамонийлар давлати асосчиси Кир ИИ қувғинга учраган Яҳудия аҳолисини ўз ватанларига қайтишларига рухсат берувчи фармон эълон қилади.[40] Ўз ватанига қайтган яҳудий аҳолисига ўз-ўзини бошқариш ва ибодатхона қуриш ҳуқуқи берилади.

Антик давр

Иккинчи ибодатхона м.ав. 520-йилда қуриб битказилади. Форслар ҳудудни Еҳуд вилояти сифатида бошқаришади ва вилоят аҳолиси милоддан аввалги В ва ИВ асрларда таҳминан 30 000 кишини ташкил қилади.[41][42]

Масада қал’аси. Римликлар томонидан И асрда қамал қилинган.

Милоддан аввалги 332-йилда Александр ўзининг Аҳамонийлар давлатига қарши юриши давомида ҳудудни истило қилади. Унинг ўлимидан кейин ҳудуд Птолемейлар ва Салавкийлар сулолалари томонидан Келесурия ҳудудининг бир қисми сифатида бошқарилади. Кейинги асрларда ҳудудда олиб борилган эллинлаштириш сиёсати оқибатида келиб чиққан ижтимоий-маданий низолар Салавкийлар подшоҳи Антиох ИВ даврида ўз чўққисига чиқди ва м.ав. 167-йилда Маккабийлар қўзғолони содир бўлди. Ҳудуддаги тартибсизликлар Салавкийлар ҳокимиятини кучсизлантирди ва милоддан аввалги ИИ аср охирида ярим мустақил Яҳудий-Ҳасмонийлар подшолиги вужудга келди. Подшолик охир-оқибатда тўла мустақилликка эришди ва қўшни ҳудудларни ҳам ўзига қўшиб олди.[43][44][45]

Рим Республикаси ҳудудни милоддан аввалги 63-йилда истило қилиб, дастлаб Сурия устидан назорат ўрнатади ва кейинчалик Ҳасмоний фуқаролар урушига аралашади. Яҳудиядаги Рим Республикаси ва Парфия тарафдорлари орасидаги курашлар охир-оқибатда Ҳероднинг Рим Республикаси вассали сифатида Яҳудий подшоси рутбасига кўтарилишига сабаб бўлади. Милодий 6-йилда ҳудуд римликлар томонидан тўла-тўкис аннексия қилиниб, Жудаэа провинсиясига айлантирилади ва бу охир-оқибатда катта вайронагарчиликлар келтирган Рим-Яҳудия урушларига сабаб бўлади. Милодий 66–73-йилларда содир бўлган Биринчи Рим-Яҳудия уруши оқибатида Иерусалим ва Иккинчи Ибодатхона вайрон этилади, аҳолининг сезиларли қисми эса ҳалок бўлади, ёки кўчириб юборилади.[46]

Яҳудийларнинг Рим Республикасига қарши иккинчи қўзғолони Бар Кохба қўзғолони деб номланиб, у 132–136-йилларда содир бўлади. Дастлабки муваффақиятдан руҳланган яҳудийлар Яҳудияда мустақил давлат тузишади, бироқ римликлар катта қўшин тўплаб қўзғолонни шафқацизлик билан бостиради ва Яҳудия ҳудуди аҳолиси қирғин қилинади.[46][47][48][49][50] Қуддус Аэлиа Cапитолина номи остида Рим колонияси сифатида қайта қурилади, Яҳудия провинсияси номи эса Сйриа Палаэстина деб ўзгартирилади.[51][52] Қуддус ҳудуди атрофида яшовчи яҳудийлар ўз уйларидан қувиб чиқарилади[49][53] ва бутун империя бўйлаб сочилиб кетади.[54] Бироқ, қувғинларга қарамасдан, ҳудудда мунтазам равишда яҳудийлар истиқомат қилган ва Галилея яҳудийларнинг ҳудуддаги диний марказига айланган.[55] Шунингдек, яҳудий жамоалари Ҳеброн тепаликлари жанубида ва қирғоқбўйи текисликларида истиқомат қилишган.[49]

Ўрта асрлар

Галилеядаги Кфар Бар’ам синагогаси, ИИИ аср.

Император Константин даврида кенг тарқалган Христианлик дини Яҳудияда олдиндан мавжуд бўлган Рим маъжусийлиги ўрнини эгаллай бошлади.[56][57] ИВ асрда Константиннинг Христиан динига ўтиши билан Яҳудийлар учун вазият „янада мураккаблашди“.[54] Яҳудийлар ва яҳудийлик динини таъқиқловчи бир қанча қонунлар қабул қилинди ва яҳудийлар Черков ва ҳокимият вакилларининг таъқибига дучор бўлди.[57] Кўплаб яҳудийлар ўзга мамлакатларда шаклланган ва тобора ривожланаётган диаспораларга кўчиб кетишди[58] ва Исроил ҳудудига эса Христианларнинг кўчиб келиши ва аҳолининг Христиан динига ўтиши давом этди. В аср ўрталарига келиб аҳоли сонида христианлар кўпчиликни ташкил қила бошлади.[59][60] В аср охирига келиб Самарийлар қўзғолони бошланди ва самарийлар аҳоли сонининг кескин қисқаришига олиб келган ушбу қўзғолон ВИ асрга қадар давом этди.[61] Қуддуснинг Сосонийлар томонидан забт этилиши ва 614-йилдаги Ҳераклеиосга қарши қўзғолондан сўнг яна ҳудуд 628-йилда Византия империяси назорати остига ўтди.[62]

634–641-йиллар оралиғида Рашидун халифалиги Левантни истило қилди.[58][63][64] Кейинги олти аср давомида ҳудуд Умавийлар, Аббосийлар, Фотимийлар халифаликлари, ундан кейин Салжуқлар ва Айюбийлар сулолалари қўлида талаш бўлди.[65] Ушбу асрлар давомида ҳудуд аҳолиси кескин қисқариб, Рим ва Византия давридаги 1 миллион кишидан Усмонлилар ҳокимияти бошланишига келиб таҳминан 300 000 га тушиб қолди. Аҳоли сони қисқариши билан бир қаторда ҳудудда мунтазам равишда маҳаллий аҳолининг кўчириб юборилиши, мусулмонларнинг кўчиб келиши, араблашув, исломийлашув ва аҳолининг Исломга ўтиши содир бўлди.[35][63][64][66] ХИ аср охирида Салиб юришлари ва Папа йўриқномаси асосида ҳудудга христианларнинг кириб келиши, шунингдек Қуддус ҳамда Муқаддас заминни мусулмонлардан тортиб олиб, Салибчи давлатлар шаклланиши содир бўлди. Айюбийлар босқинчи салибчиларга қарши курашни бошлади ва 1291-йилга келиб Мисрдаги мамлуклар давлати ҳудуд устидан тўла назорат ўрматди.[67]

Янги давр ва Сионизмнинг юзага келиши

Яҳудийлар Ғарбий девор остида, 1870-йиллар.

1516-йилда ҳудуд Усмонлилар салтанати томонидан истило қилинган ва кейинги тўрт аср давомида Усмонли Суриясининг бир қисми сифатида бошқарилган. 1660-йилдаги Дарзийлар қўзғолони Сафед ва Тибериаснинг вайрон бўлишига олиб келди.[68] ХВИИИ аср охирида маҳаллий араб шайхи Зоҳир ал-Умар Жалилада де фаcто мустақил Амирликка асос солади. Усмонлиларнинг Шайх устидан назорат ўрнатишга уринишлари бекор кетди, бироқ Зоҳирнинг ўлимидан кейин ҳудуд устидан яна Усмонлилар назорати ўрнатилди. 1799-йилда ҳудуд губернатори (волийси) Жаззар Поша Наполеон томондан Аккога бўлган ҳужумни қайтарди ва бу франсузларнинг Сурия юришини бекор қилишига сабаб бўлди.[69] 1834-йилда Фаластинлик араб деҳқонларининг Муҳаммад Али ҳукмронлиги остидаги Миср армиясига сафарбарлик тартибларига ва оғир солиқларга қарши қўзғолони бостирилди; Муҳаммад Али қўшинлари чекинди ва 1840-йилда Британия Империяси кўмаги остида ҳудудда яна Усмонлилар ҳокимияти тикланди.[70] Тез орада бутун Усмонлилар салтанати бўйлаб Танзимот ислоҳотлари бошланди.

Бутун дунё бўйлаб яҳудий диаспораси мавжуд бўлганидан буён кўплаб яҳудийлар ўз ватанларига, „Сион“ га қайтишга умид қилишган.[71] Исроилда Усмонлилар ҳокимияти бошланишидан Сионизм ҳаракатига қадар ҳудудда яҳудий аҳолиси озчиликни ташкил қилиб, рақамлар ўзгариб турган. ХВИ асрда тўрт муқаддас шаҳар — Қуддус, Тибериас, Ҳеброн ва Сафедда яҳудий жамоаларига асос солинган ва 1697-йилда раввин Еҳуда Ҳачасид 1,500 яҳудийни Қуддус томон бошлаб борган.[72] ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида Ҳасидизмга қарши бўлган, Перушим деб номланган Шарқий Европа яҳудийлари Фаластин ҳудудларига келиб ўрнашган.[73][74]

Биринчи Сионист Конгресси, Базел, Швейсария, 1897-йил.

Усмонлилар қўли остидаги Фаластинга 1881-йилда яҳудийларнинг биринчи бора кўчиб келиши Биринчи Алия деб номланиб, бунга Шарқий Европада яҳудийларга қарши амалга оширилган погромлар сабаб бўлган.[75] Россия Империясида 1882-йилда қабул қилинган қонунлар „Май қонунлари“ деб номланиб, бу қонунлар яҳудийларнинг қаерда яшаши мумкинлигини белгилаб, уларга нисбатан иқтисодий айирмачиликни акс эттирарди.[76][77] Бунга жавобан сиёсий Сионизм шакллана бошлади ва фаоллар томонидан Билу ва Сион Маҳбублари (Ҳиббат Сион) каби ташкилотларга асос солинди. Леон Пинскер томонидан эса яҳудийларни миллий мустақиллик томон ундовчи „Авто-эмансипация“ („Ауто-Эманcипатион“) памфлети чоп этилди.[78][79] Тҳеодор Ҳерзл томонидан Исроил ҳудудида Яҳудий давлатига асос солиш орқали Европа давлатларидаги „Яҳудийлар масаласи“га ечим беришни тарғиб қилувчи сиёсий Сионизм ҳаракатига асос солинди.[80][81] 1896-йилда Ҳерзл Дер Жуденстаат („Яҳудий давлати“) асарини ёзди; кейинги йилда эса у Биринчи Сионист Конгрессига президентлик қилди. Кишинёв погромидан кейин эса Иккинчи Алия (1904-1914) бошланди; таҳминан 40,000 яҳудий келиб ўрнашди, бироқ уларнинг салкам ярми охир-оқибатда қайтиб кетишди. Мигрантларнинг биринчи ва иккинчи тўлқинида келганларнинг асосий қисми Ортодоксал яҳудийлар бўлса-да,[82] Иккинчи Алияда Сионист социалист гуруҳлари ҳам бўлиб, улар фақатгина яҳудий меҳнатига асосланган яҳудий иқтисодиётини яратиш учун киббутз ҳаракатини бошлашди.[83][84] Кейинчалик Йишув (Яҳудий жамоалари) етакчиларига айланувчи Иккинчи Алияда келган яҳудийлар яҳудий иқтисодиётининг араб ишчи кучига асосланмаслиги кераклигини тушуниб етишди. Ушбу „ишчи кучи истилоси“ кейинчалик араб аҳолиси билан душманлик кайфиятининг асосий сабабига айланди. Янги жамоалардаги миллатчи мафкура ҳам олдинги социалист мафкурани сиқиб чиқара бошлади.[85] Гарчи Иккинчи Алияда келган мигрантлар асосан жамоавий яҳудий қишлоқ хўжалиги манзилгоҳларига асос солишни мақсад қилган бўлсада, айнан шу даврда, 1909-йилда Тел-Авив биринчи режа асосида барпо этилган яҳудий шаҳарчасига айланди. Айнан шу даврда биринчи яҳудий қуролли партизанлар гуруҳлари ташкил топа бошлади. Буларнинг биринчиси 1907-йилда юзага келган „Бар-Гиора“ бўлса, икки йил ўтиб, у йирикроқ Ҳашомер ташкилотига алмаштирилди.

Британия Фаластин мандати

Чаим Wеизманн томонидан Британия ҳукуматининг Сионизм ҳаракатини қўллаб-қувватлашига эришишга бўлган уринишлар охир-оқибатда 1917-йилда Балфоур Декларациясининг эълон қилиниши билан якунланди.[86][87] Британия Ташқи ишлар котиби Артҳур Балфоур декларацияни Британия яҳудийлари жамоаси етакчиларидан бири Лорд Ротҳсчилд’га йўллаб, Британия ҳукуматининг Фаластинда ўзлари учун „миллий ватан“ яратишларини қўллаб-қувватлашини билдирди.[88] Wеизманн талқини бўйича декларацияда бўлғуси давлат яратилиши бўйича келишувлар бевосита Британия ва яҳудийлар орасида бўлиб, арабларнинг вакиллиги ҳисобга олинмаганди. Унинг Париж тинчлик конференсиясидаги машҳур „Худди Англия инглизлар юрти бўлгани каби, Фаластинни ҳам яҳудий юртига айлантириш“ мақсадини эълон қилиши худди шу талқин билан боғлиқ эди. Кейинги йилларда яҳудий-араб муносабатлари кескин тарзда ёмонлашиб кетди.[89]

1918-йилда асосан яҳудий кўнгиллиларидан иборат Яҳудий Легиони Британия томонидан Фаластиннинг истило этилишига кўмаклашди.[90] 1920-йилда ҳудуд мандат тизими асосида Британия ва Франсия орасида бўлиб олинди ва Британия қўли остидаги ҳудуд (жумладан бугунги Исроил ҳудуди) Фаластин Мандати (инг.: Мандаторй Палестине) деб номланди.[91][92] Британия ҳукмронлигига ва яҳудий иммиграциясига қарши арабларнинг қаршилиги 1920-йилда Фаластин қўзғолонларига ва Ҳаганаҳ (иврит: הַהֲגָנָה; Мудофаа) номли яҳудий партизан ташкилоти тузилишига сабаб бўлди. Бу ташкилот олдинги Ҳашомер ташкилотининг шахобчаларидан бири бўлиб, кейинчалик ундан Иргун ва Леҳи ярим-ҳарбий гуруҳлари ажралиб чиққан.[93] 1922-йилда Миллатлар Лигаси Фаластин Мандатини Балфоур декларациясини ҳам ўз ичига олувчи шартлар асосида Британияга берди.[94] Ҳудуд аҳолисининг асосий қисми араб ва мусулмонлар бўлиб, яҳудийлар аҳолининг таҳминан 11% ни,[95] араб христианлари эса 9.5% ни ташкил қилган.[89]

"Яҳудийлар ва араблар Муқаддас Замин учун тортишмоқда", 1938-йил газета мақоласи.

Учинчи ва Тўртинчи Алиялар Фаластинга қўшимча 100,000 яҳудийларни олиб келди.1930-йилларда Европада нацизмнинг кучайиши ва яҳудийларга нисбатан айирмачиликнинг зўрайиши оқибатида Бешинчи Алия содир бўлди ва ҳудудга таҳминан чорак миллион яҳудий кўчиб келди. Бу 1936-1939-йиллардаги араб қўзғолонларининг асосий сабаби эди. Қўзғолонда араблар орасида ўзаро тўқнашувлар ҳам бўлиб, охир-оқибатда Британия кучлари ва Сионист кўнгиллилари қўз’голонни бостиришди. Бир неча юз британ ҳарбийлари ва яҳудийлар ўлдирилди.[96] Араблар орасида ўлдирилганлар эса 5,000 мингдан ортиқ эди.

Британия ҳукумати 1939-йилги „Оқ қоғоз“ сиёсати билан Фаластинга яҳудийларнинг кўчиб келишига чекловлар жорий қилди. Бутун дунё Ҳолокостдан қочаётган яҳудийлардан юз ўгираётган бир пайтда яҳудийларни Фаластинга олиб келишни мақсад қилган „Алияҳ Бет“ номли яширин ташкилот тузилди. Иккинчи Жаҳон Уруши якунига келиб Фаластин аҳолисининг 30% яҳудий эди.[97] Британия ҳукумати яҳудий иммиграциясига чеклов сиёсати оқибатида бир томондан яҳудий партизан ҳаракатлари қаршилигига, иккинчи томондан чеклов даражаси бўйича араб жамоатчилиги билан тортишувларга дуч келди. Ҳаганаҳ Иргун ва Леҳи ташкилотлари билан қўшилиб, Британия ҳукуматига қарши қуролли кураш бошлади.[98] Айни пайтда юз минглаб Ҳолокостдан омон қолган яҳудийлар ўзларининг Европадаги вайрон бўлган жамиятларидан узоқда, Фаластинда янги ҳаёт топдилар. Ҳаганаҳ Алияҳ Бет номли дастурга кўра кема орқали ўн минглаб яҳудийларни Фаластинга олиб келишга уринди. Кемаларнинг асосий қисми Британия Қироллик ҳарбий-денгиз флоти томонидан ушланди ва қочқинлар Кипрга ва Фаластиндаги Атлит қочқинлар лагерларига жойланди.[99][100]

"Палестине план оф партитион wитҳ эcономиc унион" БМТ харитаси

1946-йил 22-июлда Иргун Фаластиндаги Британия маъмурияти биносини портлатиб, 91 киши ўлимига сабаб бўлди.[101][102][103][104] Ҳужум дастлаб Ҳаганаҳ томонидан қўллаб-қувватланди. Бу Агатҳа Операциясига (британлар томонидан амалга оширилган бир неча рейдлар; улардан бири Яҳудий Агентлиги — нотижорат ташкилотига қарши ўтказилган) қарши жавоб бўлиб, Мандат давридаги Британия ҳукуматига қарши қаратилган энг қонли ҳаракат эди.[103][104] Британия ҳарбийлари ва Фаластин Мандати полициясининг бирлашган сай-ҳаракатларига қарамасдан, 1946-1947-йилларда яҳудийлар қаршилик ҳаракатлари давом этди. Британиянинг яҳудий ва араб вакиллари орасидаги келишувларга воситачилик қилишга уринишлари ҳам бекор кетди, чунки яҳудийлар яҳудий давлати тузилишини ўз ичига олмайдиган ҳар қандай ечимга қарши чиқишди ва Фаластинда бир-биридан мустақил яҳудий ва араб давлатларини тузишни таклиф қилишди. Араблар эса Фаластиннинг ҳар қандай қисмида яҳудий давлати ташкил этилишига қарши бўлиб, ягона ечим сифатида араблар бошқаруви остидаги бирлашган Фаластин давлатининг ташкил этилишини кўришди. 1947-йил феврал ойида Британия ҳукумати Фаластин масаласини янги ташкил этилган Бирлашган Миллатлар Ташкилотига йўллади. 1947-йил 15-майда БМТ Бош Ассамблеяси „Фаластин масаласи бўйича рапорт … тайёрлаш“ учун Махсус Қўмита тузишга қарор қилди.[105] Қўмита Рапортида Британия Мандати тизимини „Мустақил Араб давлати, мустақил Яҳудий давлати ва Халқаро бошқарув остида бўлувчи Қуддус Шаҳри“ билан алмаштириш режасини таклиф қилди.[106] Орада Фаластинда яҳудий қуролли қаршилик ҳаракати давом этди ва 1947-йил июл ойида кенг кўламли партизан рейдлари ва „Сержантлар иши“ можароси билан ўз чўққисига чиқди. Унда Иргун икки британ сержантларини асирга олиб, уч Иргун оперативларининг режалаштирилган қатл этилишини олдини олишга уринди. Қатл этилиш маросими барибир амалга оширилгани туфайли Иргун иккала сержантни ҳам ўлдирди, уларнинг танасини дарахтларга илиб қўйиб, атрофни эса миналаштирди. Бу эса бир британ аскарининг яраланишига сабаб бўлди. Бу воқеа Британияда кенг кўламли норозиликка сабаб бўлди.[107] 1947-йил сентябр ойида Британия ҳукумати штаби Фаластинни тарк этишга қарор қилди, чунки энди Мандат устидан назорат буткул йўқотилган эди.[107]

1947-йил 29-ноябрда БМТ Бош Ассамблеяси 181 (ИИ) Резолюциясини қабул қилди.[108] Резолюцияга илова қилинган режа моҳиятан 3-сентябрдаги рапортда таклиф қилинган режанинг ўзи эди. Яҳудийларнинг тан олинган вакиллик ташкилоти ҳисобланмиш Яҳудий Агентлиги режани қабул қилди. Режага кўра Фаластин Мандати ҳудудининг 55-56% яҳудийлар учун ажратилиши кўрсатилган эди. Ўша вақтда яҳудийлар аҳолининг таҳминан учдан бирини ташкил қилиб, ҳудуднинг 67-% га эгалик қилишар эди. Араблар кўпчиликни ташкил қилиб, ерларнинг 20% га эгалик қилишган. Қолган ерлар эса Мандат ҳокимияти ва чет эллик ер эгаларига тегишли бўлган.[109][110][111][112][113][114] Араб Лигаси ва Фаластин Араб Олий қўмитаси режани рад этишди[115] ва ҳар қандай бўлиниш режасига қарши эканликларини билдиришди.[116][117] 1947-йил 1-декабрда Араб Олий қўмитаси уч кунлик забастовка эълон қилишди ва Қуддусда қўзғолонлар бошланди.[118] Вазият издан чиқиб, фуқаролар уруши бошланди; БМТ овоз бериш натижалари эълон қилинганидан атиги икки ҳафта ўтиб, Мустамлакалар бўйича давлат котиби Артҳур Cреэч Жонес Британия Мандати 1948-йил 15-майда якунланишини ва шу пайтдан Британия ҳукумати Мандатни тарк этишини эълон қилди. Араб қуролли тўдалари яҳудий ҳудудларига ҳужум қилиб, асосан Ҳаганаҳ ва кичикроқ Иргун ва Леҳи гуруҳлари билан тўқнашишди. 1948-йилда Ҳаганаҳ ҳужумга ўтди.[119][120] Ушбу даврда турли сабабларга кўра 250,000 Фаластинлик араблар ҳудудни тарк этишган.[121]

Исроил давлати

Асос солиниши ва дастлабки йиллар

Давид Бен-Гурион 1948-йил 14-майда Исроил давлатининг тузилганини эълон қилмоқда.

Британия Мандати якунланишидан бир кун олдин, 1948-йил 14-майда Яҳудий Агентлиги бошлиғи Давид Бен-Гурион „Исроил заминида Исроил давлати деб номланувчи яҳудийлар давлати тузилганини“ эълон қилди.[122] Декларация матнида янги давлат чегаралари ўрнида фақатгина Эретз Исраэл (иврит: אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל; трансл.: Эрец Исраэл) яъни Исроил замини номи ишлатилган. Кейинги куни, тўрт араб давлатлари — Миср, Сурия, Трансиордания ва Ироқ — армиялари собиқ Британия Фаластин Мандати ҳудудига бостириб кирди ва 1948-йилги Араб—Исроил уруши бошланиб кетди. Яман, Марокаш, Саудия Арабистони ва Судан давлатларидан ҳарбий қисмлар урушга қўшилди. Босқиндан мақсад яҳудий давлати яратилишининг олдини олиш эди. Баъзи араб давлатлари етакчилари „яҳудийларни денгизга ҳайдаш“ ҳақида сўзлашарди. Беннй Моррис фикрича, яҳудийлар бостириб кирган араб армиялари уларни қатлиом қилиш ниятида эканидан ҳавотир олишган.[123] Араб Лигаси эса босқин тартибни тиклаш ва қон тўкилишини олдини олиш мақсадида амалга оширилган эди.

Бир йиллик тўқнашувлардан кейин ўт очишни тўхтатиш эълон қилинди ва Яшил чизиқ деб ном чиқарган вақтинчалик чегаралар белгиланди. Урдун кейинчалик Ғарбий соҳил номи билан танилган ҳудудни, жумладан Қуддусни, Миср эса Ғазо секторини эгаллади. БМТга кўра 700,000 фаластинлик араблар ҳудуддан қочиб чиққан, ёки ҳайдаб чиқарилган. Бу воқеа араб тилида Накба, ёки фожеа деб аталади.[124] 156,000 араблар эса ўз уйларида қолишди ва Исроилнинг араб фуқароларига айланишди.

1949-йил 10-март куни, 1948-йилги уруш якунида, Исроил байроғи кўтарилмоқда

1949-йил 11-май куни Исроил БМТ аъзоси сифатида қабул қилинди. Исроил ва Урдун орасида келишувга уриниш бўлди, лекин Мисрнинг реаксиясдан ҳавотир олган Британия ҳукумати Урдун ҳукуматига ўз қаршилигини билдирганидан кейин бу шартнома ҳам бекор бўлди.[125] Давлатнинг дастлабки йилларида Давид Бен-Гурион етакчилигидаги Меҳкаткаш Сионист партияси мамлакат сиёсатида ҳукмрон мавқега эга эди.

1940-йиллар охири ва 1950-йиллар бошларидаги Исроилга иммиграция сай-ҳаракатларига Исроил Иммиграция идораси ҳамда Моссад ЛеАлияҳ Бет (таржимаси: „Б Иммиграция Институти“) томонидан кўмак берилди. Ушбу ташкилот айниқса Яқин Шарқ ва Шарқий Европа каби, яҳудийларнинг ҳаётига хавф туғилиши мумкин бўлган, ёки тарк этиш мушкул бўлган мамлакатлардаги яҳудийларни олиб чиқишга кўмаклашиш учун ушбу давлатларда махфий операциялар ўтказди. Моссад ЛеАлияҳ Бет 1953-йилга келиб тарқатилди. Иммиграция ишлари Бир Миллион режасига кўра амалга оширилиб, унга кўра 18 ой ичида мамлакатга бир миллион яҳудий иммигрантлари олиб кирилишига эришиш мақсад қилинганди. Баъзи иммигрантлар сионистик қарашларга эга бўлишган, ёки яхши ҳаёт истаб Исроилга келишган бўлса, бошқалари таъқибдан қочишган, ёки шунчаки ўз мамлакатларидан ҳайдалган.[126]

Исроил мавжудлигининг дастлабки уч йилида Ҳолокостдан омон қолган ва араб-мусулмон давлатларини тарк этган яҳудийларнинг мамлакатга кириши натижасида мамлакат ичидаги яҳудийлар сони 700,000 дан 1,400,000 га кўпайди. 1948-1970-йиллар оралиғида эса таҳминан 1,150,000 яҳудийлар Исроилга кўчиб келишди. Баъзи янги мигрантлар қочқин сифатида келган бўлиб, улар маъабарот номли вақтинчалик лагерларга жойланган. 1952-йилга келиб бундай чодир шаҳарларда 200,000 дан ортиқ киши истиқомат қилмоқда эди. Одатда Европа давлатларидан келган яҳудийлар Яқин Шарқ ёки Шимолий Африкалик яҳудийларга нисбатан яхшироқ муносабат кўришган. Одатда Европалик яҳудий-мигрантларга ўзгалар учун ажратилган хонадонлар улашилиб, одатда араб мамлакатидан келган яҳудийлар вақтинчалик лагерларда кўпроқ қолиб кетган. Озиқ-овқат, кийим-кечак ва мебеллар рацион асосида бу давр кейинчалик „йўқчилик даври“ деб ном олди. Ушбу инқирозни бартараф этиш эҳтиёжи Бен-Гурионнинг Ғарбий Германия ҳукумати билан репарация бўйича шартнома имзолашга мажбур қилди. Ҳолокост учун бундай молиявий компенсация олиш ғояси эса яҳудийларни ғазабга келтириб, мамлакатда оммавий норозиликлар ва намойишлар ўтказилди.[127]

Араб-Исроил низоси

1950-йилларда Исроил Фаластинлик жангариларнинг кўплаб ҳужумларига учради ва ҳужумлар асосан Миср қўли остидаги Ғазо секторидан асосан тинч фуқароларга нисбатан уюштирилди.[128] Бу эса Исроилнинг бир неча қарши ҳужумларига сабаб бўлди. 1956-йилда Буюк Британия ва Франсия Миср ҳукумати томонидан миллийлаштирилган Сувайш канали устидан назоратни қайта ўрнатишга уриниб кўришди. Сувайш канали ва Тиран бўғозининг Исроил кемалари учун блокада қилиниши, қолаверса Фаластинлик жангариларнинг жанубдаги тинч аҳолига ҳужуми ва Араб давлатларининг таҳдидлари биргаликда Исроилнинг Мисрга ҳужум қилишига сабаб бўлди. Исроил сирли равишда Буюк Британия ва Франсия билан иттифоқ тузди ва Сувайш инқирози пайтида Синай яриморолини эгаллади. Лекин БМТ босими билан, Исроил кемалари учун каналнинг очилиши кафолат берилиши эвазига қўшинларини низоли ҳудудлардан олиб чиқиб кетди. Уруш Исроил чегаралари бузилишининг қисқаришига олиб келди. Файл:1961-04-13 Тале Оф Cентурй - Эичманн Триэд Фор Wар Cримес.огв 1960-йиллар бошида нацист уруш жиноятчиси Адолф Эичманн Аргентинада Исроил махфий хизматлари томонидан қўлга туширилди ва суд учун Исроилга келтирилди. Эичманн Исроил ҳудудида Исроил фуқаролик суди томонидан ўлимга ҳукм қилинган ягона инсонлигича қолмоқда. 1963-йил баҳор ва ёзида Исроил ядровий дастури АҚСҲ ва Исроил орасидаги дипломатик муносабатларнинг совуқлашишига сабаб бўлди.[129]

1964-йилдан буён Исроилнинг Иордан дарёси сувларини қирғоқбўйи текисликларига буришидан ҳавотир олган Араб давлатлари Исроилни сув ресурсларидан қуруқ қолдириш мақсадида дарё сувлари бошланиш нуқталарини бошқа томонга буришга уринишди ва бу бир томонда Исроил ва иккинчи томонда Сурия ва Ливан ўртасида келишмовчиликларга сабаб бўлди.[130] Миср президенти Жамол Абдул Носир бошчилигида араб миллатчилари Исроил мустақиллигини тан олишдан бош тортишди ва уни вайрон қилишга чақиришди.1966-йилга келиб муносабатлар шунчалар совуқлашган эдики, Исроил ва Араб давлатлари ҳарбийлари орасида тўқнашувлар келиб чиқиши бошланганди.

1967-йилда „6 кунлик уруш“ оқибатида Исроил эгаллаган ҳудудлар

1967-йил май ойида Миср ўз армиясини Исроил чегарасига тўплади, 1957-йилдан буён Синай яриморолига жойлаштирилган БМТ тинчликпарвар кучларини мамлакатдан ҳайдаб чиқарди ва Исроилнинг Қизил денгизга чиқиш йўлини тўсиб қўйди. Исроил эса бу хатти-ҳаракатларни cасус белли сифатида қабул қилди ва 5-июн куни Мисрга қарши олдини олувчи ҳужум бошлади. Урдун, Сурия ва Ироқ Исроилга ҳужум бошлади. Олти кунлик уруш номи билан танилган тўқнашувда Исроил Иордан дарёсининг Ғарбий қирғоғини Урдундан, Ғазо сектори ва Синай яриморолини Мисрдан ва Голан тепаликларини Суриядан тортиб олди ва эгаллади. Қуддус чегаралари кенгайтирилиб, унга Шарқий Қуддус ҳам қўшилди ва 1949-йилги Яшил чизиқ Исроил ва эгалланган ҳудудлар ўртасида чегара этиб белгиланди.[131]

1967-йилги уруш ва Араб лигасининг „Учта йўқ“ қароридан кейин Исроил Синай яриморолида 1967-1970-йилларда мисрликлар ҳужумига, эгалланган ҳудудларда фаластинлик гуруҳларнинг исроилликларига ҳужумига дуч келди. Турли фаластинлик ва араб гуруҳлари орасида 1964-йилда ташкил этилган ва дастлаб ўзини „ватанни ҳимоя қилишнинг ягона йўли сифатида қуролли қаршиликни“ танлаган гуруҳ сифатида таништирган Фаластин Озодлик ташкилоти энг муҳими эди. 1960-йиллар охири ва 1970-йиллар бошида фаластинлик гуруҳлар бутун дунё бўйлаб Исроиллик ва яҳудий манзилларга ҳужумлар уюштиришди.[132] Бунга мисол сифатида 1972-йилги Мюнхен ёзги олимпиадасида Исроиллик спортчиларнинг қатлиом қилинишини келтириш мумкин. Исроил ҳукумати эса бунга қатлиом ташкилотчиларини ўлдириш кампаниясини уюштириш, Ливандаги ФОТ штабига рейд уюштириш ва уни портлатиш билан жавоб берди.

1973-йил 6-октябр куни Миср ва Сурия армиялари Синай яримороли ва Голан тепаликларида Исроил армиясига қарши кутилмаган ҳужум уюштиришди ва бу Ём Киппур урушига сабаб бўлди. 25-октябрда уруш тугади ва таҳминан 20 кун давомида 35,000 киши қурбон бўлган урушда Исроил 2,500 аскарини йўқотди.[133] Ички текширувлар ҳукуматнинг урушдан олдинги ва уруш давридаги муваффақияцизликларга жавобгарликдан халос қилди, бироқ жамоатчилик ғазаби Бош вазир Голда Меир’ни истефога чиқишга мажбурлади. 1976-йилда Исроилдан Франсияга учаётган самолёт Фаластинлик жангарилар томонидан қўлга олинди ва Угандадаги Энтеббе халқаро аэропортига қўндирилди. Исроил коммандолари 106 исроиллик асирдан 102 тасини қутқаришга эришди.

Тинчлик жараёни

1977-йилги Кнессет сайловлари оқибатида Меҳнат партияси ҳокимиятдан кетиб, Меначем Бегин бошчилигидаги Ликуд партияси ҳокимиятга келиши Исроил сиёсий тарихидаги муҳим бурилиш нуқтаси бўлди.[134] Шу йил охирида Миср президенти Анвар Садат Исроилга ташриф буюрди ва Садатнинг Кнессетда нуқт сўзлаши Исроилнинг биринчи араб давлати раҳбари томонидан тан олинишини билдирар эди.[135] Садат ва Бегин 1978-йилда Cамп Давид шартномасини ва 1979-йилда Миср-Исроил тинчлик шартномасини тузишди.[136] Эвазига Исроил Синайдан қўшинларини олиб чиқиб кетди ва Ғарбий Соҳил ҳамда Ғазо секторидаги фаластинликларнинг мухторияти масаласи бўйича келишувларга киришди.[136]

1978-йил 11-март куни ФОТ партизанларининг Ливандан Исроилга бостириб кириши Қирғоқбўйи қатлиомига сабаб бўлди. Исроил эса Жанубий Ливанга бостириб кириб, ФОТ базаларини яксон қилиш билан жавоб қайтарди. Кўпчилик ФОТ аскарлари қочиб кетишди, бироқ Исроил БМТ қўшинлари ва Ливан армияси назоратни қўлга олганча Ливан жанубини барқарор сақлаб туришга эришди. ФОТ тез орада ўзининг Исроилга қарши партизанлар урушини давом эттира бошлади. Кейинги бир неча йил давомида ФОТ жанубга кириб келди ва чегара бўйлаб тарқоқ артиллерия зарбаларини беришда давом этди. Исроил ҳам бир неча ҳужумлар билан жавоб қайтарди.

Орада Бегин ҳукумати Ғарбий Соҳилга исроилликларнинг кўчиб кириши ва ерларни эгаллаши учун рағбат яратиш орқали шу жойда фаластинликлар билан муносабатлар кескинлашишига сабаб бўлди.[137] 1980-йилда қабул қилинган „Қуддус тўғрисидаги қонун“ баъзилар фикрича 1967-йилги Исроилнинг шаҳарни қўшиб олиш тўғрисидаги қарорини мустаҳкамлади ва шаҳарнинг мақоми бўйича халқаро мунозараларни янада кескинлаштирди. Зеро, ҳеч бир қонун Исроил ҳудудини аниқ белгиламаган ва ҳеч қандай бўлим орқали Шарқий Қуддус унга киритилган эди.[138] 1981-йилда Исроил амалда Голан тепаликларини ўзига қўшиб олди. Халқаро ҳамжамият ушбу хатти-ҳаракатларни инкор этди ва БМТ Хавфсизлик кенгаши Қуддус тўғрисидаги қонунни ҳам, Голан тепаликлари тўғрисидаги қонунни ҳам бекор деб эълон қилди.[139][140] 1980-йиллардан буён бир неча яҳудий иммигрантлари тўлқини Исроилга келди ва 1990-1994-йиллар оралиғида пост-Совет давлатлари ҳудудидан келган иммигрантлар оқими Исроил аҳолисини 12% га ошишига сабаб бўлди.[141]

1981-йил 7-июнда, Эрон-Ироқ уруши даврида, Ироқнинг ядро қуроллари дастурига тўсқинлик қилиш мақсадида Исроил ҳарбий ҳаво кучлари Ироқнинг Бағдод ташқарисида қурилаётган ягона ядро реакторини яксон қилди. 1982-йилдаги бир неча ФОТ ҳужумларидан кейин Исроил Ливанга бостириб кирди ва ФОТ базаларини яксон қилди.[142] Урушнинг дастлабки олти кунида Исроил ФОТ ҳарбий кучларини енгиб, Сурия кучларини батамом яксон қилди. Кейинчалик Исроил ҳукумати томонидан ўтказилган Каҳан комиссияси Бегин ва бир неча Исроил генералларини Сабра ва Шатила қатлиомлари учун билвосита жавобгар, Мудофаа вазири Ариэл Шаронни эса „шахсан жавобгар“ деб топди.[143] Шарон истеъфога чиқишга мажбур бўлди.[144] 1985-йилда Исроил Кипрдаги фаластинлик террористлар ҳужумига Тунисдаги ФОТ штабини портлатиш орқали жавоб қайтарди. Исроил 1986-йилда Ливаннинг асосий қисмидан чиқиб кетди, бироқ 2000-йилга қадар Жанубий Ливанда чегара буффер зонасини ушлаб турди ва шу ердан туриб Исроил қўшинлари Ҳизбуллоҳ жангарилари билан тўқнашувларга киришди.1987-йилда фаластинликларнинг Исроил ҳокимиятига қарши биринчи қўзғолони — Биринчи Интифода — содир бўлди ва Ғарбий Соҳил ҳамда Ғазо секторининг турли қисмларида намойишлар ва қон тўкилиш ҳолатлари юз берди.[145] Кейинги олти йил давомида Интифода қайта ташкилланиб, Исроил оккупациясига барҳам бериш учун иқтисодий ва маданий чораларни ҳам кўра бошлади. 1991-йилдаги Кўрфаз урушида ФОТ Саддам Ҳусайнни ва Исроилга қарши Ироқ ракета ҳужумларини қўллади. Жамоатчилик ғазабига қарамасдан, Исроил АҚСҲнинг ундовларига кўниб, қайта зарба беришдан ўзини тийди.[146][147]

Шимон Перес (чапда) ва Йитзҳак Рабин (марказда) Урдун қироли Ҳуссайн (ўнгда) билан 1994-йилги Исроил-Урдун тинчлик битимини имзолаш олдидан

1992-йилда Йитзҳак Рабин Бош вазир этиб сайланди ва унинг партияси сайлов дастурларидан бири сифатида Исроилнинг қўшнилари билан алоқаларни яхшилашни илгари сурган эди.[148] Кейинги йили Исроил томонидан Шимон Перес ва ФОТ томонидан Маҳмуд Аббос Осло шартномасига имзо қўйишди ва шу орқали Фаластин мухторияти Ғарбий Соҳилнинг муайян қисмларини ва Ғазо секторини бошқариш имкониятига эга бўлди. ФОТ шунингдек Исроилнинг мавжудликка бўлган ҳуқуқини тан олди ва терроризмга якун ясашга ваъда берди. 1994-йилда Исроил-Урдун Тинчлик шартномаси имзоланди ва Урдун Исроил билан муносабатларни яхшилаган иккинчи араб давлатига айланди.[149] Исроилликларнинг фаластинликлар ерига кўчиб ўтишининг давом этиши, шунингдек мамлакатда фаластинликлар учун иқтисодий шароитнинг оғирлашиши шартномага нисбатан кўрсатилган араб жамоатчилигининг қўллаб-қувватлашларига тўсқинлик қилди.[150] Фаластинлик худкушларнинг ҳужумлари шартномага исроилликларнинг ҳам қўллаб-қувватлашини камайтирди.[151] 1995-йилда Йигал Амир — шартномага қарши бўлган радикал яҳудий — Йитзҳак Рабинни отиб ўлдирди.[152]

Бенжамин Нетаняҳунинг 1990-йиллар охиридаги Бош вазирлиги даврида Ҳеброндан чиқиб кетишга рози бўлди[153] (лекин бу ратификация қилинмади ва амалга ошмади)[154] ва Фаластин Миллий мухториятига янада кенг кўламли мустақиллик беришни кўзловчи Wе Ривер Меморандумини имзолади.[155] 1999-йилда Эҳуд Барак Бош вазир этиб сайланди ва мамлакат қўшинларини Жанубий Ливандан олиб чиқиб кетди ҳамда 2000-йилги Cамп Давид саммитида ПММ Раиси Ёсир Арафот ва АҚСҲ Президенти Билл Cлинтон билан келишувларни бошлади. Барак Фаластин давлати тузилиши ва унга Ғазо сектори тўлиғича ва Ғарбий Соҳилнинг 90% дан ошиғи киритилишига розилик беришини, эвазига Қуддус умумий пойтахт бўлишини таклиф қилди.[156] Келишувлар муваффақияциз чиқди ва бунга ҳар икки томон бир-бирини айблади.

ХХИ аср

2000-йил охирида Ариэл Шароннинг Ибодатхона тепасига ташрифидан сўнг Иккинчи Интифода бошланди. Тўрт ярим йил давом этган қўзғолонларда худкушлик ҳужумлари тез-тез содир бўлди.[157] Баъзи таҳлилчилар келишувлар барбод бўлишидан кейин Интифода Арафот томонидан олдиндан режалаштирилган деб ҳисоблашади.[158][159][160][161] 2001-йилги сайловлар натижасида Шарон Бош вазир бўлди ва ўзининг Ғазо секторидан батамом чиқиб кетиш ва Исроил-Ғарбий Соҳил деворини қуриш режасини давом эттирди.[162] Бу эса Интифоданинг якунланишига олиб келди.[163] 2000-2008-йиллар оралиғида 1,063 исроиллик, 4,907 фаластинлик ҳамда 64 ҳорижлик кишилар ҳалок бўлган.[164]

2001-2021-йиллар оралиғида Ғазо секторидан Исроилга қарата ракета ҳужумлари сони (инглизча)

2006-йилда Ҳизбуллоҳ жангариларининг Исроил шимолий чегара ҳудудларига артиллерия зарбасини бериши ва икки Исроил аскарларини асир олиб чегарадан нарига ўтказиб кетишлари бир ой давом этган Иккинчи Ливан урушига олиб келди.[165] 2007-йилда Исроил ҳарбий ҳаво кучлари Сурияда ядро реакторини яксон қилди. 2008-йилда Ҳамас ва Исроил орасидаги ўт очишни тўхтатиш келишувлари барбод бўлди. 2008-2009-йилги Ғазо уруши уч ҳафта давом этди ва Исроилнинг бир томонлама ўт очишни тўхтатишини эълон қилганидан кейин якунланди.[166][167] Ҳамас ўзининг ўт очишини тўхтатишини эълон қилди ва ўзининг буткул чекиниши ва чегара постларини очиши шартларини эълон қилди. Ҳамас ракета ҳужумлари ва Исроилнинг жавоб ҳужумлари батамом тўхтамаган бўлсада, нозик ўт очишни тўхтатиш келишувлари сақланиб қолди.[168] Исроил жанубига Ҳамас томонидан отилган юздан ортиқ ракета ҳужумларига[169] жавобан Исроил 2012-йилда Ғазо секторида операция бошлади ва бу саккиз кун давом этди.[170] 2014-йилда Ҳамас томонидан ракета ҳужумларига жавобан Исроил Ғазода яна бир операция бошлади.[171] 2021-йил май ойида Ғазо ва Исроил орасида яна бир тўқнашув содир бўлди ва 11 кун давом этди.[172]

Исроил дипломатик муносабатлари харитаси (инглизча)

2010-йилларга келиб Исроил ва Араб Лигаси давлатлари орасида ҳамкорлик алоқалари ўрнатилди ва бу 2020-йилда Абраҳам шартномасининг имзоланишига сабаб бўлди. Исроилнинг мудофаа сиёсатининг диққати анъанавий Араб-Исроил низосидан Эрон-Исроил махфий низосига қаратилди ва 2011-йилги Сурия фуқаролар уруши даврида Эрон билан тўғридан-тўғри тўқнашувлар содир бўлди. 2023-йил 7-октябр куни Ғазолик фаластин жангари гуруҳлари Исроилга қарата бир неча координациялаштирилган ҳужумлар уюштирди ва бу 2023-йилда Исроил-Ҳамас урушига сабаб бўлди.[173] Ўша куни мусиқа фестивалига қатнашаётган, Ғазо яқинидаги яшовчи асосан тинч фуқаролар бўлган 1,300 исроилликлар ўлдирилди. Кексалар, аёллар ва 9 ойликгача ёшдаги болалардан иборат 200 дан ортиқ асирлар ўғриланиб, Ғазо ичига олиб кириб кетилди.[174][175]

Исроил — 1949-йилдан БМТ аъзоси. Ўзбекистон Республикаси суверенитетини 1991-йил 25-декабрда тан олди ва 1992-йилда дипломатия муносабатлари ўрнатди. Миллий байрами — Мустақиллик куни (1948) — Яҳудийлар тақвимига кўра, бу байрам ҳар йили ҳар хил кунда келиши мумкин (2001-йилда 26-апрелга тўғри келди).

Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. „Авода“ („Меҳнат“) социалистик партияси, 1968-йилда тузилган; „Ликуд“ („Иттифоқ“) партияси, 1973-йилда ташкил этилган; СҲАС диний партияси, 1984-йилда тузилган; „Мафдал“ миллий-диний партияси, 1956-йилда ташкил этилган; Араб демократик партияси, 1988-йилда тузилган; „Исра-эл ба-Алия“ („Исроил юксалишда“) партияси, 1996-йилда асос солинган. И. умумий меҳнат федерацияси касаба уюшмаси 1920-йилда ташкил этилган.

Ҳукумати ва сиёсати

Исроил давлатида парламентар тизим, пропорсионал вакиллик демократияси ва универсал сайлов ҳуқуқи мавжуд. Парламентар кўпчилик томонидан қўлланган парламент аъзоси бош вазир бўлади ва у одатда энг йирик партиянинг раиси бўлади. Бош вазир — ҳукумат ва ҳукумат маҳкамаси бошлиғи. Президент давлат бошлиғи ва чекланган, асосан рамзий мажбуриятларга эга.

Исроилни Кнессет деб аталувчи 120 кишилик парламент бошқаради. Кнессетга аъзолик сиёсий партияларнинг пропорсионал вакиллигига асосланади. Партияларнинг Кнессетга аъзолиги чегараси 3.25% бўлиб, бу одатда коалиция ҳукуматларининг тузилишига сабаб бўлади. Исроил манзилгоҳлари истиқоматчилари ҳам овоз бериш ҳуқуқига эга ва 2015-йилги сайловлари натижаларига кўра 120 Кнессет аъзосидан 10 киши (8%) манзилгоҳлар истиқоматчиларидир. Парламент сайловлари ҳар 4 йилда бир марта ўтказилади, лекин беқарор коалициялар ва ишончсизлик овозлари одатда ҳукуматларнинг эртароқ тарқатилишига олиб келади. 1988-йилда араблар етакчилигидаги биринчи партия тузилди ва 2022-йил ҳисобига кўра араблар партиялари Кнессет ўринларидан таҳминан 10% га эгалик қилади. Асосий қонун, Кнессет ва унга киритилган ўзгартиришлар „Исроил давлатининг яҳудий халқи давлати сифатидаги мавжудлигини инкор қиладиган“ ҳар қандай партиянинг сайловларда қатнашишини таъқиқлайди.

Исроилнинг Асосий қонуни кодекслаштирилмаган конституция сифатида амал қилади. Асосий қонунида Исроил яҳудий демократик давлати деб таърифланади. 2003-йилда Кнессет ушбу қонунлар асосида расмий конституция ишлаб чиқишни бошлаган.

Исроилда расман дин мавжуд эмас, бироқ давлатнинг „яҳудий ва демократик“ деб таърифланиши давлат ва Иудаизм орасида кучли алоқадорлик мавжудлига ишора қилади. 2018-йил 19-июлда Кнессет Исроилни аввало „яҳудий халқининг миллий давлати“, расмий давлат тилини эса яҳудий тили деб белгиловчи Асосий қонун қабул қилди. Қонунда араб тилига „махсус мақом“ берилади. Қонун яҳудийларга ўзига хос миллий ўзликни таъминлаш ва ривожлантириш ҳуқуқини беради, яҳудий манзилгоҳларини ривожлантиришни мамлакатнинг „миллий манфаати“ деб таърифлайди ва „ушбу манфаатни амалга оширишда“ ҳукуматга ҳокимият тақдим қилади.

Маъмурий бўлиниши

Исроил давлати меҳозот (яҳудийча: מחוזות; бирликда: маҳоз) деб номланувчи олти маъмурий вилоятларга бўлинади ва улар — Марказий, Ҳаифа, Қуддус, Шимолий, Жанубий ва Тел Авив вилоятлари, шунингдек Ғарбий Соҳилдаги Яҳудия ва Самариядир. Яҳудия ва Самария ҳудуди, шунингдек Қуддус ҳамда Шимолий вилоятларнинг муайян қисмлари халқаро даражада Исроилнинг бир қисми сифатида тан олинмаган. Вилоятлар нафот деб номланувчи ўн беш туманларга бўлинади ва уларнинг ўзи эллик табиий ҳудудларга бўлинган.

Иқтисодиёти

Рамат Гандаги олмос биржаси тумани

Исроил иқтисодий ва саноат ишлаб чиқариши тараққиёти бўйича Ғарбий Осиёдаги энг ривожланган мамлакат ҳисобланади.[176][177] 2023-йил октябр ойи ҳисобига Халқаро Валюта Фонди маълумотларига кўра Исроилда ЯИМ 521.7 миллиард долларни, аҳоли жон бошига эса 53.2 минг долларни (дунё бўйича 13-ўринда) ташкил қилган ва бу кўрсаткичлар Исроилни дунёдаги энг ривожланган ва бадавлат мамлакатлар билан бир қаторга киритади. Дунёнинг ривожланган давлатлари орасида Исроил камбағаллик даражаси бўйича иккинчи ўринда туради ва бунга асосан Исроилнинг фаластинлик фуқаролари орасидаги камбағаллик сабаб бўлган.[178] Исроил номинал аҳоли жон бошига даромад ҳажми бўйича Осиёдаги энг бой учинчи давлатдир.[179] Исроил вояга етганлар жон бошига тўғри келадиган мулк ҳажми бўйича Яқин Шарқда биринчи ўринда туради. Тҳе Эcономист нашри 2022-йилда Исроилни ривожланган давлатлар орасида 4-энг муваффақиятли иқтисодиётга эга деб топди. Сўнгги йилларда Исроил дунёдаги энг тез иқтисодий ўсиш натижаларини кўрсатди.[180][181] Миллиардерлар сони бўйича Исроил Яқин Шарқда биринчи ўринда, дунёда эса 18-ўринда туради. 2010-йилда Исроил Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотига қўшилди. Исроил Жаҳон Иқтисодий Форумининг Рақобатчилик индексида (Глобал Cомпетитивенесс Индех) 20-ўринда, Жаҳон Банкининг Тадбиркорлик учун яратилган шароитлар (Эасе оф Доинг Бусинесс Индех) индексида 35-ўринда тилга олинди. Исроил шунингдек юқори малакали касбларда фаолият юритувчи ишчилар улуши бўйича ҳам жаҳонда 5-ўринни эгаллаган. Исроилга оид иқтисодий маълумотлар бутун Исроил ҳудудларини, жумладан Голан тепаликлари, Шарқий Қуддус ва Ғарбий Соҳилдаги Исроил манзилгоҳларини ҳам қамраб олади.

Табиий ва минерал бойликлари тақчиллигига қарамасдан сўнгги декадаларда қишлоқ хўжалиги ва саноат секторларининг ривожланиши Исроилнинг озуқа экспортларига қарамлиги якунланишига сабаб бўлди (дон ва гўшт маҳсулотларидан ташқари). 2020-йилда жами 96.5 миллиард долларни ташкил қилган Исроил импортлари асосан хомашёлар, ҳарбий техника, инвестиция товарлари, тарошланмаган олмослар, ёқилғи, дон ва истеъмол товарларидан иборат бўлди.[182] Асосий экспортлари: машина ва қурилмалар, электрон дастурлар, тарошланган олмослар, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, кимёвий материаллар, текстил ва кийим-кечак маҳсулотлари; экспортлар ҳажми 2020-йилда 114 миллиард долларни ташкил қилди.[182] Исроил Банкининг ташқи валюта захиралари 201 миллиардни ташкил қилиб, бу билан дунёда 17-ўринни эгаллаган.[182] 1970-йиллар бошидан Исроил АҚСҲдан ҳадбий ёрдам олиб келмоқда. Қолаверса, АҚСҲ Исроилга қарз кафолатлари кўринишда иқтисодий кўмак ҳам кўрсатиб, бугунги кунда Исроил ташқи қарзининг таҳминан ярми шунга тўғри келади. Ривожланган мамлакатлар ичида Исроил энг паст ташқи қарз кўрсаткичига эга бўлиб, 2015-йилда ташқи қарз баланси мусбат 69 миллард долларни ташкил қилган.[183]

Исроил старт-уплар сони бўйича дунёда АҚСҲдан кейин иккинчи ўринда[184] ва НАСДАҚ биржасида савдо қилувчи компаниялар сони бўйича дунёда учинчи ўринда туради.[185] Аҳоли жон бошига старт-уплар бўйича Исроил жаҳонда етакчи мамлакатдир. Шу сабабдан ҳам Исроил „Старт-уп давлат“ деб номланган.[186] Интел ва Миcрософт каби компаниялар ўзларининг биринчи денгизорти тадқиқот институтларини Исроилда қурган бўлиб, бошқа юқори технология соҳасида фаолият юритувчи трансмиллий корпорациялар ҳам Исроилда тадқиқот марказларига эга.

Исроилда иш кунлари беш кунлик ишлар учун якшанбадан пайчанбагача, олти кунлик ишлар учун жумагача. Жума куни иш куни ва аҳолининг асосий қисми яҳудий бўлган ҳудудларда Жума куни Шаббат қоидаларига кўра „ярим иш куни“ ҳисобланади. Иш кунини дунёнинг асосий қисми билан мослаштириш учун бир неча таклифлар илгари сурилган.[187]

Илм-фан ва технология

Ҳаифадаги Матам илғор технологиялар парки

Исроилдаги дастурлаш, телекоммуникация ва тиббиёт соҳаларининг мисли кўрилмаган даражада ривожланиши унинг АҚСҲдаги Силиcон водийсига солиштирилишига сабаб бўлган.[188] Исроил тадқиқот ва ишланмалар соҳаси учун сарфланадиган маблағларнинг ЯИМдаги улуши бўйича дунёда биринчи ўринда туради. Давлат 2023-йилда Глобал Инноватион Индех бўйича дунёда 14-ўринда, 2019-йил Блоомберг индексида бешинчи ўринда бўлган.[189] Исроилда ҳар 10,000 ишчига 140 олим, техник, муҳандислар тўғри келади ва бу борада Исроил дунёда биринчи ўринда туради.[190] Исроил 2004-йилдан буён олтита илм-фан соҳасида Нобел мукофотига сазовор олимларни етиштирди[191] ва аҳоли жон бошига тўғри келадиган чоп этилган илмий мақолалар бўйича ҳам олдинги ўринларда туради. Исроил университетлари информатика (Течнион ва Тел Авив Университй), математика (Қуддусдаги Яҳудий университети) ва кимё (Wеизманн Институте оф Сcиэнcе) соҳалари бўйича дунёдаги энг нуфузли университетлар топ 50 талигига киради.

2012-йилда Исроил Футрон Космик рақобатбардошлик индексида (Футронъс Спаcе Cомпетитивенесс Индех) тўққизинчи ўринда қайд этилди. Исроил Космик агентлиги Исроилдаги барча космик тадқиқот дастурларини илмий ва тижорий мақсадлар билан мувофиқлаштиради ва маҳаллий тарзда камида 13 тижорий, илмий-тадқиқот ва разведка сунъий йўлдошларини ишлаб чиқарилишига бошчилик қилган. Исроил томонидан ишлаб чиқарилган баъзи сунъий йўлдошлар дунёдаги энг илғор космик қурилмалар сифатида эътироф этилган.[192] Исроил томонидан кичик сунъий йўлдошларни қуйи Ер орбитасига учира оладиган Шавит космик элтувчи ракета тизими ишлаб чиқилган. Бу тизим 1988-йилда биринчи бора амалиётда қўлланган бўлиб, бу Исроилнинг саккизинчи космик элтувчи тизимга эга давлатга айланишига сабаб бўлди. Биринчи Исроил космонавти Илан Рамон 2003-йилда Cолумбиа космик кемаси парвози давомида ҳалок бўлган.[193]

Мамлакатдаги сув танқислиги билан боғлиқ муаммолар сув сақлаш ва қайта ишлаш технологияларининг ривожланишига сабаб бўлиб, Исроилда қишлоқ хўжалиги модернизацияси ва томчилатиб суғориш каби технологиялар ихтиро қилинди. Исроил шунингдек сувни тузсизлантириш ва қайта ишлаш технологиялари бўйида ҳам етакчи ўриндадир. Исроилдаги Сорек тузсизлантириш заводи дунёдаги энг йирик тескари осмозис тузсизлантириш заводи ҳисобланади.[194] 2014-йилга қадар Исроилдаги тузсизлантириш дастурлари мамлакат ичимлик суви эҳтиёжларининг 35% ни қоплади ва бу кўрсаткич 2050-йилга қадар 70% га чиқиши кутилади.[195] 2015-йил ҳисоби бўйича Исроил уй хўжаликлари, қишлоқ хўжалиги ва саноатидаги сув эҳтиёжларининг 50% дан ошиғи сунъий тарзда ишлаб чиқарилмоқда.[196] 2011-йилда Исроил сув технологиялари саноати йиллик товар ва пул айланмаси 2 миллиард АҚСҲ долларига етди ва маҳсулот ҳамда хизматларнинг йиллик экспортлари ҳажми ўнлаб миллион долларни ташкил қилди. Тескари осмозис технологиясидаги инновациялари билан Исроил сув экспорт қилувчи давлатга айланиши кутилган.[197]

Дунёдаги энг катта қуёш энергияси парабола диски, Бен-Гурион Миллий Қуёш Энергияси Маркази

Исроилда қуёш энергиясидан ҳам самарали тарзда фойдаланилади; мамлакат муҳандислари қуёш энергияси технологиялари соҳасидаги энг илғор кадрлар ҳисобланиб[198], Исроил қуёш энергияси компаниялари эса бутун дунё бўйлаб мижозларга хизмат кўрсатади. Исроилдаги уй хўжаликларининг 90% дан ошиғи иссиқ сув яратиш учун қуёш энергиясидан фойдаланади ва аҳоли жон бошига бу кўрсаткич бўйича Исроил дунёда биринчи ўринда туради. Ҳукумат маълумотларига кўра, иситиш мақсадларида қуёш энергиясидан фойдаланилгани туфайли мамлакат йилига ўзининг электр энергияси истеъмолининг 8% ни тежамоқда. Мамлакат, айниқса мамлакатдаги Негев чўли қуёш энергияси ишлаб чиқариш, бу соҳада тадқиқотлар ўтказиш учун идеал кенгликда жойлашган.[198] Олдин Исроилда замонавий электр машиналари инфраструктураси ҳам бўлиб, электр машиналари учун қувват тўлдириш шахобчалари бутун мамлакат бўйлаб мавжуд бўлган.[199] Бироқ Исроилнинг электр автомобиллари ишлаб чиқариш компанияси Беттер Плаcе 2013-йилда ёпилган.

Энергия тизими

Исроил 2004-йилдан буён ўзининг қирғоқбўйи денгиз газ майдонларидан табиий газ қазиб чиқаришни бошлади. 2009-йилда Исроил қирғоқлари яқинида Тамар табиий газ майдони аниқланди.[200] Иккинчи газ захираси майдони, Левиатҳан 2010-йилда аниқланди. Ушбу икки майдондан қазиб чиқарилиши мумкин бўлган табиий газ Исроилни 50 йилдан ошиқроқ муддатга энергия билан таъминлаши мумкин. 2013-йилда Исроилда Тамар майдони газларини тижорий мақсадларда қазиб чиқариш бошланди. 2014-йил ҳисобида Исроилда йилига 7.5 миллиард куб метр (мкм) табиий газ ишлаб чиқарилиши бошланди. Исроилда 2016-йил ҳисобида 199 миллард куб метр аниқланган газ захиралари мавжудлиги эътироф этилди. Левиатҳан газ майдонида газ ишлаб чиқарилиши 2019-йилда бошланди.[201]

Кетура Сун Исроилнинг биринчи тижорий қуёш панеллари фермасидир. 2011-йилда Арава Поwер Cомпанй томонидан барпо этилган ушбу майдонда Сунтеч компанияси томонидан ишлаб чиқарилган 18,500 фотоволтаик панеллар мавжуд ва улар биргаликда йилига 9 гигават-соат электр ишлаб чиқаради. Кейинги 20 йил давомида ушбу майдондаги ишлаб чиқарилувчи электр энергияси таҳминан 125,000 метрик тонна карбонат ангидриднинг ҳавога чиқарилишини олдини олади.

Транспорти

Ҳаифа порти

Исроилда 19,224 километр қопламали йўллар ва 3 миллион моторли уловлар мавжуд. Ҳар 1,000 киши учун тўғри келадиган мотор уловлар сони 365 бўлиб, бу рақам ривожланган мамлакатлар билан солиштирганда анча пастдир. Исроилда белгиланган маршрут бўйлаб ҳаракатланувчи 5,715 автобуслар мавжуд бўлиб, улар бир неча компанияларга тегишли ва улардан энг йириги ҳамда энг эскиси мамлакатнинг деярли барча нуқталарида хизмат кўрсатувчи Эггед компаниясидир.[202] Темир йўллар узунлиги 1,277 километр бўлиб, уларнинг барчаси давлатга тегишли Исроил темир йўлларига қарашли. 1990-йиллар бошлари ва ўрталарида киритилган йирик сармоялар туфайли поезд йўловчилари сони 1990-йилда йилига 2.5 миллион кишидан 2015-йилда 53 миллион кишига ошди ва темир йўл орқали ташилувчи товарлар ҳажми эса йилига 7.5 миллион тоннага етди.

Бен Гурион Халқаро Аэропорти

Исроилда уч халқаро аэропорт мавжуд: мамлакатдаги халқаро ҳаво сафарлари учун жавобгар Бен Гурион аэропорти; Рамон аэропорти; ва Ҳаифа аэропорти. Исроилнинг энг йирик аэропорти бўлмиш Бен Гурион аэропорти 2015-йилда 15 миллион йўловчига хизмат кўрсатган. Мамлакатда учта асосий порт мавжуд: Ўртаер денгизи қирғоғида жойлашган, мамлакатдаги энг эски ва энг йирик Ҳаифа порти; Ашдод порти ва Қизил денгиз соҳилида жойлашган кичикроқ Эилат порти.

Исроил четга тарошланган олмос, тозаланган нефт, дори дармон маҳсулотлари, машина ва ускуналар, тиббиёт ускуналари, компютер қурилмалари ва дастурлари, қишлоқ хўжалик маҳсулотлари, кимёвий моддалар, текстил маҳсулотлари экспорт қилади. Четдан хомашёлар, ҳарбий ускуналар, мотор уловлари, инвестиция маҳсулотлари, тарошланмаган олмос, қайта ишланмаган нефт, дон маҳсулотлари ва истеъмол товарлари импорт қилади. Савдо-сотиқдаги асосий ҳамкорлари: АҚСҲ, Европа Иттифоқи, Хитой, Туркия, Ҳиндистон, Швейсария, Ҳонг Конг, Жанубий Корея, Россия Федерацияси, Бразилия. Пул бирлиги — янги шекел.

Туризм

Ўлик денгиз қирғоғидаги Эин Бокек оромгоҳи

Туризм, айниқса диний туризм Исроилдаги муҳим саноат соҳаларидан бири бўлиб, мамлакат пляжлари, археологик ва бошқа тарихий ҳамда Библиявий манзилгоҳлар, шунингдек мамлакатнинг ўзига хос географик жиҳатлари туристларни ўзига жалб қилади. Исроилнинг хавфсизлик билан боғлиқ муаммолари саноатга ҳам ўзининг салбий таъсирини ўтказмасдан қолмади, бироқ туристлар миқдори яна қайта ўсмоқда. 2017-йилда Исроилга 3.6 миллион турист ташриф буюрган бўлиб, бу рекорд натижадир. Бу 2016-йил кўрсаткичидан 25 фоизга баланд бўлиб, Исроил иқтисодиётига 20 миллиард шекел киритилишига сабаб бўлди.

Кўчмас мулк соҳаси

Исроил хонадонлар нархи кўрсаткичлари бўйича дунёнинг энг баланд учдан бир давлатлари қаторига киради.[203] 2022-йил ҳисоби бўйича Исроилда 2.7 миллион кўчмас мулк обектлари мавжуд бўлиб, бу кўрсаткич йилига 50 мингдан ошмоқда. Бироқ, шунда ҳам талаб таклифдан устун бўлиб, 2021-йил ҳолати бўйича 200,000 хонадонлар етишмовчилиги мавжуд.[204] Оиқбатда 2021-йилда хонадонлар нархи 5.6% га ошиши кузатилди. 2021-йил ҳисоби бўйича исроилликлар 116.1 миллиард шекел миқдорида ипотека кредитлари олган бўлиб, бу 2020-йил ҳисобидан 50% га ошган.

Тиббий хизмати

Аҳоли соғлиғини сақлаш юқори даражада. Давлат тиббиёт муассасалари билан бирга хусусий шифохоналар ҳам бор. Врачлар уч олий ўқув юртининг тиббиёт факултетларида тайёрланади.

Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари

Исроилда яҳудийлар ва араблар учун алоҳида-алоҳида мактаблар бор. Давлат мактабларидан ташқари хусусий ўқув юртлари ҳам бўлиб, уларнинг бир қисми диний ташкилотлар маблағи ҳисобига ишлайди. 1969-йилдан 5 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун 10 йиллик мажбурий таълим жорий этилган. Бошланғич мактабда ўқиш муддати — 6 йил Ўрта мактаб — 6 йиллик (3 йиллик қуйи ва 3 йиллик юқори мактаб). Исроилда 5 университет ва 17 институт бор. Энг йириклари: Қуддусдаги яҳудий университети (1918), Тел-Авив университети (1953), Хай-фодаги университет ва Технология институти („Техникой“, 1912). Исроил Табиий ва ижтимоий Фанлар академияси (1961) ишлайди. Йирик кутубхоналари: Яҳудий миллий кутубхонаси, университетларнинг кутубхоналари. Исроил давлат архиви бор. Музейлари: Исроил миллий музейи (1965), Тибериасдаги муниципал осори атиқа музейи, Тел-Авивдаги Гаарец музейи, Хайфодаги замонавий санъат музейи ва ҳоказо

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви

Исроилда 400 дан ортиқ газета ва журнал нашр этилади. Йириклари: „Гаа-рец“ („Мамлакат“, кундалик газета, 1918-йилдан), „Гамодия“ („Хабарчи“, кундалик газета, 1950-йилдан), „Гацофе“ („Шарҳчи“, кундалик газета, 1938-йилдан), „Едиот ахронот“ („Сўнгги янгиликлар“, кундалик кечки газета, 1939-йилдан), „Ма-арив“ („Оқшом“, кундалик кечки газета, 1948-йилдан). Иврит тилида чиқадиган юқоридаги газ.лардан ташқари инглиз тилида кундалик „Джерузалем пост“ („Қуддус почтаси“, 1932-йилдан) ва араб тилида „Ал-Иттиҳод“ („Иттифоқ“, 1944-йилдан) газеталари нашр этилади. Қуддусда Исроил телеграф агентлиги ва Тел-Авивда Исроил ахборот агентлиги ишлайди. Исроил радиоэшиттириш бошқармаси ҳукумат хизмати бўлиб, радио ва телевидениени бошқаради, 1948-йилда тузилган.

Адабиёти қадимги Шарқ адабиётида ва қадимги яҳудий адабиёти алоҳида ўрин тутади. У бутун Европа ва Шарқ маданияти тараққиётига катта таъсир кўрсатган. Қадимги яхудий адабиёти деганда, биринчи навбатда, Библия тушунилади. Яҳудий адабиёти кейинги асрларда, асосан, иврит тилида ривожланган. Айрим ёзувчилар (йил Агнон, А. Шлён-ский, Л. Голдберг, Х. Бялик ва бошқалар) Исроил ташкил топишидан анча аввал Фаластинга кўчиб келган ва 1948-йилдан кейин ҳам ижодини давом эттирган. Айниқса, Нобел мукофоти лауреати (1966) Ёсеф Агнон ҳикоялари ҳаққонийлиги ва чуқур психологизми билан эътиборни тортади. 50-йилларда Фаластинда ўсиб вояга етган адиблар гуруҳи — Е. Мап, Е. Амихай, Т. Ривнер, С. Изҳар ва б. адабиётга кириб келди. Улар ўз асарларида ижтимоий муам-моларни ўртага қўйдилар. 60-йилларда Ғарбий Европа модернизми ва экзистенсиализм фалсафаси таъсири кучайди. Илгор ёзувчилардан М. Ави-Шаул, А. Пен, Х. Кадмон, А. Кенан, Д. Бен-Амоц, Э. Бенезер ва б. яҳудий-араб муносабатлари муаммоларини, расмий экстремистик сиёсатдан норозилик кайфиятларини акс эттирдилар. Иврит тилида ижод қилувчи кўпгина ёзувчилар идиш тилида ҳам асарлар ярата бошлади. Исроил Зрубавел, М. Ман, И. Паперников, П. Бинецкий ва бошқа идиш тилидаги адабиёт намояндаларидир. Араб тилида калам тебратувчи шоирлар — Тавфиқ Зиёд, Ханна Абу Хон, Солиҳ ал-Қосим, ҳикоянавислар — Эмил Ҳабибий, Муҳаммад Али Тахий ва бошқа мамлакатдаги араб аҳолиси камситилишига қарши норозиликни асосий мавзу қилиб олганлар.

Меъморлиги ва тасвирий санъати

Исроил ҳудудида турли тарихий даврларга мансуб кўпгина меъморлик ва санъат ёдгорликлари сакданиб қолган. Галилейда мил.ав. 10—8минг йилликларда тошдан ясалган ертўлалар, Бейсан, Мегиддо ва б. жойлардаги мил.ав. 4минг йилликка оид кўҳна шаҳарлар, Тел-Байтмирсим, Мегиддо, Лаҳиш, Гезер, Хацорда қоялар орасидан ўтказилган водопровод лаҳмлари, тош ва хом ғиштдан қурилган қалин мудофаа ис-теҳкомлари, ибодатхоналар, турар жойлар мавжуд. Исроил ва Яхудо под-шохликлари (мил. ав. ХИ аср охири — ВИ аср бошлари) давридан қолган оғилхоналар, истеҳкомлар, саройлар, маишатхоналарнинг ҳаробалари учрайди. Неолит даврига мансуб тасвирий ва амалий безак санъати намуналари — уй ҳайвонларининг фил суяги ва сополдан ясалган ҳайкалчалари, ўйма ва на-қшин идишлар топилган. Рим хукмронлиги даври (мил. ав. И аср — мил. ИВ аср) Рим бадиий маданиятига хос бўлган кўпгина ёдгорликларни қолдирган (Бейсандаги Дионис ибодатхонаси, Бейсан ва Сезардаги театрлар, Сезар ва Аскалондаги осма кувурлар, жамо-ат ва турар жой бинолари). Қабр устига қўйилган бюстлар ва мармар саркофаглардаги қабариқ тасвирлар сақланган. Византия давридан базилика (Бет-Алфадаги синагогда кошинкори тасвиридаги мучал айланаси, қатор библия саҳнаси, қурбонлик маросими тасвирлари ва бошқалар), монастир ва ибодатхоналар, араблар давридан масжид, мадрасалар, салибчилардан қалъа, қўрғонлар, истеҳкомлар қолган. ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида яҳудийларнинг Фаластинга кўчиб кела бошлаши билан Исроилнинг замонавий меъморлиги ва бадиий маданияти шаклланди. Турли мамлакатлардан кўчиб келган яҳудийлар ҳар хил бадиий ва меъморий мактаб ҳамда йўналиш анъаналарини олиб келди.

ХХ асрнинг 50-йилларидан Тел-Авив, Хайфо, Реховат ш.лари ривожлана бошлади. Янги барпо этилган маъмурий ва жамоат бинолари орасида Тел-Авивдаги Ф. Манн консерт зали (1957, меъморлар 3. Рехтер, Д. Карми, М. Зархи, Я. Рехтер), Бейлинсон шифохонаси (1950—58, меъморлари А. Шарон, Б. Иделсон), Гаарец-музей (1958—60, меъморлар В. Витковер, Э. Баумен), 36 қаватли „Шалом“ маъмурий ва савдо биноси (70-йиллар), Бет-Ям ш.даги меҳмонхона мажмуи (1968—1969), Реховат ш.даги атом физикаси институти ва б. алоҳида ажралиб туради. Тасвирий санъ-атда турли модерн йўналишлари ва ус-лублари устун. И. Зарицкий, И. Кризе, Б. Бризел каби рассомлар машҳур. „Бе-салел“ санъат ва бадиий ҳунармандчилик мактаби реалистик тамойилларга асос солди. Амалий безак санъатида металл, пластмасса, лой ва хурмо данагидан, гулдор газмолдан ясалган бадиий буюмлар кенг тарқалган. Китобларни бадиий безашга катта эътибор берилади.

Мусиқаси фаластинлик яҳудийлар ва арабларнинг маданияти (халқ қўшиқлари, рақслар, мусиқа жўрлигидаги маросим ва урф-одатлар), шунингдек кўчиб келган яҳудийларнинг анъаналари асосида ривожланган. 1948-йилдан кейин мусиқа муассасалари ташкил этилди. Исроил филармонияси, миллий опера ва „Инбал“ мусиқали театри, Холон консерваторияси, Тел-Авив яхудий консерваторияси, Қуддус мусиқа академияси бор. 1950 йиллардан компо-зиторлик мактаби ривожлана бошлади (М. Лаври, Э. Партош, П. Бенхаим, М. Авид ва бошқалар).

Театри

1926-йилда биринчи профессионал театр — „Огел“ („Чодир“) театри ташкил этилди. Дастлаб унинг репертуарида диний ақидалар асосидаги песалар бор эди. Кейин хорижий муаллифларнинг дунёвий асарлари саҳналаштирилди. Театр раҳбари М. Галеви А. Макаренко асарлари асосидаги „Педагогик поэма“, Кишоннинг „Никоҳ шартномаси“ песаларини кўрсатиш орқали томошабинлар эътиборини қозонди. „Матете“ („Супурги“) деб аталган ҳажвий театр 1928-йилда болгар режиссор И. Даниэл томонидан ташкил этилди. Драматурглардан Э. Ҳаруси, А. Пенн, Алтерман театр учун долзарб мавзуларда песалар ёзиб беришди. 1949* йилда бу театр молиявий қийинчиликлар сабабли ёпилиб қолди. 50-йилларда „Бацал ярок“ („Кўк пиёз“) ва „Ҳамем“ („Или-милиқ“) сатирик театрлари юзага келди. Исроилнинг етакчи театри „Габи-ма“ („Сахна“) 1928-йилдан бери Фалас-тинда ишлаб келаётир. Унинг саҳнасида Шекспир, Шиллер, Гёте песалари кўрсатилди. ХХ асрнинг 2-ярмида бу театрда Х. Ровина, А. Мескин, Ш. Финкел, М. Зоҳар, Ш. Руденский, А. Тал, И. Бекер, М. Ашеров каби саҳна усталари шуҳрат қозонди. Тел-Авивда Миллий театр (1958-йилда асос солинган) ва Камер театри (1944), Хайфода Шаҳар театри (1963), Тел-Авив университетида мусиқа факултети, 20 дан зиёд мусиқа мактаби мавжуд.

Киноси

Исроилда кино ишлаб чиқариш 1950-йилда бошланди. Шу йили режиссор А. Амар „Сулҳ“ бадиий филмини яратди. 1954-йилда миллий кинематографияни рағбатлантириш ҳақида қонун қабул қилиниб, кинотеатрларда албатта Исроил филмларини кўрсатиш жорий этилди. „Ёдингда тут“ (реж. Ф. Артвис) бадиий филми ва „Салах Шабати“ ҳажвий комедияси (иккаласи ҳам 1964-йилда яратилган) айниқса диққатга сазовор. Кейинги йилларда мусиқий филмлар, комедиялар, жосуслик ва „жангари“ филмлар яратилди. Савдо ва саноат вазирлиги хузурида кино маркази ташкил этилган. Тел-Авивда иккита, Қуддусда битта киностудия бор.

Ўзбекистон — Исроил муносабатлари

Асосий мақола: Ўзбекистон — Исроил муносабатлари

БМТ қарорига кўра иккинчи жаҳон урушидан кейин тузилган Яқин Шарқдаги давлат. Пойтахти Қуддус шаҳри. Аҳолиси асосан яҳудий миллатига мансуб инсонлар. Аҳолисининг бешдан бир қисмини араблар ташкил этади.

Манбалар

  1. ↑ БМТ Бош Ассамблеясининг 1947-йил 29-ноябр қарори билан белгиланган ҳудуд
  2. ↑ Тал, Алон. Алл тҳе Треэс оф тҳе Форест. Яле Университй Пресс, 2013 — 5, 66-бет. ИСБН 9780300189506. 
  3. ↑ „ФОРЕСТРЙ & ГРЕЭН ИННОВАТИОНС“. Қаралди: 2024-йил 19-август.
  4. ↑ Тчернов, Эитан (1988). „Тҳе Аге оф 'Убеидия Форматион (Жордан Валлей, Исраэл) анд тҳе Эарлиэст Ҳоминидс ин тҳе Левант“. Палéориэнт. 2-жилд, № 14. 63–65-бет. дои:10.3406/палео.1988.4455.
  5. ↑ Бар-Ёсеф, Офер (1998). „Тҳе Натуфиан Cултуре ин тҳе Левант, Тҳрешолд то тҳе Оригинс оф Агриcултуре“ (ПДФ). Эволутионарй Антҳропологй. 6-жилд, № 5. 159–177-бет. дои:10.1002/(СИCИ)1520-6505(1998)6:5<159::АИД-ЭВАН4>3.0.CО;2-7.
  6. ↑ Стеиглитз, Роберт (1992). „Мигратионс ин тҳе Анcиэнт Неар Эаст“. Антҳропологиcал Сcиэнcе. 3-жилд, № 101. 263-бет.
  7. ↑ Жонатҳан М. Голден. Анcиэнт Cанаан анд Исраэл: Ан Интродуcтион. Охфорд Университй Пресс, 2009 — 3-4-бет. 
  8. ↑ Браунстеин, Сусан Л. (2011). „Тҳе Меанинг оф Эгйптиан-Стйле Обжеcц ин тҳе Лате Бронзе Cеметериэс оф Телл эл-Фарʿаҳ (Соутҳ)“. Буллетин оф тҳе Америcан Счоолс оф Ориэнтал Ресеарч. 364-жилд, № 364. 1–36-бет. дои:10.5615/булламерсчоориэ.364.0001. ЖСТОР 10.5615/булламерсчоориэ.364.0001.
  9. ↑ Девер, Wиллиам Г.. Беёнд тҳе Техц. Соcиэтй оф Библиcал Литературе Пресс, 2017 — 89-93-бет. 
  10. ↑ Ричард, С. (1987). „Арчаэологиcал соурcес фор тҳе ҳисторй оф Палестине: Тҳе Эарлй Бронзе Аге: Тҳе рисе анд cоллапсе оф урбанисм“. Тҳе Библиcал Арчаэологист.
  11. ↑ Кнапп, А. Бернард; Маннинг, W. Стурт (2016). „Cрисис ин Cонтехт: Тҳе Энд оф тҳе Лате Бронзе Аге ин тҳе Эастерн Медитерранеан“. Америcан Жоурнал оф Арчаэологй. 1-жилд, № 120. 130-бет. дои:10.3764/ажа.120.1.0099. ИССН 0002-9114.
  12. ↑ К.Л. Нолл. Cанаан анд Исраэл ин Антиқуитй: А Техтбоок он Ҳисторй анд Религион. А&C Блаcк, 2012 — 137-бет. 
  13. ↑ Тҳомас Л. Тҳомпсон. Эарлй Ҳисторй оф тҳе Исраэлите Пеопле: Фром тҳе Wриттен & Арчаэологиcал Соурcес. Брилл, 2000 — 275–276-бет. „Тҳей аре ратҳер а верй спеcифиc гроуп амонг тҳе популатион оф Палестине wҳич беарс а наме тҳат оccурс ҳере фор тҳе фирст тиме тҳат ат а муч латер стаге ин Палестине'с ҳисторй беарс а субстантиаллй дифферент сигнифиcатион.“ 
  14. ↑ Лемче, Ниэлс Петер. Тҳе Исраэлитес ин Ҳисторй анд Традитион. Wестминстер Жоҳн Кнох Пресс, 1998 — 35-бет. ИСБН 978-0-664-22727-2. 
  15. ↑ Миллер, Жамес Махwелл; Ҳаес, Жоҳн Ҳаралсон. А Ҳисторй оф Анcиэнт Исраэл анд Жудаҳ. Wестминстер Жоҳн Кнох Пресс, 1986. ИСБН 978-0-664-21262-9. 
  16. ↑ Смитҳ, Марк. Тҳе Эарлй Ҳисторй оф Год: Яҳwеҳ анд Отҳер Деитиэс оф Анcиэнт Исраэл. Ээрдманс, 2002 — 6–7-бет. ИСБН 9781467427630. „Деспите тҳе лонг регнант модел тҳат тҳе Cанаанитес анд Исраэлитес wере пеопле оф фундаменталлй дифферент cултуре, арчаэологиcал дата ноw cасц доубт он тҳис виэw. Тҳе материал cултуре оф тҳе регион эхҳибиц нумероус cоммон поинц бетwеэн Исраэлитес анд Cанаанитес ин тҳе Ирон И период (c. 1200–1000 БCЕ). Тҳе реcорд wоулд суггест тҳат тҳе Исраэлите cултуре ларгелй оверлаппед wитҳ анд деривед фром Cанааните cултуре... Ин шорт, Исраэлите cултуре wас ларгелй Cанааните ин натуре. Гивен тҳе информатион аваилабле, оне cаннот маинтаин а радиcал cултурал сепаратион бетwеэн Cанаанитес анд Исраэлитес фор тҳе Ирон И период.“ 
  17. ↑ Рендсберг, Гарй. Исраэл wитҳоут тҳе Библе, Тҳе Ҳебреw Библе: Неw Инсигҳц анд Счоларшип Фредериcк Э. Греэнспаҳн: , НЙУ Пресс, 2008 — 3–5-бет. 
  18. ↑ Гнусе, Роберт Карл. Но Отҳер Годс: Эмергент Монотҳеисм ин Исраэл. Энгланд: Шеффиэлд Аcадемиc Пресс Лтд., 1997 — 28-31-бет. ИСБН 978-1-85075-657-6. 
  19. ↑ Стеинер, Ричард C.. Анcиэнт Ҳебреw, Тҳе Семитиc Лангуагес Ҳетзрон, Роберт: , Роутледге, 1997 — 145–173-бет. ИСБН 978-0-415-05767-7. 
  20. ↑ Киллебреw, Анн Э.. Библиcал Пеоплес анд Этҳниcитй: Ан Арчаэологиcал Студй оф Эгйптианс, Cанаанитес, Пҳилистинес, анд Эарлй Исраэл, 1300-1100 Б.C.Э.. Атланта, Георгиа: Соcиэтй оф Библиcал Литературе, 2005 — 230-бет. ИСБН 978-1-58983-097-4. 
  21. ↑ Шаҳин, Мариам. Палестине: А Гуиде. Интерлинк Боокс, 2005 — 6-бет. ИСБН 978-1-56656-557-8. 
  22. ↑ 22,0 22,1 Девер, Wиллиам. Wҳат Дид тҳе Библиcал Wритерс Кноw, анд Wҳен Дид Тҳей Кноw Ит?. Ээрдманс, 2001 — 98–99-бет. ИСБН 978-3-927120-37-2. „Афтер а cентурй оф эхҳаустиве инвестигатион, алл респеcтабле арчаэологисц ҳаве гивен уп ҳопе оф реcоверинг анй cонтехт тҳат wоулд маке Абраҳам, Исааc, ор Жаcоб cредибле "ҳисториcал фигурес" [...] арчаэологиcал инвестигатион оф Мосес анд тҳе Эходус ҳас симиларлй беэн дисcардед ас а фруитлесс пурсуит.“ 
  23. ↑ Фауст, Авраҳам. Тҳе Эходус Гроуп, Исраэл'с Эходус ин Трансдисcиплинарй Перспеcтиве: Техт, Арчаэологй, Cултуре, анд Геосcиэнcе Левй, Тҳомас Э.; Счнеидер, Тҳомас; Пропп, Wиллиам Ҳ. C.: , Спрингер — 476-бет. ИСБН 978-3-319-04768-3. 
  24. ↑ Редмоунт, Cарол А.. Тҳе Литерарй анд Ҳисториcал Чараcтер оф тҳе Эходус Нарративе, Тҳе Охфорд Ҳисторй оф тҳе Библиcал Wорлд Cооган, Мичаэл Д.: , Охфорд Университй Пресс, 2001 — 61-бет. ИСБН 978-0-19-988148-2. 
  25. ↑ Липсчиц, Одед. Тҳе Ҳисторй оф Исраэл ин тҳе Библиcал Период, Тҳе Жеwиш Студй Библе Берлин, Аделе; Бреттлер, Марc Зви: , Охфорд Университй Пресс, 2014. ИСБН 978-0-19-997846-5. 
  26. ↑ Куҳрт, Амиэле. Тҳе Анcиэнт Неар Эаст. Роутледге, 1995 — 438-бет. ИСБН 978-0-415-16762-8. 
  27. ↑ Финкелстеин, Исраэл; Силберман, Неил Ашер. Тҳе Библе унеартҳед: арчаэологй'с неw висион оф анcиэнт Исраэл анд тҳе оригин оф иц сториэс. Неw Ёрк: Симон & Счустер, 2001 — 169–195-бет. ИСБН 978-0-684-86912-4. 
  28. ↑ Wригҳт, Жаcоб Л.. Давид, Кинг оф Жудаҳ (Нот Исраэл). Тҳе Библе анд Интерпретатион. 
  29. ↑ Финкелстеин, Исраэл. Саул анд Ҳигҳландс оф Бенжамин Упдате: Тҳе Роле оф Жерусалем, Саул, Бенжамин, анд тҳе Эмергенcе оф Монарчй ин Исраэл: Библиcал анд Арчаэологиcал Перспеcтивес Жоачим Ж. Краусе, Омер Серги, Кристин Wеингарт: , Атланта, ГА: СБЛ Пресс — 48-бет. „Тҳей беcаме территориал кингдомс латер, Исраэл ин тҳе фирст ҳалф оф тҳе нинтҳ cентурй БCЕ анд Жудаҳ ин иц сеcонд ҳалф...“ 
  30. ↑ Финкелстеин, Исраэл; Силберман, Неил Ашер. Тҳе Библе Унеартҳед: Арчаэологй'с Неw Висион оф Анcиэнт Исраэл анд тҳе Оригин оф Саcред Техц. Симон анд Счустер, 2002 — 146–147-бет. ИСБН 978-0-7432-2338-6. „Пут симплй, wҳиле Жудаҳ wас стилл эcономиcаллй маргинал анд баcкwард, Исраэл wас бооминг. ... Ин тҳе нехт чаптер wе wилл сеэ ҳоw тҳе нортҳерн кингдом судденлй аппеаред он тҳе анcиэнт Неар Эастерн стаге ас а мажор регионал поwер“ 
  31. ↑ Исраэл, Финкелстеин. Тҳе форготтен кингдом: тҳе арчаэологй анд ҳисторй оф Нортҳерн Исраэл, 2013 — 74-бет. ИСБН 978-1-58983-910-6. ОCЛC 949151323. 
  32. ↑ Финкелстеин, Исраэл. Тҳе Форготтен Кингдом: тҳе арчаэологй анд ҳисторй оф Нортҳерн Исраэл, 2013 — 65–66, 73, 78, 87–94-бет. ИСБН 978-1-58983-911-3. ОCЛC 880456140. 
  33. ↑ Финкелстеин, Исраэл (2011). „Обсерватионс он тҳе Лаёут оф Ирон Аге Самариа“. Тел Авив. 2-жилд, № 38. 194–207-бет. дои:10.1179/033443511х13099584885303. ИССН 0334-4355.
  34. ↑ Броши, Магуэн. Бреад, Wине, Wаллс анд Сcроллс. Блоомсбурй Публишинг, 2001 — 174-бет. ИСБН 978-1-84127-201-6. 
  35. ↑ 35,0 35,1 Броши, М.; Финкелстеин, И. (1992). „Тҳе Популатион оф Палестине ин Ирон Аге ИИ“. Буллетин оф тҳе Америcан Счоолс оф Ориэнтал Ресеарч. (1)-жилд, № 287. 47–60-бет.
  36. ↑ Финкелстеин, Исраэл; Силберман, Неил Ашер. Тҳе Библе Унеартҳед: Арчаэологй'с Неw Висион оф Анcиэнт Исраэл анд тҳе Оригин оф Саcред Техц. Симон анд Счустер, 2002 — 307-бет. ИСБН 978-0-7432-2338-6. „Интенсиве эхcаватионс тҳроугҳоут Жерусалем ҳаве шоwн тҳат тҳе cитй wас индеэд сйстематиcаллй дестроед бй тҳе Бабйлонианс. Тҳе cонфлагратион сеэмс то ҳаве беэн генерал. Wҳен аcтивитй он тҳе ридге оф тҳе Cитй оф Давид ресумед ин тҳе Персиан период, тҳе-неw субурбс он тҳе wестерн ҳилл тҳат ҳад флоуришед синcе ат леаст тҳе тиме оф Ҳезекиаҳ wере нот реоccупиэд.“ 
  37. ↑ Липсчиц, Одед (1999). „Тҳе Ҳисторй оф тҳе Бенжамин Регион ундер Бабйлониан Руле“. Тел Авив. № 26 (2). 155–190-бет. дои:10.1179/тав.1999.1999.2.155. ИССН 0334-4355.
  38. ↑ Wҳеэлер, П. (2017). „Ревиэw оф тҳе боок Сонг оф Эхиле: Тҳе Эндуринг Мйстерй оф Псалм 137, бй Давид W. Стоwе“. Тҳе Cатҳолиc Библиcал Қуартерлй. № 79 (4). 696–697-бет. дои:10.1353/cбқ.2017.0092.
  39. ↑ „Бритиш Мусеум — Cунеиформ таблет wитҳ парт оф тҳе Бабйлониан Чрониcле (605–594 БCЕ)“. Қаралди: 14-октябр, 2023-йил.
  40. ↑ Ҳарпер'с Библе Диcтионарй Ачтемеиэр: . Сан Франcисcо: Ҳарпер & Роw, 1985 — 103-бет. 
  41. ↑ Граббе, Лестер Л.. А Ҳисторй оф тҳе Жеwс анд Жудаисм ин тҳе Сеcонд Темпле Период: Еҳуд – А Ҳисторй оф тҳе Персиан Провинcе оф Жудаҳ в. 1.. Т & Т Cларк, 2004 — 355-бет. ИСБН 978-0-567-08998-4. 
  42. ↑ Финкелстеин, Исраэл; Силберман, Неил Ашер. Тҳе Библе унеартҳед: арчаэологй'с неw висион оф анcиэнт Исраэл анд тҳе оригин оф иц сториэс, 1ст Тоучстоне эд., Неw Ёрк: Симон & Счустер, 2001 — 308 -бет. ИСБН 978-0-684-86912-4. 
  43. ↑ Ҳелер, Ларрй Р.; МcДоналд, Леэ Мартин. Тҳе Ҳасмонеанс анд тҳе Ҳасмонеан Эра, Тҳе Wорлд оф тҳе Неw Тестамент: Cултурал, Соcиал, анд Ҳисториcал Cонтехц Греэн, Жоэл Б.; МcДоналд, Леэ Мартин: . Бакер Аcадемиc, 2013 — 45–47-бет. ИСБН 978-0-8010-9861-1. ОCЛC 961153992. „Тҳе энсуинг поwер струггле лефт Ҳйрcанус wитҳ а фреэ ҳанд ин Жудеа, анд ҳе қуиcклй реассертед Жеwиш совереигнтй... Ҳйрcанус тҳен энгагед ин а сериэс оф милитарй cампаигнс аимед ат территориал эхпансион. Ҳе фирст cонқуэред ареас ин тҳе Трансжордан. Ҳе тҳен турнед ҳис аттентион то Самариа, wҳич ҳад лонг сепаратед Жудеа фром тҳе нортҳерн Жеwиш сеттлеменц ин Лоwер Галилеэ. Ин тҳе соутҳ, Адора анд Мариса wере cонқуэред; (Аристобулус') примарй аccомплишмент wас аннехинг анд Жудаизинг тҳе регион оф Итуреа, лоcатед бетwеэн тҳе Лебанон анд Анти-Лебанон моунтаинс“ 
  44. ↑ Бен-Сассон, Ҳ.Ҳ.. А Ҳисторй оф тҳе Жеwиш Пеопле. Ҳарвард Университй Пресс — 226-бет. ИСБН 978-0-674-39731-6. „Тҳе эхпансион оф Ҳасмонеан Жудеа тоок плаcе градуаллй. Ундер Жонатҳан, Жудеа аннехед соутҳерн Самариа анд беган то эхпанд ин тҳе диреcтион оф тҳе cоаст плаин... Тҳе маин этҳниc чангес wере тҳе wорк оф Жоҳн Ҳйрcанус... ит wас ин ҳис дайс анд тҳосе оф ҳис сон Аристобулус тҳат тҳе аннехатион оф Идумеа, Самариа анд Галилеэ анд тҳе cонсолидатион оф Жеwиш сеттлемент ин Транс-Жордан wас cомплетед. Алехандер Жаннаи, cонтинуинг тҳе wорк оф ҳис предеcессорс, эхпандед Жудеан руле то тҳе энтире cоастал плаин, фром тҳе Cармел то тҳе Эгйптиан бордер... анд то аддитионал ареас ин Транс-Жордан, инcлудинг соме оф тҳе Греэк cитиэс тҳере.“ 
  45. ↑ Бен-Элияҳу, Эял. Идентитй анд Территорй: Жеwиш Перcептионс оф Спаcе ин Антиқуитй. Университй оф Cалифорниа Пресс, 2019 — 13-бет. ИСБН 978-0-520-29360-1. ОCЛC 1103519319. „Фром тҳе бегиннинг оф тҳе Сеcонд Темпле период унтил тҳе Муслим cонқуэст—тҳе ланд wас парт оф империал спаcе. Тҳис wас труэ фром тҳе эарлй Персиан период, ас wелл ас тҳе тиме оф Птолемй анд тҳе Селеуcидс. Тҳе онлй эхcептион wас тҳе Ҳасмонеан Кингдом, wитҳ иц совереигн Жеwиш руле—фирст овер Жудаҳ анд латер, ин Алехандер Жаннаэус'с приме, эхтендинг то тҳе cоаст, тҳе нортҳ, анд тҳе эастерн банкс оф тҳе Жордан.“ 
  46. ↑ 46,0 46,1 Счwартз, Сетҳ. Тҳе анcиэнт Жеwс фром Алехандер то Муҳаммад. Cамбридге Университй Пресс, 2014 — 85–86-бет. ИСБН 978-1-107-04127-1. ОCЛC 863044259. „Тҳе еар 70 CЕ маркед трансформатионс ин демограпҳй, политиcс, Жеwиш cивиc статус, Палестиниан анд море генерал Жеwиш эcономиc анд соcиал струcтурес, Жеwиш религиоус лифе беёнд тҳе саcрифиcиал cулт, анд эвен Роман политиcс анд тҳе топограпҳй оф тҳе cитй оф Роме ицелф. [...] Тҳе Револт'с фаилуре ҳад, то бегин wитҳ, а демограпҳиc импаcт он тҳе Жеwс оф Палестине; манй диэд ин баттле анд ас а ресулт оф сиэге cондитионс, нот онлй ин Жерусалем. [...] Ас индиcатед абове, тҳе фигурес фор cаптивес аре cонcеиваблй море релиабле. Иф 97,000 ис роугҳлй cорреcт ас а тотал фор тҳе wар, ит wоулд меан тҳат а ҳуге перcентаге оф тҳе популатион wас ремовед фром тҳе cоунтрй, ор ат тҳе верй леаст дисплаcед фром тҳеир ҳомес. Невертҳелесс, онлй сихтй еарс латер, тҳере wас а ларге эноугҳ популатион ин тҳе Жудаэан cоунтрйсиде то стаге а массивелй дисруптиве сеcонд ребеллион; тҳис оне аппеарс то ҳаве эндед, ин 135, wитҳ девастатион анд депопулатион оф тҳе дистриcт.“ 
  47. ↑ Эcк, Wернер (2013). „Склавен унд Фреигелассене вон Рöмерн ин Иудаэа унд ден ангрензенден Провинзен“. Новум Тестаментум. № 55. 1–21-бет.
  48. ↑ Равив, Двир; Бен Давид, Чаим (2021). „Cассиус Дио'с фигурес фор тҳе демограпҳиc cонсеқуэнcес оф тҳе Бар Кокҳба Wар: Эхаггератион ор релиабле аccоунт?“. Жоурнал оф Роман Арчаэологй. 2-жилд, № 34. 585–607-бет. дои:10.1017/С1047759421000271. ИССН 1047-7594. „Счоларс ҳаве лонг доубтед тҳе ҳисториcал аccураcй оф Cассиус Дио'с аccоунт оф тҳе cонсеқуэнcес оф тҳе Бар Кокҳба Wар (Роман Ҳисторй 69.14). Аccординг то тҳис техт, cонсидеред тҳе мост релиабле литерарй соурcе фор тҳе Сеcонд Жеwиш Револт, тҳе wар энcомпассед алл оф Жудеа: тҳе Романс дестроед 985 виллагес анд 50 фортрессес, анд киллед 580,000 ребелс. Тҳис артиcле реассессес Cассиус Дио'с фигурес бй драwинг он неw эвиденcе фром эхcаватионс анд сурвейс ин Жудеа, Трансжордан, анд тҳе Галилеэ. Тҳреэ ресеарч метҳодс аре cомбинед: ан этҳно-арчаэологиcал cомпарисон wитҳ тҳе сеттлемент пиcтуре ин тҳе Оттоман Период, cомпарисон wитҳ симилар сеттлемент студиэс ин тҳе Галилеэ, анд ан эвалуатион оф сеттлед ситес фром тҳе Миддле Роман Период (70–136CЕ). Тҳе студй демонстратес тҳе потентиал cонтрибутион оф тҳе арчаэологиcал реcорд то тҳис иссуэ анд суппорц тҳе виэw оф Cассиус Дио'с демограпҳиc дата ас а релиабле аccоунт, wҳич ҳе басед он cонтемпоранеоус доcументатион.“
  49. ↑ 49,0 49,1 49,2 Мор, Менаҳем (2016). „Тҳе Сеcонд Жеwиш Револт“. БРИЛЛ. БРИЛЛ. 483–484.-бет. дои:10.1163/9789004314634. ИСБН 978-90-04-31463-4. „Ланд cонфисcатион ин Жудаэа wас парт оф тҳе суппрессион оф тҳе револт полиcй оф тҳе Романс анд пунишмент фор тҳе ребелс. Бут тҳе верй cлаим тҳат тҳе сикарикон лаwс wере аннуллед фор сеттлемент пурпосес сеэмс то индиcате тҳат Жеwс cонтинуэд то ресиде ин Жудаэа эвен афтер тҳе Сеcонд Револт. Тҳере ис но доубт тҳат тҳис ареа суфферед тҳе северест дамаге фром тҳе суппрессион оф тҳе револт. Сеттлеменц ин Жудаэа, суч ас Ҳеродион анд Бетҳар, ҳад алреадй беэн дестроед дуринг тҳе cоурсе оф тҳе револт, анд Жеwс wере эхпеллед фром тҳе дистриcц оф Гопҳна, Ҳеродион, анд Ақраба. Ҳоwевер, ит шоулд нот бе cлаимед тҳат тҳе регион оф Жудаэа wас cомплетелй дестроед. Жеwс cонтинуэд то ливе ин ареас суч ас Лод (Лйдда), соутҳ оф тҳе Ҳеброн Моунтаин, анд тҳе cоастал регионс. Ин отҳер ареас оф тҳе Ланд оф Исраэл тҳат дид нот ҳаве анй диреcт cоннеcтион wитҳ тҳе Сеcонд Револт, но сеттлемент чангес cан бе идентифиэд ас ресултинг фром ит.“
  50. ↑ Оппенҳеимер, А'ҳарон; Оппенҳеимер, Нили. Бетwеэн Роме анд Бабйлон: Студиэс ин Жеwиш Леадершип анд Соcиэтй. Моҳр Сиэбеcк, 2005 — 2-бет. 
  51. ↑ Ҳ.Ҳ. Бен-Сассон. А Ҳисторй оф тҳе Жеwиш Пеопле. Ҳарвард Университй Пресс, 1976 — 334-бет. ИСБН 978-0-674-39731-6. „Ин ан эффорт то wипе оут алл меморй оф тҳе бонд бетwеэн тҳе Жеwс анд тҳе ланд, Ҳадриан чангед тҳе наме оф тҳе провинcе фром Жудаэа то Сйриа-Палестина, а наме тҳат беcаме cоммон ин нон-Жеwиш литературе.“ 
  52. ↑ Ариэл Леwин. Тҳе арчаэологй оф Анcиэнт Жудеа анд Палестине. Геттй Публиcатионс, 2005 — 33-бет. ИСБН 978-0-89236-800-6. „Ит сеэмс cлеар тҳат бй чоосинг а сеэминглй неутрал наме – оне жухтапосинг тҳат оф а неигҳборинг провинcе wитҳ тҳе ревивед наме оф ан анcиэнт геограпҳиcал энтитй (Палестине), алреадй кноwн фром тҳе wритингс оф Ҳеродотус – Ҳадриан wас интендинг то суппресс анй cоннеcтион бетwеэн тҳе Жеwиш пеопле анд тҳат ланд.“ 
  53. ↑ Эусебиус „4:6“, . Эccлесиастиcал Ҳисторй — 3-4-бет. 
  54. ↑ 54,0 54,1 Эдwард Кесслер. Ан Интродуcтион то Жеwиш-Чристиан Релатионс. Cамбридге Университй Пресс, 2010 — 72-бет. ИСБН 978-0-521-70562-2. „Жеwс пробаблй ремаинед ин тҳе мажоритй ин Палестине унтил соме тиме афтер тҳе cонверсион оф Cонстантине ин тҳе фоуртҳ cентурй. [...] Ин Бабйлониа, тҳере ҳад беэн фор манй cентуриэс а Жеwиш cоммунитй wҳич wоулд ҳаве беэн фуртҳер стренгтҳенед бй тҳосе флеэинг тҳе афтерматҳ оф тҳе Роман револц.“ 
  55. ↑ Cоҳн-Шербок, Дан. Атлас оф Жеwиш Ҳисторй. Роутледге, 1996 — 58-бет. ИСБН 978-0-415-08800-8. 
  56. ↑ Cатҳерине Нихей. Тҳе Даркенинг Аге: Тҳе Чристиан Деструcтион оф тҳе Cлассиcал Wорлд, 2018. 
  57. ↑ 57,0 57,1 הר, משה דוד (2022). „היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית“ [Насроний Рим Империяси даврида Исроил заминидаги яҳудийлар]. ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים (Ивритча). 1-жилд. רושלים: ד יצחק בן-צב. 210–212-бет. ИСБН 978-965-217-444-4.{{cите магазине}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  58. ↑ 58,0 58,1 Эҳрлич, Мичаэл. Тҳе Исламизатион оф тҳе Ҳолй Ланд, 634–1800. Леэдс: Арc Ҳуманитиэс Пресс, 2022 — 3–4-бет. ИСБН 978-1-64189-222-3. ОCЛC 1302180905. „Тҳе Жеwиш cоммунитй строве то реcовер фром тҳе cатастропҳиc ресулц оф тҳе Бар Кокҳва револт (132–135 CЕ). Алтҳоугҳ соме оф тҳесе аттемпц wере релативелй суccессфул, тҳе Жеwс невер фуллй реcоверед. Дуринг тҳе Лате Роман анд Бйзантине периодс, манй Жеwс эмигратед то тҳривинг cентрес ин тҳе диаспора, эспеcиаллй Ирақ, wҳереас соме cонвертед то Чристианитй анд отҳерс cонтинуэд то ливе ин тҳе Ҳолй Ланд, эспеcиаллй ин Галилеэ анд тҳе cоастал плаин. Дуринг тҳе Бйзантине период, тҳе тҳреэ провинcес оф Палестине инcлудед море тҳан тҳиртй cитиэс, намелй, сеттлеменц wитҳ а бишоп сеэ. Афтер тҳе Муслим cонқуэст ин тҳе 630с, мост оф тҳесе cитиэс деcлинед анд эвентуаллй дисаппеаред. Ас а ресулт, ин манй cасес тҳе лоcал эccлесиастиcал администратион wеакенед, wҳиле ин отҳерс ит симплй cеасед то эхист. Cонсеқуэнтлй, манй лоcал Чристианс cонвертед то Ислам. Тҳус, алмост тwелве cентуриэс латер, wҳен тҳе армй лед бй Наполеон Бонапарте арривед ин тҳе Ҳолй Ланд, мост оф тҳе лоcал популатион wас Муслим.“ 
  59. ↑ Давид Гоодблатт. Тҳе Политиcал анд Соcиал Ҳисторй оф тҳе Жеwиш Cоммунитй ин тҳе Ланд оф Исраэл, c. 235–638, Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Жудаисм. Вол. ИВ Стевен Катз: , 2006 — 404–430-бет. ИСБН 978-0-521-77248-8. „Феw wоулд дисагреэ тҳат, ин тҳе cентурй анд а ҳалф бефоре оур период бегинс, тҳе Жеwиш популатион оф Жудаҳ () суфферед а сериоус блоw фром wҳич ит невер реcоверед. Тҳе деструcтион оф тҳе Жеwиш метрополис оф Жерусалем анд иц энвиронс анд тҳе эвентуал рефоундинг оф тҳе cитй... ҳад ластинг реперcуссионс. [...] Ҳоwевер, ин отҳер парц оф Палестине тҳе Жеwиш популатион ремаинед стронг [...] Wҳат доэс сеэм cлеар ис а дифферент кинд оф чанге. Иммигратион оф Чристианс анд тҳе cонверсион оф паганс, Самаританс анд Жеwс эвентуаллй продуcед а Чристиан мажоритй.“ 
  60. ↑ Бар, Дорон (2003). „Тҳе Чристианисатион оф Рурал Палестине дуринг Лате Антиқуитй“. Тҳе Жоурнал оф Эccлесиастиcал Ҳисторй. 54-жилд, № 3. 401–421-бет. дои:10.1017/с0022046903007309. ИССН 0022-0469. „Тҳе доминант виэw оф тҳе ҳисторй оф Палестине дуринг тҳе Бйзантине период линкс тҳе эарлй пҳасес оф тҳе cонсеcратион оф тҳе ланд дуринг тҳе фоуртҳ cентурй анд тҳе субстантиал эхтернал финанcиал инвестмент тҳат аccомпаниэд тҳе буилдинг оф чурчес он ҳолй ситес он тҳе оне ҳанд wитҳ тҳе Чристианисатион оф тҳе популатион он тҳе отҳер. Чурчес wере эреcтед примарилй ат тҳе ҳолй ситес, 12 wҳиле ат тҳе саме тиме Палестине'с поситион анд униқуэ статус ас тҳе Чристиан 'Ҳолй Ланд' беcаме море фирмлй роотед. Алл тҳис, cоуплед wитҳ иммигратион анд cонверсион, аллегедлй меант тҳат тҳе Чристианисатион оф Палестине тоок плаcе муч море рапидлй тҳан тҳат оф отҳер ареас оф тҳе Роман эмпире, броугҳт ин иц wаке тҳе анниҳилатион оф тҳе паган cулц анд меант тҳат бй тҳе миддле оф тҳе фифтҳ cентурй тҳере wас а cлеар Чристиан мажоритй.“
  61. ↑ Коҳен, Элли. Ҳисторй оф тҳе Бйзантине Жеwс: А Миcроcосмос ин тҳе Тҳоусанд Еар Эмпире. Университй Пресс оф Америcа, 2007 — 26–31-бет. ИСБН 978-0-7618-3623-0. 
  62. ↑ „Роман Палестине“. Қаралди: 2023-йил 23-октябр.
  63. ↑ 63,0 63,1 Элленблум, Ронниэ. Франкиш Рурал Сеттлемент ин тҳе Латин Кингдом оф Жерусалем. Cамбридге Университй Пресс, 2010. ИСБН 978-0-511-58534-0. ОCЛC 958547332. „Фром тҳе дата гивен абове ит cан бе cонcлудед тҳат тҳе Муслим популатион оф Cентрал Самариа, дуринг тҳе эарлй Муслим период, wас нот ан ауточтҳоноус популатион wҳич ҳад cонвертед то Чристианитй. Тҳей арривед тҳере эитҳер бй wай оф мигратион ор ас а ресулт оф а проcесс оф седентаризатион оф тҳе номадс wҳо ҳад филлед тҳе ваcуум cреатед бй тҳе департинг Самаританс ат тҳе энд оф тҳе Бйзантине период [...] То сум уп: ин тҳе онлй рурал регион ин Палестине ин wҳич, аccординг то алл тҳе wриттен анд арчеологиcал соурcес, тҳе проcесс оф Исламизатион wас cомплетед алреадй ин тҳе тwелфтҳ cентурй, тҳере оccурред эвенц cонсистент wитҳ тҳе модел пропоундед бй Левтзион анд Врёнис: тҳе регион wас абандонед бй иц оригинал седентарй популатион анд тҳе субсеқуэнт ваcуум wас аппарентлй филлед бй номадс wҳо, ат а латер стаге, градуаллй беcаме седентаризед.“ 
  64. ↑ 64,0 64,1 לוי-רובין, מילכה (2006). „הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה (Кафедра: Эретз Исроил тарихи ва унга о'рнашиш)“ [Мусулмон ҳукмронлиги даврида Фаластин ҳудудида аҳоли о'рнашишининг о'зига хосликлари]. Cатҳедра: Фор тҳе Ҳисторй оф Эретз Исраэл анд Иц Йишув (Ивритча). № 121. 78–53-бет. ИССН 0334-4657. ЖСТОР 23407269.{{cите магазине}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  65. ↑ Гил, Моше. А Ҳисторй оф Палестине, 634–1099. Cамбридге Университй Пресс, 1997. ИСБН 978-0-521-59984-9. 
  66. ↑ Броши, Маген (1979). „Тҳе Популатион оф Wестерн Палестине ин тҳе Роман-Бйзантине Период“. Буллетин оф тҳе Америcан Счоолс оф Ориэнтал Ресеарч. 236-жилд, № 236. 1–10-бет. дои:10.2307/1356664. ИССН 0003-097Х. ЖСТОР 1356664.
  67. ↑ Крамер, Гудрун. А Ҳисторй оф Палестине: Фром тҳе Оттоман Cонқуэст то тҳе Фоундинг оф тҳе Стате оф Исраэл. Принcетон Университй Пресс, 2008 — 376-бет. ИСБН 978-0-691-11897-0. 
  68. ↑ Жоэл Раппел. Ҳисторй оф Эретз Исраэл фром Преҳисторй уп то 1882, вол. 2., 1980 — 531-бет. „Ин 1662 Саббатҳаи Севи арривед то Жерусалем. Ит wас тҳе тиме wҳен тҳе Жеwиш сеттлеменц оф Галилеэ wере дестроед бй тҳе Друзе: Тибериас wас cомплетелй десолате анд онлй а феw оф формер Сафед ресиденц ҳад ретурнед...“ 
  69. ↑ „Палестине – Оттоман руле“.
  70. ↑ Маcалистер, Р. А. Стеwарт; Мастерман, Э. W. Г.. Тҳе Модерн Инҳабитанц оф Палестине, Қуартерлй Статемент - Палестине Эхплоратион Фунд: 40., 1906. 
  71. ↑ Росензwеиг, Рафаэл. Тҳе Эcономиc Cонсеқуэнcес оф Зионисм. Брилл Аcадемиc Публишерс, 1997. ИСБН 978-90-04-09147-4. „Зионисм, тҳе урге оф тҳе Жеwиш пеопле то ретурн то Палестине, ис алмост ас анcиэнт ас тҳе Жеwиш диаспора ицелф. Соме Талмудиc статеменц ... Алмост а милленниум латер, тҳе поэт анд пҳилосопҳер Еҳуда Ҳалеви ... Ин тҳе 19тҳ cентурй ...“ 
  72. ↑ Эисен, Ёсеф. Мираcулоус жоурней: а cомплете ҳисторй оф тҳе Жеwиш пеопле фром cреатион то тҳе пресент. Таргум Пресс, 2004 — 700-бет. ИСБН 978-1-56871-323-6.. 
  73. ↑ Моргенстерн, Ариэ. Ҳастенинг редемптион: Мессианисм анд тҳе ресеттлемент оф тҳе ланд оф Исраэл. Охфорд Университй Пресс, 2006 — 304-бет. ИСБН 978-0-19-530578-4. 
  74. ↑ Барнаи, Жаcоб. Тҳе Жеwс ин Палестине ин тҳе Эигҳтеэнтҳ Cентурй: Ундер тҳе Патронаге оф тҳе Истанбул cоммиттеэ оф Оффиcиалс фор Палестине. Университй Алабама Пресс, 1992 — 320-бет. ИСБН 978-0-8173-0572-7. 
  75. ↑ Ҳалперн, Бен. Зионисм анд тҳе cреатион оф а неw соcиэтй Реинҳарз, Жеҳуда: . Охфорд Университй Пресс, 1998 — 53–54-бет. ИСБН 978-0-585-18273-5. ОCЛC 44960036. 
  76. ↑ Мандел, Невилле Ж. (1974). „Оттоман Полиcй анд Рестриcтионс он Жеwиш Сеттлемент ин Палестине: 1881-1908: Парт И“. Миддле Эастерн Студиэс. 10 (3)-жилд. 312–332-бет. дои:10.1080/00263207408700278. ИССН 0026-3206.
  77. ↑ Левине, Аарон. Руссиан Жеwс анд тҳе 1917 Револутион, 2014 — 14-бет. 
  78. ↑ „Эарлй Зионист Сеттлемент ин Палестине“. Рутгерс Университй. Қаралди: 2024-йил 12-апрел.
  79. ↑ Леибовитз, Лиэл. „Ауто-Эманcипатион, Лео Пинскер (1882)“. Таблет (2013). Қаралди: 2024-йил 12-апрел.
  80. ↑ Корнберг, Жаcқуэс. Тҳеодор Ҳерзл: Фром Ассимилатион то Зионисм. Индиана Университй Пресс, 1993. ИСБН 978-0-253-33203-5. „Ҳоw дид Тҳеодор Ҳерзл, ан ассимилатед Герман натионалист ин тҳе 1880с, судденлй ин тҳе 1890с беcоме тҳе фоундер оф Зионисм?“ 
  81. ↑ Ҳерзл, Тҳеодор. Тҳе Жеwиш Стате. Америcан Зионист Эмергенcй Cоунcил, 1946. ИСБН 978-0-486-25849-2. 
  82. ↑ Стеин, Леслиэ. Тҳе Ҳопе Фулфиллед: Тҳе Рисе оф Модерн Исраэл. Греэнwоод Пресс, 2003. ИСБН 978-0-275-97141-0. 
  83. ↑ Морис, Бени. Ригҳтеоус виcтимс: а ҳисторй оф тҳе Зионист-Араб cонфлиcт, 1881 - 2001, 1. Винтаге Боокс эд., Неw Ёрк, НЙ: Винтаге Боокс, 2001. ИСБН 9780679744757. „Манй оф тҳесе неwcомерс поссессед а михтуре оф соcиалист анд натионалист валуэс, анд тҳей эвентуаллй суccеэдед ин сеттинг уп а сепарате Жеwиш эcономй, басед wҳоллй он Жеwиш лабор“ 
  84. ↑ Романо, Амй. А Ҳисториcал Атлас оф Исраэл. Тҳе Росен Публишинг Гроуп, 2003. ИСБН 978-0-8239-3978-7. 
  85. ↑ Морис, Бени. Ригҳтеоус виcтимс: а ҳисторй оф тҳе Зионист-Араб cонфлиcт, 1881 - 2001, 1. Винтаге Боокс эд., Неw Ёрк, НЙ: Винтаге Боокс, 2001. ИСБН 9780679744757. „Анотҳер мажор cаусе оф антагонисм wас тҳе лабор cонтроверсй. Тҳе ҳард cоре оф Сеcонд Алияҳ соcиалисц, wҳо wере то беcоме тҳе Йишув'с леадерс ин тҳе 1920с анд 1930с, белиэвед тҳат тҳе сеттлер эcономй муст нот депенд он ор эхплоит Араб лабор... Бут, ин реалитй, ратҳер тҳан "мешинг," тҳе натионалист этҳос ҳад симплй оверпоwеред анд дривен оут тҳе соcиалист этҳос... Тҳере wере отҳер реасонс фор тҳе "cонқуэст оф лабор." Тҳе соcиалисц оф тҳе Сеcонд Алияҳ усед тҳе терм то деноте тҳреэ тҳингс: оверcоминг тҳе Жеwс' традитионал ремове фром агриcултурал лабор анд ҳелпинг тҳем трансформ инто тҳе "неw Жеwс"; стругглинг агаинст эмплоерс фор беттер cондитионс; анд реплаcинг Арабс wитҳ Жеwс ин мануал жобс.“ 
  86. ↑ Гелвин, Жамес. Тҳе Исраэл-Палестине Cонфлиcт: Оне Ҳундред Еарс оф Wар, 3 эд., Cамбридге Университй Пресс, 2014. ИСБН 978-0-521-85289-0. 
  87. ↑ Япп, М.Э.. Тҳе Макинг оф тҳе Модерн Неар Эаст 1792–1923. Лонгман, 1987 — 290-бет. ИСБН ИСБН 978-0-582-49380-3. 
  88. ↑ Маcинтйре, Доналд. „Тҳе биртҳ оф модерн Исраэл: А сcрап оф папер тҳат чангед ҳисторй“. Тҳе Индепендент (2005-йил 26-май).
  89. ↑ 89,0 89,1 Ави Шлаим „ПРОЛОГУЭ: ТҲЕ ЗИОНИСТ ФОУНДАТИОНС“, . Тҳе Ирон Wалл. W.W. Нортон, 2001. ИСБН 978-0-393-32112-8. 
  90. ↑ Счечтман, Жосепҳ Б.. Жеwиш Легион, Энcйcлопаэдиа Жудаиcа. Вол. 11. Маcмиллан Референcе, 2007 — 304-бет. 
  91. ↑ Крамер, Гудрун. А Ҳисторй оф Палестине: Фром тҳе Оттоман Cонқуэст то тҳе Фоундинг оф тҳе Стате оф Исраэл. Принcетон Университй Пресс, 2008 — 376-бет. ИСБН 978-0-691-11897-0. 
  92. ↑ „Мандате фор Палестине“, Энcйcлопаэдиа Жудаиcа, Вол. 11. Жерусалем: Кетер Публишинг Ҳоусе, 1972 — 862-бет. 
  93. ↑ Счарфстеин, Сол. Ундерстандинг Жеwиш Ҳисторй. КТАВ Публишинг Ҳоусе, 1996 — 269-бет. ИСБН 978-0-88125-545-4. „Дуринг тҳе Фирст анд Сеcонд Алиёт, тҳере wере манй Араб аттаcкс агаинст Жеwиш сеттлеменц ... Ин 1920, Ҳашомер wас дисбандед анд Ҳаганаҳ ("Тҳе Дефенсе") wас эстаблишед.“ 
  94. ↑ „Леагуэ оф Натионс: Тҳе Мандате фор Палестине, Жулй 24, 1922“, Модерн Ҳисторй Соурcебоок. 24 Жулй 1922., 1922. 
  95. ↑ Шаw, Ж. В. W. „Чаптер ВИ: Популатион“, . А Сурвей оф Палестине: Препаред ин Деcембер 1945 анд Жануарй 1946 фор тҳе информатион оф тҳе Англо-Америcан Cоммиттеэ оф Инқуирй. Вол. И, Репринт эд., Институте фор Палестине Студиэс, 1991 — 148-бет. ИСБН 978-0-88728-213-3. ОCЛC 311797790. 
  96. ↑ Wалтер Лақуэур. А Ҳисторй оф Зионисм: Фром тҳе Френч Револутион то тҳе Эстаблишмент оф тҳе Стате оф Исраэл. Кнопф Доубледай Публишинг Гроуп, 2009. ИСБН 978-0-307-53085-1. 
  97. ↑ Говернмент оф Палестине, Департмент оф Статистиcс, Виллаге Статистиcс, 1945.
  98. ↑ Фрасер, Т.Г.. Тҳе Араб-Исраэли Cонфлиcт. Палграве Маcмиллан Лимитед, 2004 — 27-бет. ИСБН 978-1-4039-1338-8. 
  99. ↑ Мотти Голани. Палестине Бетwеэн Политиcс анд Террор, 1945–1947. УПНЕ, 2013 — 130-бет. ИСБН 978-1-61168-388-2. 
  100. ↑ Cоҳен, Мичаэл Ж.. Бритаин'с Момент ин Палестине:Ретроспеcт анд Перспеcтивес, 1917–1948, 1ст эд., Роутледге, 2014 — 474-бет. ИСБН 978-0-415-72985-7. 
  101. ↑ Паул Ж. Смитҳ, М.Э. Шарпе. Тҳе Террорисм Аҳеад: Cонфронтинг Транснатионал Виоленcе ин тҳе Тwентй-Фирст Cентурй, 2007 — 27-бет. 
  102. ↑ Wиллиам Рогер Лоуис. Тҳе Бритиш Эмпире ин тҳе Миддле Эаст, 1945–1951: Араб Натионалисм, тҳе Унитед Статес, анд Постwар Империалисм, 1986 — 430-бет. 
  103. ↑ 103,0 103,1 Cларке, Тҳурстон. Бй Блоод анд Фире. Г.П. Путнам'с Сонс, 1981. 
  104. ↑ 104,0 104,1 Бетҳелл, Ничолас. Тҳе Палестине Триангле. Андре Деуцч, 1979. 
  105. ↑ А/РЕС/106 (С-1) 15 Май 1947, Генерал Ассемблй ресолутион. Унитед Натионс, 1947. 
  106. ↑ А/364. Спеcиал Cоммиттеэ он Палестине. 3 Септембер 1947. Унитед Натионс, 1947. 
  107. ↑ 107,0 107,1 Ҳоффман, Бруcе. Анонймоус Солдиэрс: Тҳе Струггле фор Исраэл, 1917-1947. Алфред А. Кнопф, 2015 — 618-бет. ИСБН 9780307594716. 
  108. ↑ Ресолутион 181 (ИИ). Футуре говернмент оф Палестине. 29 Новембер 1947. Унитед Натионс, 1947. 
  109. ↑ Авнери, Ареҳ Л.. Тҳе Cлаим оф Диспоссессион: Жеwиш Ланд-Сеттлемент анд тҳе Арабс, 1878–1948. Трансаcтион Публишерс, 1984 — 224-бет. ИСБН 978-0-87855-964-0. 
  110. ↑ Стеин, Кеннетҳ W.. Тҳе Ланд Қуэстион ин Палестине, 1917–1939. Пресс. ИСБН . пп. ,. Университй оф Нортҳ Cаролина [1984], 1987 — 3-4-бет. ИСБН 978-0-8078-4178-5. 
  111. ↑ Натҳан Тҳралл. Тҳе Онлй Лангуаге Тҳей Ундерстанд: Форcинг Cомпромисе ин Исраэл анд Палестине. Ҳенрй Ҳолт анд Cомпанй, 2017 — 41-227-бет. ИСБН 978-1-627-79710-8. 
  112. ↑ Имсеис, Арди (2021). „Тҳе Унитед Натионс План оф Партитион фор Палестине Ревиситед: Он тҳе Оригинс оф Палестине'с Интернатионал Легал Субалтерналитй" (ПДФ). .: “ (ПДФ). Станфорд Жоурнал оф Интернатионал Лаw. 57 (1)-жилд. 13–14-бет. „Ас то территориал боундариэс, ундер тҳе план тҳе Жеwиш Стате wас аллоттед аппрохимателй 57 перcент оф тҳе тотал ареа оф Палестине эвен тҳоугҳ тҳе Жеwиш популатион cомприсед онлй 33 перcент оф тҳе cоунтрй. Ин аддитион, аccординг то Бритиш реcордс релиэд упон бй тҳе ад ҳоc cоммиттеэ, тҳе Жеwиш популатион поссессед регистеред оwнершип оф онлй 5.6 перcент оф Палестине, анд wас эcлипсед бй тҳе Арабс ин ланд оwнершип ин эверй оне оф Палестине'с 16 суб-дистриcц. Мореовер, тҳе қуалитй оф тҳе ланд грантед то тҳе пропосед Жеwиш стате wас ҳигҳлй скеwед ин иц фавоур. УНСCОП репортед тҳат ундер иц мажоритй план "[т]ҳе Жеwс wилл ҳаве тҳе море эcономиcаллй девелопед парт оф тҳе cоунтрй эмбраcинг праcтиcаллй тҳе wҳоле оф тҳе cитрус-продуcинг ареа"—Палестине'с стапле эхпорт cроп—эвен тҳоугҳ аппрохимателй ҳалф оф тҳе cитрус-беаринг ланд wас оwнед бй тҳе Арабс. Ин аддитион, аccординг то упдатед Бритиш реcордс субмиттед то тҳе ад ҳоc cоммиттеэ'с тwо суб-cоммиттеэс, "оф тҳе ирригатед, cултивабле ареас" оф тҳе cоунтрй, 84 пер cент wоулд бе ин тҳе Жеwиш Стате анд 16 пер cент wоулд бе ин тҳе Араб Стате".“
  113. ↑ Моррис, Беннй. 1948: А Ҳисторй оф тҳе Фирст Араб–Исраэли Wар. Яле Университй Пресс, 2008 — 75-бет. ИСБН 978-0-300-14524-3. „Тҳе нигҳт оф 29–30 Новембер пассед ин тҳе Йишув'с сеттлеменц ин ноисй публиc режоиcинг. Мост ҳад сат глуэд то тҳеир радио сец броадcастинг ливе фром Флушинг Меадоw. А cоллеcтиве cрй оф жой wент уп wҳен тҳе тwо-тҳирдс марк wас ачиэвед: а стате ҳад беэн санcтионед бй тҳе интернатионал cоммунитй.“ 
  114. ↑ Моррис, Беннй. 1948: А Ҳисторй оф тҳе Фирст Араб–Исраэли Wар. Яле Университй Пресс, 2008 — 396-бет. ИСБН 978-0-300-14524-3. „Тҳе иммедиате триггер оф тҳе 1948 Wар wас тҳе Новембер 1947 УН партитион ресолутион. Тҳе Зионист мовемент, эхcепт фор иц фрингес, аccептед тҳе пропосал.“ 
  115. ↑ Имсеис, Арди (2021). „Тҳе Унитед Натионс План оф Партитион фор Палестине Ревиситед: Он тҳе Оригинс оф Палестине'с Интернатионал Легал Субалтерналитй“ (ПДФ). Станфорд Жоурнал оф Интернатионал Лаw. 57 (1)-жилд. 14–15-бет. „Алтҳоугҳ тҳе Зионисц ҳад cоветед тҳе wҳоле оф Палестине, тҳе Жеwиш Агенcй леадершип прагматиcаллй, иф грудгинглй, аccептед Ресолутион 181(ИИ). Алтҳоугҳ тҳей wере оф тҳе виэw тҳат тҳе Жеwиш натионал ҳоме промисед ин тҳе Мандате wас эқуивалент то а Жеwиш стате, тҳей wелл ундерстоод тҳат суч а cлаим cоулд нот бе маинтаинед ундер преваилинг интернатионал лаw..Басед он иц оwн термс, ит ис импоссибле то эсcапе тҳе cонcлусион тҳат тҳе партитион план привилегед Эуропеан интересц овер тҳосе оф Палестине'с индигеноус пеопле анд, ас суч, wас ан эмбодимент оф тҳе Эуроcентриcитй оф тҳе интернатионал сйстем тҳат wас аллегедлй а тҳинг оф тҳе паст. Фор тҳис реасон, тҳе Арабс тоок а море принcиплед поситион ин лине wитҳ преваилинг интернатионал лаw, режеcтинг партитион оутригҳт . .Тҳис режеcтион ҳас дисингенуоуслй беэн пресентед ин соме оф тҳе литературе ас индиcативе оф политиcал интрансигенcе,69 анд эвен ҳостилитй тоwардс тҳе Жеwс ас Жеwс“
  116. ↑ Моррис, Беннй. 1948: А Ҳисторй оф тҳе Фирст Араб–Исраэли Wар. Яле Университй Пресс, 2008 — 66-бет. ИСБН 978-0-300-14524-3. „п. 66: ат 1946: "Тҳе Леагуэ демандед индепенденcе фор Палестине ас а "унитарй" стате, wитҳ ан Араб мажоритй анд миноритй ригҳц фор тҳе Жеwс.", п. 67: ат 1947 "Тҳе Леагуэ'с Политиcал Cоммиттеэ мет ин Софар, Лебанон, он 16–19 Септембер, анд ургед тҳе Палестине Арабс то фигҳт партитион, wҳич ит cаллед "аггрессион," "wитҳоут мерcй." Тҳе Леагуэ промисед тҳем, ин лине wитҳ Блудан, ассистанcе "ин манпоwер, моней анд эқуипмент" шоулд тҳе Унитед Натионс эндорсе партитион.", п. 72: ат Деcембер 1947 "Тҳе Леагуэ воwед, ин верй генерал лангуаге, "то трй то стймиэ тҳе партитион план анд превент тҳе эстаблишмент оф а Жеwиш стате ин Палестине.“ 
  117. ↑ Брегман, Аҳрон. А Ҳисторй оф Исраэл. Палграве Маcмиллан, 2002 — 40-41-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. 
  118. ↑ Гелбер, Ёав. Палестине 1948. Суссех Аcадемиc Пресс, 2006 — 17-бет. ИСБН 978-1-902210-67-4. 
  119. ↑ Моррис, Беннй. 1948: А Ҳисторй оф тҳе Фирст Араб–Исраэли Wар. Яле Университй Пресс, 2008. ИСБН 978-0-300-14524-3. 
  120. ↑ Тал, Давид. Wар ин Палестине, 1948: Исраэли анд Араб Стратегй анд Дипломаcй. Роутледге, 2003 — 471-бет. ИСБН 978-0-7146-5275-7. 
  121. ↑ Моррис, Беннй. 1948: А Ҳисторй оф тҳе Фирст Араб–Исраэли Wар. Яле Университй Пресс, 2008. ИСБН 978-0-300-14524-3. 
  122. ↑ Cлиффорд, Cларк. Cоунсел то тҳе Пресидент: А Мемоир, 1991 — 20-бет. 
  123. ↑ Моррис, Беннй. 1948: А Ҳисторй оф тҳе Фирст Араб–Исраэли Wар. Яле Университй Пресс, 2008. ИСБН 978-0-300-14524-3. 
  124. ↑ Моррис, Беннй. Тҳе Биртҳ оф тҳе Палестиниан Рефугеэ Проблем Ревиситед. Cамбридге Университй Пресс, 2004 — 602-бет. ИСБН 978-0-521-00967-6. 
  125. ↑ Wиллиам Рогер Лоуис. Тҳе Бритиш Эмпире ин тҳе Миддле Эаст, 1945–1951: Араб Натионалисм, тҳе Унитед Статес, анд Постwар Империалисм. Cларендон Пресс, 1984 — 579-бет. ИСБН 978-0-19-822960-5. „Тҳе трансcрипт макес ит cлеар тҳат Бритиш полиcй аcтед ас а браке он Жордан. "Кинг Абдуллаҳ wас персоналлй анхиоус то cоме то агреэмент wитҳ Исраэл", Киркбриде статед, "анд ин фаcт ит wас оур рестраининг инфлуэнcе wҳич ҳад со фар превентед ҳим фром доинг со". Кнох Ҳелм cонфирмед тҳат тҳе Исраэлис ҳопед то ҳаве а сеттлемент wитҳ Жордан, анд тҳат тҳей ноw генуинелй wишед то ливе пеаcефуллй wитҳин тҳеир фронтиэрс, иф онлй фор эcономиc реасонс.“ 
  126. ↑ Шулеwитз, Малка Ҳиллел. Тҳе Форготтен Миллионс: Тҳе Модерн Жеwиш Эходус фром Араб Ландс. Cонтинуум, 2001. ИСБН 978-0-8264-4764-7. 
  127. ↑ Шиндлер, Cолин. Тҳе Ланд Беёнд Промисе: Исраэл, Ликуд анд тҳе Зионист Дреам. И.Б.Таурис Публишерс, 2002. ИСБН 978-1-86064-774-1. 
  128. ↑ Гилберт, Мартин. (). Тҳе Роутледге Атлас Оф Тҳе Араб–Исраэли cонфлиcт (). . ИСБН ., 8тҳ эд., Роутледге, 2005 — 58-бет. ИСБН 978-0-415-35900-9. 
  129. ↑ Cоҳен, Авнер. „Ҳоw а Стандофф wитҳ тҳе У.С. Алмост Блеw уп Исраэл'с Нуcлеар Програм“. Ҳааретз (2019).
  130. ↑ Ричард Б. Паркер. Тҳе Политиcс оф Мисcалcулатион ин тҳе Миддле Эаст. Индиана Университй Пресс, 1993 — 38-бет. 
  131. ↑ Шлай, Анне Б.; Росен, Гиллад (2010). „Макинг Плаcе: Тҳе Шифтинг Греэн Лине анд тҳе Девелопмент оф "Греатер" Метрополитан Жерусалем“. Cитй & Cоммунитй. 9 (4)-жилд. 358–389-бет. дои:10.1111/ж.1540-6040.2010.01344.х. ИССН 1535-6841.
  132. ↑ Силке, Андреw. Ресеарч он Террорисм: Трендс, Ачиэвеменц анд Фаилурес. Роутледге, 2004. ИСБН 978-0-7146-8273-0. 
  133. ↑ „1973: Араб статес аттаcк Исраэли форcес". Он Тҳис Дай“. ББC Неwс (1973).
  134. ↑ Брегман, Аҳрон. А Ҳисторй оф Исраэл. Палграве Маcмиллан, 2002 — 169-170-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. „Ин ҳиндсигҳт wе cан сай тҳат 1977 wас а турнинг поинт ...“ 
  135. ↑ Брегман, Аҳрон. А Ҳисторй оф Исраэл. Палграве Маcмиллан, 2002 — 171-174-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. 
  136. ↑ 136,0 136,1 Брегман, Аҳрон. (). А Ҳисторй оф Исраэл. . ИСБН .. Палграве Маcмиллан, 2002 — 186-187-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. 
  137. ↑ Cлевеланд, Wиллиам Л.. А ҳисторй оф тҳе модерн Миддле Эаст. Wествиэw Пресс, 1999 — 356-бет. ИСБН 978-0-8133-3489-9. 
  138. ↑ Лустиcк, Иан (1997). „Ҳас Исраэл Аннехед Эаст Жерусалем?“. Миддле Эаст Полиcй. В (1)-жилд. 34–45-бет. дои:10.1111/ж.1475-4967.1997.тб00247.х. ИССН 1061-1924. ОCЛC 4651987544.
  139. ↑ Ҳиллиэр, Т.. Соурcебоок он Публиc Интернатионал Лаw. Роутледге, 1998. ИСБН 978-1-135-35366-7. 
  140. ↑ Монаcелла, Р.; Wаре, С.А.. Флуcтуатинг Бордерс: Спеcулатионс абоут Меморй анд Эмергенcе. РМИТ Университй Пресс, 2007. ИСБН 978-1-921166-48-8. 
  141. ↑ Фриэдберг, Рачел М. (2001). „Тҳе Импаcт оф Масс Мигратион он тҳе Исраэли Лабор Маркет“. Тҳе Қуартерлй Жоурнал оф Эcономиcс. 116 (4)-жилд. 1373–1408-бет. дои:10.1162/003355301753265606.
  142. ↑ Брегман, Аҳрон. А Ҳисторй оф Исраэл. Палграве Маcмиллан, 2002 — 199-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. 
  143. ↑ Счифф, Зе'эв; Эҳуд, Яари. Исраэл'с Лебанон Wар. Симон & Счустер, 1984 — 284-бет. ИСБН 978-0-671-47991-6. 
  144. ↑ Силвер, Эриc. Бегин: Тҳе Ҳаунтед Пропҳет. Рандом Ҳоусе, 1984 — 239-бет. ИСБН 978-0-394-52826-7. 
  145. ↑ Тесслер, Марк А.. А Ҳисторй оф тҳе Исраэли–Палестиниан cонфлиcт. Индиана Университй Пресс, 1994 — 677-бет. ИСБН 978-0-253-20873-6. 
  146. ↑ Ҳаберман, Cлйде. „Афтер 4 Еарс, Интифада Стилл Смолдерс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1991-йил 9-декабр).
  147. ↑ Моwлана, Ҳамид; Гербнер, Георге; Счиллер, Ҳерберт И.. Триумпҳ оф тҳе Филе: Тҳе Медиа'с Wар ин тҳе Персиан Гулф — А Глобал Перспеcтиве. Wествиэw Пресс, 1992 — 111-бет. ИСБН 978-0-8133-1610-9. 
  148. ↑ Брегман, Аҳрон. А Ҳисторй оф Исраэл. Палграве Маcмиллан, 2002 — 236-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. 
  149. ↑ Ҳаркавй, Роберт Э.; Неуман, Степҳаниэ Г.. Wарфаре анд тҳе Тҳирд Wорлд. Палграве Маcмиллан, 2001 — 270-бет. ИСБН 978-0-312-24012-7. „Эвен тҳоугҳ Жордан ин 1994 беcаме тҳе сеcонд cоунтрй, афтер Эгйпт то сигн а пеаcе треатй wитҳ Исраэл ...“ 
  150. ↑ Куртзер, Даниэл; Ласенскй, Сcотт. Неготиатинг Араб-Исраэли пеаcе: Америcан леадершип ин тҳе Миддле Эаст. Унитед Статес Институте оф Пеаcе Пресс, 2008 — 44-бет. ИСБН 978-1-60127-030-6. 
  151. ↑ Cлевеланд, Wиллиам Л.. А ҳисторй оф тҳе модерн Миддле Эаст. Wествиэw Пресс, 1999 — 494-бет. ИСБН 978-0-8133-3489-9. 
  152. ↑ „Исраэл маркс Рабин ассассинатион“. ББC Неwс (2005-йил 12-ноябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  153. ↑ Брегман, Аҳрон. А Ҳисторй оф Исраэл. Палграве Маcмиллан, 2002 — 257-бет. ИСБН 978-0-333-67631-8. 
  154. ↑ Рøислиэн, Ҳанне Эгген (2007). „Ливинг wитҳ Cонтрадиcтион: Эхамининг тҳе Wорлдвиэw оф тҳе Жеwиш Сеттлерс ин Ҳеброн“. Интернатионал Жоурнал оф Cонфлиcт анд Виоленcе. Вол.1-жилд, № (2). 169–184-бет. {{cите магазине}}: |волуме= ҳас эхтра техт (ёрдам)
  155. ↑ У.С. Департмент оф Стате. „Тҳе Wе Ривер Меморандум“ (23.10.1998).
  156. ↑ Гелвин, Жамес Л.. Тҳе Исраэл-Палестине Cонфлиcт: Оне Ҳундред Еарс оф Wар. Cамбридге Университй Пресс, 2005 — 240-бет. ИСБН 978-0-521-85289-0. 
  157. ↑ Села-Шаёвитз, Р. (2007). „Суиcиде бомберс ин Исраэл: Тҳеир мотиватионс, чараcтеристиcс, анд приор аcтивитй ин террорист организатионс“. Интернатионал Жоурнал оф Cонфлиcт анд Виоленcе (ИЖCВ). 1(2)-жилд. 163-бет. „Тҳе период оф тҳе сеcонд Интифада сигнифиcантлй дифферс фром отҳер ҳисториcал периодс ин Исраэли ҳисторй, беcаусе ит ҳас беэн чараcтеризед бй интенсиве анд нумероус суиcиде аттаcкс тҳат ҳаве маде cивилиан лифе инто а баттлефронт“
  158. ↑ Гросс, Том (2014). „Тҳе биг мйтҳ: тҳат ҳе cаусед тҳе Сеcонд Интифада“. Тҳе Жеwиш Чрониcле.
  159. ↑ Ҳонг, Ниcоле. „Журй Финдс Палестиниан Аутҳоритй, ПЛО Лиабле фор Террорист Аттаcкс ин Исраэл а Деcаде Аго“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2015-йил 23-феврал).
  160. ↑ Аин, Стеwарт. ПА: Интифада Wас Планнед. Тҳе Жеwиш Wеэк (2000-йил 20-декабр).
  161. ↑ Самуэлс, Давид. „Ин а Руинед Cоунтрй“. Тҳе Атлантиc (2005-йил 1-сентябр).
  162. ↑ Wест Банк барриэр роуте диспутед, Исраэли миссиле киллс 2. УСА Тодай (2012-йил 29-июл).
  163. ↑ Ҳарел, Амос; Иссачарофф, Ави. „Еарс оф раге“. Ҳааретз (2010-йил 1-октябр).
  164. ↑ „Фаталитиэс бефоре Оператион "Cаст Леад"“. Б'Целем. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  165. ↑ Ҳарел, Амос. „Ҳезболлаҳ киллс 8 солдиэрс, киднапс тwо ин оффенсиве он нортҳерн бордер“. Ҳааретз (2006-йил 13-июл). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  166. ↑ Коуцоукис, Жасон. „Баттлегроунд Газа: Исраэли гроунд форcес инваде тҳе стрип“. Сйдней Морнинг Ҳералд (2009-йил 5-январ). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  167. ↑ Равид, Барак. „ИДФ бегинс Газа трооп wитҳдраwал, ҳоурс афтер эндинг 3-wеэк оффенсиве“. Ҳааретз (2009-йил 18-январ). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  168. ↑ Азоулай, Ювал. „Тwо ИДФ солдиэрс, cивилиан лигҳтлй ҳурт ас Газа мортарс ҳит Негев“. Ҳааретз (2009-йил 1-январ). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  169. ↑ Лаппин, Яаков; Лазарофф, Товаҳ. „Газа гроупс поунд Исраэл wитҳ овер 100 роcкец“. Тҳе Жерусалем Пост (2012-йил 12-ноябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  170. ↑ Небеҳай, Степҳаниэ. „УН ригҳц босс, Ред Cросс урге Исраэл, Ҳамас то спаре cивилианс“. Реутерс (2012-йил 20-ноябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  171. ↑ „Исраэл анд Ҳамас Траде Аттаcкс ас Тенсион Рисес.“. Тҳе Неw Ёрк Тимес. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  172. ↑ „Исраэл анд Ҳамас агреэ Газа труcе, Биден пледгес ассистанcе“. Реутерс. Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  173. ↑ Мартíнез, Андрéс Р.; Бубола, Эмма. „Wҳат Wе Кноw Абоут тҳе Ҳамас Аттаcк анд Исраэл'с Респонсе“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2023-йил 10-октябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  174. ↑ Гиллетт, Франcесcа. „Ҳоw ан Исраэл мусиc фестивал турнед инто а нигҳтмаре афтер Ҳамас аттаcк“. ББC Неwс (2023-йил 8-октябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  175. ↑ Борсчел-Дан, Аманда. „Тҳоусандс флеэ роcкет анд гунфире ат алл-нигҳт десерт 'Натуре Партй'; дозенс миссинг“. Тҳе Тимес оф Исраэл (2023-йил 7-октябр). Қаралди: 2024-йил 17-апрел.
  176. ↑ Чуа, Амй. Wорлд Он Фире. Кнопф Доубледай Публишинг, 2003 — 219–220-бет. ИСБН 978-0-385-72186-8. 
  177. ↑ Брамwелл, Мартйн. Нортҳерн анд Wестерн Асиа. Лернер Публиcатионс Cомпанй, 2000. ИСБН 978-0-8225-2915-6. 
  178. ↑ Пелег, Бар. „Исраэл'с повертй рате ис амонг тҳе ҳигҳест ин тҳе девелопед wорлд, неw репорт шоwс“. Ҳааретз (2023-йил 28-декабр). Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  179. ↑ „Топ 10 Ричест Cоунтриэс ин Асиа [2023“]. ФАИР (2023-йил 6-сентябр). Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  180. ↑ Wробел, Шарон. „Исраэл ранкед 4тҳ-бест-перформинг эcономй амонг ОЭCД cоунтриэс ин 2022“. Тҳе Тимес оф Исраэл (2022-йил 26-декабр). Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  181. ↑ "Исраэл". ОЭCД Дата. ОЭCД. Қаралди: 18-апрел, 2024-йил.
  182. ↑ 182,0 182,1 182,2 "Исраэл (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-01-09 санасида архивланган)". Тҳе Wорлд Фаcтбоок. Cентрал Интеллигенcе Агенcй. Қаралди: 18-апрел, 2024-йил.
  183. ↑ „"Исраэл'с Интернатионал Инвестмент Поситион (ИИП), Жуне 2015" (Пресс-релиз)“. Банк оф Исраэл (2015-йил 20-сентябр). 2018-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  184. ↑ Боунфоур, Аҳмед; Эдвинссон, Леиф. Интеллеcтуал Cапитал фор Cоммунитиэс: Натионс, Регионс, анд Cитиэс. Буттерwортҳ-Ҳеинеманн, 2005 — 368-бет. ИСБН 978-0-7506-7773-8. 
  185. ↑ Беҳар, Ричард. „Инсиде Исраэл'с Сеcрет Стартуп Мачине“. Форбес (2016-йил 11-май). Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  186. ↑ „Исраэл'с эcономй ис а студй ин cонтрасц“. Тҳе Эcономист. Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  187. ↑ Корен, Ораҳ. „Инстеад оф 4 wорк дайс: 6 оптионал дайс то бе cонсидеред ҳалф дай-оуц“ (Иврит тилида). Тҳе Маркер (2012-йил 26-июн). Қаралди: 2024-йил 18-апрел.
  188. ↑ „Исраэл'с течнологй индустрй: Пунчинг абове иц wеигҳт“. Тҳе Эcономист.
  189. ↑ „Тҳесе Аре тҳе Wорлд'с Мост Инновативе Cоунтриэс“.
  190. ↑ Ҳейлин, Мичаэл (2006). „Глобализатион оф Сcиэнcе Роллс Он“ (ПДФ). Чемиcал & Энгинеэринг Неwс. 29–31-бет.[сайт ишламайди]
  191. ↑ Реттиг Гур, Ҳавив. „Тинй Исраэл а Нобел ҳеавйwеигҳт, эспеcиаллй ин чемистрй“. Тҳе Тимес оф Исраэл.
  192. ↑ Тран, Марк. „Исраэл лаунчес неw сателлите то спй он Иран“. Тҳе Гуардиан.
  193. ↑ „Леарнинг Ҳебреw Онлине – Cолонел Илан Рамон“. Тҳе Жерусалем Пост.
  194. ↑ Талбот, Давид (2015). „Мегасcале Десалинатион“. МИТ Течнологй Ревиэw.
  195. ↑ Федерман, Жосеф. Исраэл солвес wатер wоэс wитҳ десалинатион. Ассоcиатед Пресс.
  196. ↑ Кершнер, Исабел. „Аидед бй тҳе Сеа, Исраэл Оверcомес ан Олд Фоэ: Дроугҳт“. Тҳе Неw Ёрк Тимес.
  197. ↑ Рабиновитч, Ари. „Десалинатион плант cоулд маке Исраэл wатер эхпортер“. Реутерс.
  198. ↑ 198,0 198,1 Градстеин, Линда. „Исраэл Пушес Солар Энергй Течнологй“. НПР.
  199. ↑ „Элеcтриc cарс аре алл тҳе раге ин Исраэл“. Финанcиал Тимес.
  200. ↑ Wаинер, Давид; Бен-Давид, Cалев. „Исраэл Биллионаире Цҳува Стрикес Гас, Фуэлинг Эхпансион ин Энергй, Ҳотелс“. Блоомберг Неwс.
  201. ↑ Cоҳен, Това; Рабиновитч, Ари. „Исраэл гец фирст гас фром Левиатҳан wитҳ эхпорц то фоллоw“. Реутерс.
  202. ↑ Стуб, Зев. „Эггед'с монополй эндс, Супербус такинг овер Жерусалем линес ин лате 2021“. Тҳе Жерусалем Пост.
  203. ↑ Ҳоусинг Приcес. Иқтисодий Ҳамкорлик ва Тараққиёт Ташкилоти маълумотлари.
  204. ↑ Цион, Ҳила. „Уй-жой инқирози: 200,000 хонадон етишмайди“ (Иврит). Йнет. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi