Иссиқлик жараёни (термодинамик жараён) - термодинамик система макроскопик ҳолатининг ўзгариши. Агар системанинг дастлабки ва охирги ҳолатлари орасидаги фарқ чексиз кичик бўлса, унда бундай жараён элементар (чексиз кичик) деб аталади[1] .

Иссиқлик жараёни содир бўлаётган система ишчи жисм дейилади.

Иссиқлик жараёнларини мувозанатли ва мувозанациз бўлиниши мумкин. Мувозанатли жараён деб, система орқали ўтадиган барча ҳолатлар мувозанатли ҳолатда бўладиган жараёнларга айтилади. Бундай жараён тахминан ўзгаришлар жуда секин содир бўлган ҳолларда амалга оширилади, яъни жараён квазистатик[1] .

Иссиқлик жараёнлари қайтар ва қайтмас турларга бўлинади. Агар жараён бир хил оралиқ ҳолатлар орқали тескари йўналишда амалга оширилиши мумкин бўлса, у қайтариладиган жараён деб аталади.

Жараёнлар одатда жараён давомида ўзгармайдиган термодинамик миқдорларга кўра таснифланади[2] . Бир нечта оддий, аммо амалда кенг тарқалган иссиқлик жараёнлари мавжуд:

  • адиабатик жараён (δҚ=0{\дисплайстйле \делта Қ = 0})—атроф-муҳит билан иссиқлик алмашинувисиз;
  • Изохорик жараён (В=cонст{\дисплайстйле В = cонст}) - доимий ҳажмда юзага келадиган;
  • Изобарик жараён (П=cонст{\дисплайстйле П = cонст}) - доимий босим остида содир бўладиган ;
  • Изотермик жараён (Т=cонст{\дисплайстйле Т = cонст}) - доимий ҳароратда юзага келадиган;
  • Изентропик жараён (С=cонст{\дисплайстйле С = cонст}) - доимий энтропияда юзага келадиган;
  • Изенталпик жараён (Ҳ=cонст{\дисплайстйле Ҳ = cонст}) - доимий энталпияда юзага келадиган;
  • Политропик жараён (C=cонст{\дисплайстйле C = cонст}) - доимий иссиқлик сиғимида содир бўладиган.

Баъзан бутун жараён давомида бир эмас, бир нечта термодинамик миқдорлар ўзгармаган бўлиб чиқади. Масалан, босим ва ҳарорат бир вақтда ўзгармас бўлган суюқлик - буғ системасидаги буғланиш ва конденсация изобарик-изотермик жараёнлардир[2] .

Техникадада айланма жараёнлар, яъни такрорланувчи жараёнлар (сикллар) муҳим, масалан, Карно сикли, Ренкин сикли.

Иссиқлик жараёнлари назарияси двигателларни, совутиш қурилмаларини лойиҳалашда, кимё саноатида ва метеорологияда қўлланади.

МИрзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети талабаси Шамсибоев Жавлонбек

Эслатмалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Кубо Р., Термодинамика 1970.
  2. ↑ 2,0 2,1 Акопян А. А., Общая термодинамика 1955.

Адабиётлар