Issiqlik oltin odam

Олтин одам (қозоқча: Есік Алтын адамы) — 1969—1970-йилларда Олмаота шаҳридан^[1] 53,5 километр узоқликда, Иссиқ дарёси бўйида баландлиги 6 метр, диаметри 60 метрга етган Иссиқ қўрғонини қазиш натижасида топилган археологик топилманинг шартли номи^[2]. Олтин кийимдаги сак жангчисининг қолдиқларини ифодалайди^[3].

Қабр ва топилмаларнинг тавсифи

1969-йилда археолог Кемел Ақишев бошчилигидаги бир гуруҳ совет олимлари Иссиқлик қабристонининг ноёб археологик мажмуасини топдилар. Иссиқ қўрғони Иссиқ тоғ дарёсининг чап қирғоғида, Иссиқ шаҳри яқинида, Олмаотадан 50 километр шарқда жойлашган қабристон мажмуасининг бир қисмидир. Қабристон диаметри 30 метрдан 90 метргача, баландлиги 4 метрдан 15 метргача бўлган 45 та йирик шоҳона қабрлардан иборат. Иссиқ қўрғони қабристоннинг ғарбий ярмида жойлашган эди. Унинг диаметри 60 метр, баландлиги 6 метр. Тўсиқ бузилганидан сўнг, қадимги горизонт сатҳидан 1,2 метр чуқурликда иккита дафн топилди: марказий ва латерал (жанубий).

Марказ бир неча бор талон-тарож қилинган. Ён қабр бузилмаганлиги аниқланган, дафн этилган ва кўмилган ашёлар тўлиқ сақланиб қолган. Дафн хонаси қайта ишланган арча дарахтидан қурилган. Шимолий ярмида дафн этилган одамнинг қолдиқлари топилган. Дафн хонасидан 4000 дан ортиқ тилла буюмлар, темир қилич ва ханжар, бронза ойна, лой, металл ва ёғоч идишлар топилган.

Тян-Шан арчаси танасидан ўйилган ён дафн хонасидан бир пайтлар кийим-кечак, поябзал ва бош кийимларга тикилган олтин чойшабдан ясалган тўрт мингдан ортиқ безак буюмлари, шунингдек, тилла узуклар, ҳайкалчалар, бронза ва олтин қуроллар, турли идишлар топилган. Қабрдан 26 та ёзув белгиси бўлган кумуш коса топилган. Топилма милоддан аввалги ВИ—В асрларга тўғри келади.

Ён қабрнинг жанубий ва ғарбий қисмларида ёғоч, лой, бронза ва кумушдан ясалган идишлар, шимолий қисмида эса ёғоч полда бошини ғарбга қаратиб ётган дафн этилган одамнинг қолдиқлари топилган.

Скелет устида ва остидан кийим-кечак, бош кийим ва поябзалдан кўплаб олтин безаклар топилган. Яқин атрофда охиратда фойдали бўлиши мумкин бўлган қуроллар ва турли хил идишлар ётқизилган. Чап қўлнинг тирсагида учи тилларанг ўқ, бу ерда, лекин тирсагидан юқорида қамчи бор, унинг дастаси спирал тарзда кенг тилла тасма билан ўралган, ундан баландроқда бронза ойна ва қизил бўёқ солинган халта жойлашган.

О. И. Исмағуловнинг антропологик таърифига кўра, Иссиқлик қўрғонида дафн этилган одам Етисув сакларига хос бўлган мўғулоид хусусиятлар қоришмаси билан европача кўринишга эга; унинг ёши 16-18 ёш^[4]. Кейинчалик суяк қолдиқларининг йўқолиши туфайли ташқи кўринишни қайта тиклаш ёки хромосома таҳлилини ўтказиш мумкин эмас. Қабрдан топилган нарсалар эркак ёки аёлга тегишли бўлиши мумкин.

Костюм ва бош кийимни қайта тиклаш учун бир нечта вариант мавжуд.

Тахминларга кўра, бу сак-тиграҳауда, чунки унинг бошида 70 см баландликдаги учли бош кийими бор, олтин плиталар ва отлар, леопарлар, тог 'эчкилари, қушлар, дарахтлар тасвирлари билан безатилган. Бўйинда йўлбарс бошлари кўринишидаги учлари бўлган олтин торк бор. Бош суягининг чап томонида грануляция ва фируза кулонлари билан безатилган тилла сирға топилган.

Кийим шакли ва дафн қилиш усули „Олтин одам“нинг таниқли саклар етакчисининг авлоди ёки қирол оиласи аъзоси бўлганлигини кўрсатади. Баъзи қозоқ тарихчилари дафн этилган ер уйшунларга тегишли, деган фикрни илгари сурадилар.

Эҳтимол, тантанали ёки расмий кийимда дафн этилган: юпқа ипак кўйлак, калта камзул, тор қизил замш шим ва пошнасиз баланд этик. Раҳбарнинг бошида баланд конуссимон қалпоқча – қулоқ бор эди. Бўйин қисмида учлари йўлбарснинг боши шаклида бўлган уч бўлакли қувурли торк топилди. Елекнинг устига фигурали қуйма плиталардан ясалган оғир камар тақилган. Марҳумнинг ўнг томонида, ёғоч қиндаги қилич камарида от жанги учун қилич бор эди; Чап томонда, элк ва от кўринишидаги қопламали ғилофда темир ханжар бор. Унинг тепасида иккита грифон боши кўриниши бор; Олтин барг билан қопланган. Пичоққа турли ҳайвонлар тасвирланган тилла лавҳалар ишланган. Чап елкада олтин учи ва олтин билан безатилган қамчи билан рамзий таёқ қўйилган. Қурол-яроғнинг ўзига хос хусусиятлари Иссиқлик қўрғонини милоддан аввалги В—ИВ ёки ИВ—ИИИ асрларга тегишли деб ҳисоблаш имконини беради^[5].

Олтин одам тарихи

1963-йилда Иссиқ кўлидан кучли сел келди. Ҳодиса оқибатида қишлоқдаги кўплаб уй-жойлар ва саноат бинолари, жумладан, маҳаллий автобаза ҳам сув остида қолган. 1968-йилда Иссиқлик шаҳар мақомини олди, бунинг натижасида вилоят марказининг инфратузилмасини ривожлантириш зарурияти юзага келди. Бошқа вазифалар қаторида шаҳарга кираверишда янги автобаза қуриш ҳам бор эди. СССРнинг „Тарих, археология ва маданият ёдгорликларини муҳофаза қилиш тўғрисида“ги қонунига биноан, қурилиш учун ер ажратилгандан сўнг, ушбу ҳудудда тарихий ёдгорликлар мавжудлигини ваколатли орган билан келишиш керак эди. Шу мақсадда археолог Бекен Нурмуханбетов лаборант ва фотограф (Олег Медведев) билан обектга борди. Ушбу қабристон келажакдаги автобаза ҳудудида жойлашган эди. Уни ўрганиш бошланди – 1969-йил давомида қирғоқ бузилди ва 1970-йил баҳорида марказий қабр очилди, бир неча бор талон-тарож қилинган. Иш ниҳоясига етгач, Б. Нурмуханбетов ўз инстинктига ишониб, булдозерчилардан марказий дафн этилган жойдан яна ўн метр шимолга „ўтиш“ни сўради. Бир неча ўтгандан сўнг булдозер тиғи қароқчилар безовта қилмаган ёғоч ромга дуч келди. Бутун ёғоч уйни тозалагандан сўнг, ёш археолог ўз ҳамкасбларини чақиришга қарор қилди. Шундан сўнг устоз Кемел Ақишев қазиш ишларини ўз зиммасига олди.

Айни пайтда Бекен оға Иссиққўрғонлари ўрнида очиқ осмон остидаги музей очган бўлиб, у ерда саклар қўрғонларининг асосий сақловчиси ҳисобланади.

Қозоғистоннинг рамзлари

Иссиқ мўри хазиналари, шу жумладан аниқ нусхаси, Олмаотидаги Археология музейида намойиш қилинган эди, ҳозирда Қозоғистон Республикасининг Остонадаги Олтин ва қимматбаҳо металлар давлат музейида намойиш қилинмоқда.

„Олтин одам“ қанотли барс устида Қозоғистоннинг миллий рамзларидан бирига айланди. Сак жангчисининг нусхалари Қозоғистоннинг кўплаб шаҳарларида ўрнатилган, улардан бири Алматидаги Мустақиллик ёдгорлигининг чўққисида жойлашган.

Қозоғистонда археологик қазишмалар натижасида „олтин одам“ деб аталадиган бешта қабр топилган. Иккинчи „олтин одам“ Аралтобе мўридидан топилган, учинчиси – Шиликти мўрида Байқетобедан, тўртинчиси – Остонанинг атрофидан, бешинчи „олтин одам“ Талдй Қарқарали туманидаги қабристондан топилган.

Галерея

Иссиқлик Олтин катафракти
„Қозоғистон Республикаси мустақиллигига 10 йил“ медали
Номинал қиймати 1000 тенге бўлган эсдалик олтин тангада „Олтин одам“ тасвири
„Олтин одам“га бағишланган Қозоғистон маркаси

Яна қаранг

Катафрактлар

Манбалар

↑ К. Акишев Курган Иссык. — М., 1978 г.; Ведомственный архив РГП «Ғылым ордасы». — Фонд 11, Опись 1Л, Дело 71, листы 52,58; Там же. — дело 73, листы 41, 46, 59
↑ 43°24′2″Н 77°23′52″Э / 43.40056°Н 77.39778°Э / 43.40056; 77.39778
↑ Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.
↑ К. А. Акишев. «Курган Иссык, Искусство саков Казахстана». Искусство, 1978.
↑ К. А. Акишев. Древние и средневековые государства на территории Казахстана. Министерство образования Казахстана, 2013. ИСБН 978-601-7312-28-2.

[1] К. Акишев Курган Иссык. — М., 1978 г.; Ведомственный архив РГП «Ғылым ордасы». — Фонд 11, Опись 1Л, Дело 71, листы 52,58; Там же. — дело 73, листы 41, 46, 59

[wikimapia-2] 43°24′2″Н 77°23′52″Э / 43.40056°Н 77.39778°Э / 43.40056; 77.39778

[3] Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.

[4] К. А. Акишев. «Курган Иссык, Искусство саков Казахстана». Искусство, 1978.

[5] К. А. Акишев. Древние и средневековые государства на территории Казахстана. Министерство образования Казахстана, 2013. ИСБН 978-601-7312-28-2.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]