Italiya

Италия Республикаси
Италия Республикаси
	Байроқ Герб
	Шиор: Репубблиcа Италиана; Италянча: Италянча Италия Республикаси
	Мадҳия: Ил Cанто дегли Италиани ; (тҳе Сонг оф тҳе Италианс)
Пойтахт	Рим
Расмий тил(лар)	Италян
Ҳукумат	Парламентлик Республика
• Президент	Сергио Маттарелла
• Бош Вазир	Гиусеппе Cонте
Асослаш (Италия Қироллиги бирлашиши)
• Сана	17 март 1861
Майдон
• Бутун	301,230 км2 (70-ўрин)
• Сув (%)	2.4
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат	58,103,033 (23-ўрин)
• Зичлик	192/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$1,651,000 мил. (8-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$28,415
Пул бирлиги	Евро (ЭУР)
Вақт минтақаси	УТC+1
• Ёз (ДСТ)	УТC+2
Қисқартма	ИТ
Телефон префикси	39
Интернет домени	.ит
	таҳрир кузат

Италия (италянча: Италиа), Италия Республикаси (италянча: Репубблиcа Италиана) — Европа жанубида, Ўрта денгиз ҳавзасида жойлашган давлат. Апеннин яримороли, Сицилия, Сардиния ва бошқа кичик оролларни ўз ичига олган. Майдони — 302,073 км². Аҳолиси — 58 968 501 киши (2024). Маъмурий жиҳатдан 20 вилоят (регионе)га бўлинади. Пойтахти — Рим шаҳри. Италия Европа давлатлари орасида ЙИМ ҳажми ва ривожланиш даражасига кўра, 1-ўринни эгаллайди, дунёда эса 37-ўринни эгаллайди^[1].

Асосий маълумотлар

У шимоли-ғарбда Франсия (чегара узунлиги — 488 км), шимолда Швейсария (740 км) ва Австрия (430 км), шимоли-шарқда Словения (232 км) билан чегарадош .

Италия ҳудудида иккита анклав давлат мавжуд: Сан-Марино давлати ва Италия билан боғлиқ бўлган Ватикан давлати, Рим ҳудудида жойлашган бўлиб, уларнинг ҳар бири билан Италиянинг ички чегараси мос равишда 39 км ва 3,2 км.

Апеннин ярим оролини , Болқон ярим оролининг чекка шимоли-ғарбини , Падана текислиги , Алп тоғларининг жанубий ён бағирлари , Сицилия , Сардиния ороллари ва бир қатор кичик оролларни эгаллайди .

Италияда 58 та ЮНЕСКО нинг Бутунжаҳон мероси об'эктлари мавжуд.

Этимологияси

Асосий мақола: Италия номи

Италиа сўзининг келиб чиқиши номаълум. Энг кенг тарқалган нуқтаи назарга кўра, бу атама Грециядан келган ва " бузоқлар мамлакати " деган маънони англатади . Буқа Италиянинг жанубида истиқомат қилган халқларнинг рамзи бўлиб, кўпинча Рим бўрини овлаган ҳолда тасвирланган. Дастлаб, Италиа номи фақат Жанубий Италия (замонавий Калабрия вилояти) томонидан эгаллаб олинган ҳудуднинг бир қисмига тегишли эди.

Давлат тузилиши

Давлат бошқаруви асослари

Италия унитар парламент типидаги унитар республикаси. Давлатнинг асосий қонуни 1947-йилда қабул қилинган конституциядир .

Давлат раҳбари — Италия президенти .

Ижро этувчи ҳокимият ва ҳукуматни Италия Вазирлар Кенгаши Раиси бошқаради. 2013-йил феврал ҳолатига кўра ҳукумат тузилмаси қуйидаги вазирликларни ўз ичига олган:

Қонун чиқарувчи ҳокимият Италиянинг икки палатали парламенти бўлиб, 5 йилга сайланади.

Италия Депутатлар палатаси — 400 аъзодан иборат.
Италия Сенати — 200 аъзодан иборат.

Сиёсий партиялар

Асосий мақола: Италиядаги сиёсий партиялар

Италияда замонавий партия тизими Иккинчи жаҳон урушидан кейин ривожланди. Италия Республикаси Конституциясининг 49-моддасига кўра, сиёсий партия фуқароларнинг „миллий сиёсатни белгилашга демократик ҳисса қўшиш“ ҳуқуқидан фойдаланадиган эркин бирлашмасидир. 2013-йилги парламент сайловлари натижаларига кўра, Италия парламенти палаталаридан камида биттасида 25 та, жумладан, минтақавий ва эмигрант партиялар вакиллик қилади .

Замонавий Италия ривожланган кўп партиявийлик тизими билан ажралиб туради (50 га яқин сиёсий партиялар фаол). Сайловда иштирок этувчи партиялар фаолияти солиқ тўловчиларнинг ўзлари танлашига кўра солиқлар ҳисобидан молиялаштирилади . Парламентда мутлақ кўпчиликка эга бўлмаган мамлакатнинг йирик партиялари кичикроқ партиялар билан коалиция ҳукуматларини тузишга мажбур. Фашизм тарғиботи ва фашистик ташкилотларнинг фаолияти қонун билан тақиқланган .

Энг йирик партиялар:

" Демократик партия " — чап марказ
" Беш юлдуз ҳаракати " — чап қанот популист
" Италия олдинга " — консерватив
" Италия биродарлар " — ўнг марказ
" Шимолий лига " — тўғри
" Италия учун қутблар " — машҳур

Партиялар коалицияларда бирлашган — ўнг (Озодлик халқи, Христиан-демократик партия, Шимолий лига) ва чап (ДПЛС, СП, Халқ партияси, экологлар).

Ҳуқуқий тизим

Олий суд — Олий кассация суди (Cорте супрема ди cассазионе), апелляция судлари — апелляция судлари (Cорте д’аппелло) ва ҳакамлар ҳай’ати (Cорте д’ассисе д’аппелло), 26 та суд. Апелляция ҳар бир туманда (дистретто), биринчи инстанция судлари — судлар (Трибунале) ва ҳакамлар ҳай’ати (Cорте д’ассисе), ҳар бир туманда (cирcондарио), суд тизимининг энг қуйи даражасида (Гиудиcе ди паcе) ишлайди., прокуратура назорати органлари — Олий кассация инстанцияси Бош прокуратураси (Проcура Генерале прессо ла Супрема Cорте ди Cассазионе), апелляция судлари ҳузуридаги бош прокуратуралар (Проcуре Генерали прессо ле Cорти д’Аппелло), республика прокуратуралари. оддий судларда (Проcуре делла Репубблиcа прессо ил Трибунале ординарио), маъмурий судловнинг энг юқори суди — Давлат кенгаши (Cонсиглио ди Стато), маъмурий адлия апелляция судларида — минтақавий маъмурий судлар (Трибунале Амминистративо Регионале), энг юқори назорат органи — Ҳисоб суди (Cорте деи cонти), мафияга қарши кураш органлари — Олий кассация суди Бош прокуратураси ҳузуридаги Миллий антимафия бошқармаси (Дирезионе назионале антимафиа), туман мафияга қарши кураш бўлимлари (Дирезионе дистреттуале антимафиа) ҳузурида. апелляция судларининг бош прокурорлари, Ички ишлар вазирлигининг жамоат хавфсизлиги бошқармаси ҳузуридаги Мафияга қарши тергов бўлими (Дирезионе Инвестигатива Антимафиа) (Жиноят мафиясига қарши курашни мувофиқлаштириш бўйича Олий комиссар (Алто cоммиссарио) ўрнига яратилган). пер ил cоординаменто делла лотта cонтро ла делинқуэнза мафиоса)) ва Миллий анти-мафия прокурори (Проcураторе назионале антимафиа), судяларни ўқитиш юридик касблар ихтисослашуви мактаби (Сcуола ди спеcиализзазионе пер ле профессион анд) томонидан амалга оширилади. Олий магистратура мактаби (Сcуола супериоре делла магистратура). Конституциявий назоратнинг суд органи Конституциявий суддир.

Конституциявий аҳамиятга эга бўлган органлар

Конституциявий органлардан ^{[италия]}, яъни Президент, Парламент, Ҳукумат, суд ^{[италия]} ва Конституциявий суддан ташқари, Италия Конституцияси конституциявий аҳамиятга эга бўлган органлар тизимини ҳам назарда тутади ^:

Миллий иқтисодий ва меҳнат муносабатлари кенгаши ^{[италийқ]}
Италия Республикаси Давлат Кенгаши ^{[италия]}
Ҳисоб палатаси ^{[италия]}
Судялар олий кенгаши ^{[италия]}
Италия Олий Мудофаа Кенгаши
Сицилия вилояти давлат комиссарлиги ^{[италия]}
Давлат рамзлари
Италиянинг давлат рамзлари конституция ва амалдаги қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади. Италия байроғи 3:2 нисбатда бўлган тўртбурчаклар панели бўлиб, тенг ўлчамдаги учта вертикал чизиққа бўлинган — қутб четида яшил, ўртада оқ ва панелнинг эркин четида қизил рангда. Италия уч рангли биринчи марта 1797-йил 7-январда Эмилияда Жузеппе Cомпагнони томонидан эълон қилинган республика байроғи сифатида пайдо бўлди. Наполеон ҳукмронлиги даврида байроқ франсуз инқилобининг рамзи сифатида ҳам ишлатилган. Вена конгресси ва қайта тикланишдан сўнг, уч рангли ранг озодлик рамзи бўлиб қолди ва 1831-1848-йиллардаги инқилобий ҳаракатларда қўлланди. Италиянинг миллий герби — чап томонда зайтун новдаси ва ўнгда эман новдаси ўртасида жойлашган беш қиррали тишли ғилдирак устига ўрнатилган қизил қирралари бўлган оқ беш қиррали юлдуз. Яшил новдалар бош оқ ҳарфларда „Италия Республикаси“ (Италия: РЕПУББЛИCА ИТАЛИАНА) ёзуви билан қизил лента билан боғланган. Италия Республикасининг расмий герби Италия Президенти Энрико де Никола томонидан 1948-йил 5-майда эълон қилинган. Гербнинг эскизини рассом Паоло Пасчетто яратган бўлиб, у 1946-1947 -йиллардаги танловларда 500 та бошқа номзод ва 800 га яқин эскизлар орасида ушбу ҳуқуқни қўлга киритган. Италиянинг миллий мадҳияси, шунингдек, " Италия биродарлар " ва „Италияликлар қўшиғи“ сифатида ҳам танилган, 1946-йил 12-октябрдан 2017-йил 15-ноябргача Италия Республикасининг норасмий мадҳияси эди . 2005-йил 17-ноябрда Сенат расмий мадҳия тўғрисидаги қонунни биринчи ўқишда қабул қилди, аммо қонун ниҳоят 12 йилдан сўнг қабул қилинди. Мадҳия матни 1847-йилнинг кузида Гоффредо Мамели томонидан, мусиқаси эса бироздан кейин бастакор Мишел Новаро томонидан ёзилган. ХХ асрнинг 80-йилларида Жузеппе Вердининг „Набукко“ операсидан парча ҳам кенг тарқалиб, мадҳия сифатида ижро этилган^[2].

Давлат байрамлари

1-январ — Янги йил (Ил Cаподанно);
6-январ — Эпипҳанй (л’Эпифаниа) ёки Бефана (Ла Бефана), Эпипҳанй, Эпипҳанй ;
8-март — Халқаро хотин-қизлар куни (Ла Феста делла Донна);
21-апрел — Римнинг ташкил топган куни (Натале ди Рома);
25-апрел — Фашизм ва немис истилосидан озод қилинган кун (Ла Либеразионе);
1-май — Меҳнат куни (Меҳнат куни) (Ла Феста дел Лаворо);
2-июн — Италия Республикаси эълон қилинган кун (Ла Феста делла Репубблиcа);
15-август — Феррагосто (Ил Феррагосто) Биби Марямнинг тахмини ёки Биби Марямнинг тахмини (Л’Ассунзионе);
1-ноябр — барча азизлар куни (Ил гиорно ди тутти и Санти ёки Огниссанти);
2-ноябр — Ўлган барча руҳлар куни (Ил гиорно делла Cоммеморазионе деи Дефунти);
8-декабр — Биби Марямнинг беғубор концепцияси (Л’Иммаcолата Cонcезионе);
25-декабр — Масиҳнинг туғилган куни (Ил Натале);
26-декабр — Муқаддас Стивен куни (Санто сиёсат

Ташқи сиёсати

Асосий мақола: Италия ташқи сиёсати

Тарихий кўриниш

1861-йилгача Италия парчаланиб кетган эди, шунинг учун кўплаб Италия давлатлари қўшни кучли давлатларга эътибор қаратиб, ўзларининг ташқи сиёсатини олиб бордилар. Жаҳон урушидан олдинги Европа ҳарбий блок 1861-йилдан бошлаб бирлашган Италиянинг сиёсати у ерда яшовчи италияликлар билан ҳудудларни, яъни Папа давлатлари, Трентино, Истрия, Далматияни қўшиб олишга қаратилган эди. Италия ҳам ўзининг мустамлака империясини яратишга интилди. 1870-йилги ФранкПруссия уруши пайтидаИталияПападавлатларини аннексия қилди. Кейинчалик ташқи сиёсатини Германияга қаратди, чунки у Франсия ҳам даъво қилган Тунисда ўз ўрнини эгаллашни хоҳлади. Бироқ Истрия ва Трентинони қўшиб олиш истаги туфайли Италия ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Австрия-Венгрия билан тўқнаш келди .

1914-йилдан бери Италия Германия билан иттифоқчи Антанта билан музокаралар олиб бормоқда. Натижада, 1915-йилда Антанта мамлакатлари Италияга Антанта тарафини олишга рози бўлса, керакли ҳудудларни ваъда қилди. Ва 1915-йилда Италия Австрия-Венгрияга ҳужум қилди. 1918-йилдаги Париж тинчлик конференцияси натижасида Италия Истриа, Трентино ва Адриатик денгизидаги бир қатор оролларни қабул қилди. Биринчи жаҳон урушидан кейин Италиянинг янги рақиби — Серблар, Хорватлар ва Словенлар Қироллиги пайдо бўлди, у 1929-йилда Югославияга айланди. Фашистлар ҳокимият тепасига келгач, Италиянинг ташқи сиёсати ниҳоятда радикал тус олди. Югославия билан тўқнашувлар Иккинчи жаҳон уруши охиригача долзарб бўлиб қолди, бунинг натижасида Италия Далматия, Истрияни Югославияга қайтарди ва Албанияга мустақиллик берди .

Ташқи сиёсатдаги энг муҳим воқеалардан бири 1947-йил февралида Парижда Италия билан Иттифоқчи тинчлик шартномасининг имзоланиши бўлди. Шартномага кўра, Италияда фашистик ташкилотлар тарқатиб юборилди, босқинчи қўшинлар олиб чиқилди, чегаралар белгиланди, Италия ҳудудида ҳарбий базаларни жойлаштириш тақиқланди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин Италиянинг сиёсати пассив эди, мамлакат НАТО ва АҚШ йўлидан борди. Мамлакатда Италиянинг „ўрта куч“ роли ғояси ҳукмрон эди. 1949-йил 4-апрелда Вашингтонда Шимолий Атлантика шартномаси расман имзоланди. АҚШ, Франсия, Буюк Британия, Белгия, Канада, Голландия, Люксембург, Норвегия, Дания, Португалия ва Исландия вакиллари билан биргаликда Шимолий Атлантика пакти Италия ҳукумати вакили, ташқи ишлар вазири Карло Сфорза томонидан имзоланди. Ташқи ишлар вазири Сфорза, шунингдек, Италиянинг Европа Кенгаши (1949) ва Европа Кўмир ва Пўлат Ҳамжамиятига (1951) қўшилишини фаол равишда илгари сурди .

1955-йил охирида Италия БМТга аъзо бўлди .

1960-йилларнинг бошидан бери Италия инқирозларни бошқариш ва дунёнинг турли мамлакатларида БМТнинг тинчликпарвар операцияларида иштирок этишда ажойиб тажрибага эга бўлди. Бундай халқаро фаолият Италия ташқи сиёсатининг ажралмас қисмига айланади ва Италиянинг халқаро нуфузини мустаҳкамлайди. Италия 1963-йилда Конгода тинчлик ўрнатиш амалиётига катта ҳисса қўшди. Италиянинг можароларни ҳал қилишдаги иштироки 1980 йилдаги Ливия миссияси муносабати билан янада муҳимроқ бўлди. туфайли кенгайди .

1964-йилдан бери Италия Ташқи ишлар вазирлиги (ички италянча атамаси Фарнесина) биринчи марта аёлларни ишга қабул қила бошлади .

1970-йилларнинг охирига келиб, бирин-кетин ички сиёсий инқирозни бошдан кечираётган Италиянинг пассивлиги Ғарбий Европада европаизмга содиқлик ҳақидаги риторик декларациялар билан қопланди. 1980-йиллар охирида Ғарбий Европа ва Қўшма Штатлар ўртасида тебраниб турган Италия ташқи сиёсатининг маятник Америка босқичида қотиб қолди .

1980-йилларнинг охирида бу мафкура Югославия парчаланишининг бошланиши туфайли ўзгара бошлади. Италия пост-Югославия маконида ва умуман Ўрта ер денгизидаги жараёнларга кўпроқ эътибор бера бошлади. 1980-йиллар бошида Италиянинг Ўрта ер денгизи сиёсатига янги туртки берилди. Мамлакат НАТО бўйича ҳамкорларидан сезиларли даражада мустақилликка эриша олди ва минтақада ўз йўналишини давом эттира бошлади. 1980-йилда Малта билан ҳарбий ва иқтисодий ҳамкорлик тўғрисида шартномалар тузилиши, 1982-1984-йилларда италияликларнинг Ливандаги халқаро қўшинлар таркибида иштирок этиши, 1984-йилда Сувайш каналини миналардан тозалаш бўйича операциялар шу даврда Италия сиёсатининг ўзига хос кўринишларидандир.

1990-йилларнинг иккинчи ярмидан бошлаб Италия ташқи сиёсатида Европа Иттифоқидаги давлатни аниқлаш билан боғлиқ муаммо биринчи ўринга чиқди. Энг аввало, ягона Европа валютаси — еврони жорий этиш масаласига эътибор қаратилди.

ХХИ асрнинг бошларида мамлакат Греция, Словения, Хорватия, Босния ва Герсеговина ва Албания билан биргаликда янги субминтақавий лойиҳа — Адриатик ва Иония ташаббуси (АИИ) ни илгари суришда иштирок этди. Ташқи ишлар вазирлари даражасидаги конференсия 2000-йил 20-майда Италиянинг Анкона шаҳрида бўлиб ўтди ва Италия учун Болқонда янги таъсир каналларини очди. Шунингдек, АИИ ташкил этилгандан сўнг, Италия амалда Болқондаги инқироздан кейинги ривожланишни тартибга солишга қодир бўлган Ғарбий Европанинг асосий давлатларидан бирига айланди, бу Италияга ўзини жанубий мамлакатларнинг тортишиш марказларидан бири сифатида кўрсатиш имкониятини берди. 2001-йил 11-сентябрда АҚШда содир бўлган воқеалардан сўнг Италия ўз саъй-ҳаракатларини Ғарб ва Ислом дунёси ўртасидаги алоқаларни тиклашга йўналтирди .

2001-2006-йилларда Бош вазир ва Италия ташқи ишлар вазирлари минтақавий инқирозни ҳал қилишда Рим воситачилигида Фаластин ва Исроил маъмуриятлари ўртасида мулоқот ўрнатиш мақсадида бир қанча ташрифлар қилди. Италия Президентининг Туркияга биринчи давлат ташрифи 2005-йил 22-ноябрда бўлиб ўтди. Карло Чапми Туркиянинг Европа Иттифоқига аъзо бўлиш интилишларини қўллаб-қувватлашини билдирди, шунингдек, мамлакат ва унинг раҳбарияти ЕИ томонидан қабул қилинган стандартларга эришиш учун саъй-ҳаракатларни амалга ошириши кераклигини таъкидлади .

Италия ташқи сиёсатининг устувор йўналишларига қуйидагилар киради: Ўрта ер денгизи, Болқон минтақаси, Америка Қўшма Штатлари, Европа Иттифоқи, Марказий ва Шарқий Европа мамлакатлари, Россия. Италия ташқи сиёсатининг энг муҳим мақсадларидан бири БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзоси сифатида ўрин олишдир .

2011-йилга келиб, Италия ташқи хизматининг глобал тармоғи 300 дан ортиқ элчихоналар, консулликлар, маданият институтлари ва маҳаллий ҳамкорлик агентликларидан иборат эди. бўлганлиги сабабли фақат 22 нафар дипломат Италия элчиси даражасига эга эди. 2016-йилда трансмиллий даражада ишлаган италиялик дипломатларнинг энг кўзга кўринганлари Европа Иттифоқининг ташқи ишлар ва хавфсизлик сиёсати бўйича Олий вакили Федерика Могерини ва БМТнинг Сурия бўйича махсус вакили Стаффан де Мистурадир .

2011-йил маълумотларига кўра, хориждаги италян диаспораси дунёдаги энг йирик диаспоралардан бири бўлиб, тахминан 5 миллион кишини ташкил қилади.

Россия билан муносабатлар

Асосий мақола: Россия-Италия муносабатлари

ХХИ асрнинг бошларида Россия ва Апеннин ярим ороли давлатлари ўртасидаги муносабатлар ўрнатилганининг 500 йиллиги нишонланди, улар бир хил цивилизацияга мансубликни англаш ва умумий ахлоқий тамойилларга асосланган эди .

Италия Россия Федерацияси билан дипломатик муносабатларга эга: СССР билан 1924-йил 7-февралда ўрнатилган, 1941-йил 22-июнда Италия томонидан узилган, 1944-йил 25-октябрда тикланган. Шу вақт ичида Италия ва СССР/Россия ўртасида икки томонлама виза режими амалда бўлган .

1966-йил апрел ойида СССР Ташқи ишлар вазири Андрей Громиконинг Италия Республикасига биринчи расмий ташрифи бўлди. Италиянинг Гитлер коалициясида иштирок этиши натижасида юзага келган ўн йиллик совуқ муносабатлардан сўнг, ташриф нафақат икки томонлама муносабатлар соҳасида аниқ натижалар берди, балки халқаро сиёсат ва блоклараро масалалар бўйича СССР ва Италия позицияларининг яқинлашишига олиб келди. НАТО ва Варшава шартномаси ўртасидаги қарама-қаршилик. 1970-йиллардан бери Совет-Италия муносабатлари одатда кўтарилиш йўналиши бўйича ривожланиб бормоқда ва интенсивлиги ва самарадорлиги билан ажралиб туради. 1975-йилда Италия ва СССР ўртасидаги дўстона муносабатларни ривожлантириш истаги акс эттирилган Совет-Италия декларацияси имзоланди .

1969-йилда Апеннин оролларига табиий газ етказиб бериш бўйича биринчи Совет-Италия шартномаси имзоланди, 2006-йилда ЭНИ ва Газпром ўртасидаги Италияга газ етказиб бериш бўйича стратегик келишув 2035-йилгача узайтирилди .

Биринчи олий даражадаги музокаралар Михаил Горбачёвнинг 1989-йил 29-30-ноябр кунлари Римга ташрифи чоғида бўлиб ўтди. Италия биринчилардан бўлиб янги Россияни СССРнинг ҳуқуқий вориси сифатида тан олди. Россия Президенти Борис Елциннинг 1991-йил 19-20-декабр кунлари Римга ташрифи муҳим воқеа бўлди. Натижада икки томонлама муносабатлар асослари тўғрисида қўшма баёнот қабул қилинди, маданий алмашинув тўғрисидаги протокол имзоланди. 1994-йил 14-октябрда Дўстлик ва ҳамкорлик шартномаси имзоланди. 1994-йилда Бош вазир Силвио Берлускони ташаббуси билан Елцин Неаполда бўлиб ўтган дунёнинг етти етакчи давлати саммитига таклиф қилинди, бу Россиянинг Г7га интеграциялашуви ва Г8га айланишининг бошланиши бўлди. 2014. 1998-йилда „Россия ва Италия ўртасидаги муносабатлар бўйича ҳаракатлар режаси“ жорий этилди. 2014-йилга қадар Италия Украинадаги воқеалар муносабати билан Европа Иттифоқининг Россияга қарши санксияларига қўшилгач, Москва ва Римда мунтазам равишда юқори даражадаги расмий учрашувлар бўлиб ўтди. Чиги саройи ва Кремл ўртасида тўғридан-тўғри алоқа линияси мавжуд. Санкциялар 2020-йил 31-июлгача узайтирилди. Шу билан бирга, оммавий ахборот воситалари Италия Европа Иттифоқининг учта давлатидан бири (Венгрия ва Греция билан бирга) Россияга қарши чеклов чораларини камида қўллаб-қувватлайдиган ва уларни заифлаштиришни талаб қилаётганини таъкидлади. Италия ташқи сиёсатининг замонавий босқичи, айниқса Бош вазир Берлускони даврида, Россия билан конструктив муносабатлар билан ажралиб турарди — Италиянинг НАТО ва Европа Иттифоқидаги мажбуриятларини сақлаб қолган ҳолда, Россия учун қабул қилиниши мумкин эмас. 2004-йил июн ойида Россия Федерацияси ва Италия Республикаси фуқароларига визалар беришни соддалаштириш бўйича ҳукуматлараро битим имзолангани муҳим воқеа бўлиб, у ёшлар, олимлар, маданият арбоблари, тадбиркорлар ва давлат хизматчилари учун ўзаро алоқаларни йўлга қўйди. Россиядан сайёҳларни қабул қилувчи энг йирик италян компанияси Италcамел ҳисобланади. 2014-йил ҳолатига кўра Россияда 24 та Италия виза марказлари фаолият кўрсатган; 2013-йилда россияликларга максимал визалар берилган — 770 минг; 2013-йилда Италияга 1,2 миллион Россия фуқаролари ташриф буюрган, бу бутун Россия-Италия тарихидаги энг юқори кўрсаткичдир. муносабатлар. Европа Иттифоқи томонидан Россияга қарши санкциялар киритилгандан сўнг, Россиядан келган туристларнинг йиллик сони 50% га камайди .

2013-йилда ўзаро товар айирбошлаш тарихий энг юқори кўрсаткичга етди — 53,9 миллиард доллар, ўзаро санксиялардан сўнг кескин пасайиш кузатилди, 2016-йилда товар айирбошлаш атиги 19,8 миллиард долларни ташкил этди. Ушбу кўрсаткичга кўра, Италия 2013-йилда Россиянинг Европа Иттифоқидаги учинчи йирик савдо шериги, дунёда тўртинчи ўринни эгаллади .

2015- йилда Италия Россиядан Германияга „Шимолий оқим ИИ“ газ қувури қурилишига қарши чиқди ва бу лойиҳа Россияга қарши санксиялар руҳини бузиши ва Германиянинг иқтисодий манфаатларини Европа бирлигидан устун қўйишини таъкидлади. Шу билан бирга, Италия ҳукумати Европа Иттифоқининг „Жанубий оқим“ қурилишини бекор қилишга олиб келган ҳаракатларини танқид қилди, яъни бу йўналиш орқали Россия гази Италияга оқиб чиқиши керак эди .

2020-йилнинг март ойида Италияда CОВИД-19 коронавирус инфексияси авж олган пайтда, мамлакатда пандемиядан вафот этганлар сони 10 минг кишига яқинлашганда, Россия Апеннин оролларига россиялик шифокорлар бригадаларини юборди ва улар билан ҳимоя воситалари, мобил тизимлар базасида. Транспорт ва ҳудудни аэрозол билан зарарсизлантириш учун " КАМАЗ ", тиббий асбоб-ускуналар, стерилизация учун дала лабораториялари. Ёрдам Россия Федерацияси Аэрокосмик кучлари самолётларини жалб қилган ҳолда Россия Федерацияси Мудофаа вазирлиги орқали тақдим этилди. Италияга этакчи ҳарбий вирусологлар ва бошқа мутахассислар билан 14 ВКС самолёти юборилди; жами 100 га яқин рус интернационалист аскари ВКС бортига келишди; уларнинг фаолиятининг асосий жойи Бергамо шаҳридаги инфекциянинг энг катта тарқалиши эди. Шу билан бирга, Ла Стампа газетаси манбаларга таяниб, бу ёрдамни „фойдасиз“ деб атади ва асосий бўлмаган вазирлик (Соғлиқни сақлаш вазирлиги эмас, Мудофаа вазирлиги) тиббий ёрдам кўрсатаётганини таъкидлади.

Халқаро аъзолик

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (1955)
НАТО (1949)
Европа Кенгаши (1949)
Европа Иттифоқи (1957)
Ўнлик гуруҳи (1964) .

НАТОнинг бир қисми сифатида

Италия 1949 йил апрел ойида иттифоқ тузилганидан бери НАТО аъзоси. НАТОда бўлишининг бошиданоқ Италия блокнинг Ўрта ер денгизидаги фойдали стратегик форпости, Жанубий Европада Америка ҳарбий иштирокини кенгайтириш учун трамплин ролини ўйнашга мўлжалланган эди. Италиянинг Шимолий Атлантика алянсига кириши бош вазир Де Гаспери бошчилигидаги Италия христиан демократларининг (CДА) америкапараст курси туфайли эди, у Қўшма Штатлар ва унинг мудофаа салоҳиятини асосий таянч ва мудофаа деб ҳисоблаган ва кучли ҳаракатларга қарши курашган. Вашингтон томонидан Италияни америкапараст блокга қўшишни мақсад қилган .

Ўзининг ҳарбий базаларини Италия ҳудудида жойлаштиришга интилаётган Қўшма Штатлар 1947-йилда Италия билан бу масала бўйича музокараларни бошлади ва аллақачон 1948-йилда мамлакатлар ўртасида махфий ҳарбий протокол имзоланди. Ҳужжатга кўра, Америка қўшинлари томонидан Италия ҳудудидан фойдаланиш учинчи кучга, эҳтимол, НАТО доктринасига кўра, Ғарбнинг асосий потенциал душмани ҳисобланган Совет Иттифоқига қарши ҳарбий амалиётлар ўтказилган тақдирда кўзда тутилган. Вашингтон шартномаси имзоланганидан кўп ўтмай, Италия ҳукумати ҳарбий ёрдам сўраб АҚШга мурожаат қилди. Бунинг учун Италия Америка ҳарбий базаларини жойлаштириш учун ҳудуд беришга рози бўлди. 1949-йилнинг ёзида Қўшма Штатлар янги замонавий ҳарбий об’эктларни қуриш, эски эскирган аэродромлар ва портларни тиклаш ва реконструксия қилиш бўйича ишларни бошлади. Ушбу режага кўра, Италиянинг Пантеллерия ва Лампедуза оролларида АҚШ ҳарбий-денгиз базалари ташкил этилган. 1954-йилда ҳукумат АҚСҲ билан Италияда Америка ҳарбий базаларини жойлаштириш тўғрисида шартнома тузди, уни нашр ҳам, парламент ҳам тасдиқламади. 1956 йилда НАТО, Америка Қўшма Штатлари ва Буюк Британия Гладио дастурини ишлаб чиқди, унинг мақсади Совет Иттифоқи босқинидан ҳимоя қилиш учун Италияда эр ости жанговар ҳужайраларни яратиш эди. 1972-йилда Италия ҳукумати Совет Иттифоқи билан сиёсий маслаҳатлашувлар тўғрисидаги протоколни имзолаш билан деярли бир вақтда Маддалена оролида Америка ядро сув ости кемаларини база билан таъминлаш тўғрисида АҚШ билан шартнома тузди. Италия Совуқ уруш даврида ҳам, у тугаганидан кейин ҳам АҚШ ва НАТОнинг Ўрта ер денгизидаги асосий форпости эди. Бу ўн йилликлар давомида Италия НАТО сиёсатини фаол қўллаб-қувватлаб, ўз ҳудудини нафақат базани, балки ҳарбий ҳаракатлар учун, масалан, 1999-йилда Югославияни бомбардимон қилиш пайтида, Ливиядаги операция пайтида (2012) ва бошқа жойларда „сакраш“ аэродромлари сифатида тақдим этди. ҳолатлар .

Шу билан бирга, Италиянинг ўзи (на атом электр станциялари, на нефт, газ, кўмирнинг саноат захиралари мавжуд бўлмаган энергия танқис мамлакат) тез ўзгариб турадиган ҳукуматлари ва беқарор ички сиёсий аҳволи билан, муҳим иқтисодий ва ҳарбий ресурсларга эга эмас. узоқ вақтдан бери НАТОда стратегик қарорлар қабул қилиш четида. Италиянинг НАТОдаги роли 1990-йиллардаги Югославия инқирози даврида ортиб борди. Югославия парчаланиб кетганидан кейин, Косово инқирози ва Италияда Косово мустақиллиги эълон қилинганидан кейин „ўрта куч“ ғояси „қаҳрамонлар дунёси“ ғоясига айланди, яъни., Италия муҳим ўрин эгаллаган дунё. Италия биринчилардан бўлиб Сербиянинг собиқ Косово вилояти суверенитетини тан олди ва кейин Болқон минтақасини НАТО доирасидаги мас’улият ҳудуди деб эълон қилди. 2003 йилда Италия урушга қарши кайфият ҳукмрон бўлишига қарамай, иттифоқчилик мажбуриятларини бажарди ва Саддам Ҳусайнни ағдариш учун коалиция кучларининг Ироққа бостириб киришини қўллаб-қувватлади. 2005-йил март ойида Ироқда террорчилар томонидан асирга олинган гаровга олинганларни озод қилишда жонини фидо қилган италян разведкаси Николо Калипарининг жасорати дунёда катта резонансга эга бўлди. Бу фожиа Италиянинг Ироқ урушидаги иштирокининг маъноси ҳақидаги оммавий мунозараларда бурилиш нуқтаси бўлди ва 2006-йилда Бош вазир Романо Проди даврида Италия қўшинлари Ироқдан чиқиб кетди .

2015-йилда Италия НАТОнинг энг нуфузли аъзоларидан бири ҳисобланади. Италия ҳарбий хизматчилари Шимолий Атлантика алянсининг турли машқлар ва операцияларида фаол иштирок этадилар. Косово, Ироқ ва Афғонистондаги НАТО миссияларида 6500 га яқин италиялик ҳарбий хизматчилар ва махсус хизматлар ходимлари иштирок этди. Италия ҳарбий-денгиз кучларининг кемалари НАТОнинг Ўрта ер денгизидаги Аcтиве Эндеавоур денгиз операциясида иштирок этди. Ливиядаги ҳарбий операциянинг биринчи босқичида Италия НАТО ихтиёрида учинчи йирик ҳаво кучларини берди. Италия НАТО бюджетига киритилган сармоя миқдори бўйича бешинчи ўринда туради .

2015-йилга келиб Италияда АҚШ ва НАТОнинг бир неча ўнлаб ҳарбий базалари ва полигонлари ҳамда Шимолий Атлантика алянсининг бир қатор қўмондонлик органлари жойлашган. Улар орасида Қўшма ҳарбий қўмондонлик (ЖМC) штаб-квартираси ва Неаполдаги ЖМC назорати остидаги денгиз кучлари қўмондонлиги, худди шу шаҳарда АҚШ консуллиги жойлашган. Италияда НАТО тадқиқот маркази ва бир қанча алянс таълим муассасалари жойлашган. Улар орасида Римдаги Ҳарбий коллеж, Латинадаги Алоқа ва ахборот тизимлари мактаби, Ла Спесидаги Сув ости тадқиқот маркази .

Совуқ уруш давридан бери Италиядаги Америка базаларида АҚШ ва НАТОнинг стратегик бўлмаган ядро арсеналининг бир қисми бўлган тактик ядро қуроллари (90 та каллак) жойлаштирилди. Шу билан бирга, Италияда бир неча ўнлаб ядровий бомбаларнинг жойлаштирилиши италияликларнинг ўзлари томонидан қўллаб-қувватланмайди, Италия аҳолисининг ярмига яқини мамлакатда бундай қуроллар мавжудлигидан умуман хабардор эмас. Қўшма Штатларда ядровий бомбаларни модернизация қилиш давом этар экан, Италияда ва бошқа Европа НАТО аъзоларида бу қуролларни олиб юрувчи самолётлар такомиллаштирилмоқда. 2015-йилда НАТО Европада, жумладан, Италияда 200 га яқин ядро бомбаси ва 310 та ташувчи самолётга эга эди. 2020-йилга келиб, АҚШда ишлаб чиқилган ва синовдан ўтказилган сўнгги бошқариладиган Б61-12 ядровий бомбалари Италиядаги НАТО базаларида жойлаштирилиши кутилмоқда.

Италиянинг НАТО истиқболларига оид сиёсати концепцияси алянснинг бошқа давлатларининг стратегик кўрсатмаларига яқин. Италия НАТОнинг " Тинчлик йўлида ҳамкорлик " махсус дастури доирасида Россия билан яқинлашишга содиқдир. Россия билан алоқалар Силвио Берлускони тўрт карра бош вазирлик даврида энг катта ривожланиш ва интенсивликни олди, у давлат манфаатларидан ташқари Владимир Путин билан шахсий дўстликка эга эди. 2002-йил 28 майда Берлускони ташаббуси билан Россия ва Ғарб ўртасида ҳарбий-сиёсий яқинлашув бўлиб ўтди; Пратика ди Маре ҳарбий базасида бўлиб ўтган Рим саммитида Россия -НАТО кенгаши тузилди. Ўшанда " совуқ уруш " га чек қўйганига ишонишган. Маттео Рензи ва Паоло Гентилони кабинетининг навбатдаги кабинети анча кескин халқаро вазиятда бир хил кўрсатмаларга амал қилишга ҳаракат қилди. Италиянинг позициясига тузатишлар Украинада 2014-йилда бошланган инқироз ва натижада Ғарб ва Россия ўртасидаги муносабатларнинг мураккаблашиши билан амалга оширилди, унга қарши Италия ҳам санксияларга қўшилди. Шунга қарамай, Италия ҳамжиҳатликда бўлган НАТОнинг расмий ҳужжатлари ҳали ҳам иттифоқни ўзгартириш ва Россия билан мулоқотни давом эттириш зарурлигини тасдиқлайди.

Қуролли Кучлари

Италия қуролли кучлари таркибига қуйидагилар киради: армия, денгиз флоти, ҳаво кучлари, карабинери.

2005-йил 1-январдан бошлаб ҳарбий хизмат бекор қилинди. Бунгача Италияда чақирув ёши 18 ёшдан бошланган, хизмат муддати эса 10 ой эди.

Жангга тайёр аҳоли (эркаклар): 15-49 ёш — 2001-йилда 14248674;

Жангга яроқли аҳоли (эркаклар): ҳарбий хизматга 15-49-ёш — 2001-йилда 12 244 166 киши;

Ҳарбий меҳнат захиралари (ҳар йили ҳарбий хизматга чақирилиш ёшига этганлар): 2001-йилда 304 369 киши;

Ҳарбий харажатлар: йилига 28,9 миллиард доллар, бу ЯИМнинг 1,5% ни ташкил қилади .

Италияда ҳарбий хизматни бекор қилиш ва профессионал армия яратиш тўғрисидаги қонун қабул қилинди. 1985-йил 31-декабрдан кейин туғилган ёшлар энди муддатли ҳарбий хизматга чақирилмайди.

Расмий равишда, янги қонун фақат ҳарбий хизматни тўхтатиб туриш билан боғлиқ, чунки Италия Конституциясининг 52-моддасида „Ватанни ҳимоя қилиш фуқаронинг муқаддас бурчи“ деб белгиланган. Шундай қилиб, уруш бошланган ёки бошқа фавқулодда вазият юзага келган тақдирда, ҳарбий хизматга чақирув амалиёти қайта тикланиши мумкин. Бироқ, Рим профессионал армия яратиш йўналишини белгилаб олди, уларнинг сони 2006 йил охирига келиб 190 мингни ташкил этди, яъни 80 минг ҳарбий хизматчига қисқарди. Қонунда ҳарбий хизматчиларнинг беш йиллик хизмат муддати, шартномани икки йилга икки марта узайтириш имконияти назарда тутилган. Бундан ташқари, фақат бир йилга шартнома тузиш мумкин. Қуролли кучларни тарк этгандан сўнг, собиқ ҳарбий хизматчиларнинг аксарияти полиция, ўт ўчириш бўлимлари ва фуқаролик мудофааси хизматларига қабул қилинади деб тахмин қилинади. Бундан ташқари, ислоҳот аёлларга армиянинг барча бўғинларида деярли ҳар қандай лавозимни эгаллаш имкониятини очиб беради.

Италия ҳарбий разведкаси АИСЕ (2007-йилгача — СИСМИ) ходимлари Италиядан ташқаридаги операцияларда қатнашадилар.

Маъмурий бўлиниш

Асосий мақола: Италиянинг ма'мурий бо'линмалари

Италия марказлашмаган унитар давлатдир. Штатнинг пойтахти — Рим. Мамлакат 20 та минтақага бўлинган — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Алто-Адиге, Фриули-Венесия — Жулия, Пиэмонт, Лигурия, Венеция, Тоскана, Умбриа, Эмилия — Ромагна, Марче, Аборцсиа — Молиса, Кампси, Лаборсиа, Калабрия, Апулия, Сардиния ва Сицилия (шундан 5 таси — Сицилия, Сардиния, Трентино-Алто-Адиж, Валле д’Аоста ва Фриули-Венесия Жулия алоҳида мақомга эга), маъмурий-ҳудудий бирлик сифатида 110 провинсияни ўз ичига олади. Вилоятлар, ўз навбатида, жами 8101 коммунадан иборат коммуналарга бўлинган. Автоном вилоятларнинг ўз вакиллик органлари — минтақавий кенгашлар ва ижроия органлари — хунталар, вилоятлар ва автоном вилоятлар қонунларда белгиланган масалалар бўйича минтақавий ва вилоят қонунларини қабул қилишлари мумкин. Конституция.

Минтақа	Пойтахт	Майдони (км²)	Аҳоли
Абруззо	Л’Ақуила	10 794	1 324 000
Апулия	Бари	19 362	4 076 000
Базиликата	Потенза	9992	591 000
Валле д’Аоста	Аоста	3263	126 000
Венеция	Венеция	18 391	4 832 000
Калабрия	Катанзаро	15 080	2 007 000
Кампания	Неапол	13 595	5 811 000
Лацио	Рим	17 207	5 561 000
Лигурия	Генуя	5421	1 610 000
Ломбардия	Милан	23 861	9 642 000
Марче	Анcона	9694	1 553 000
Молисе	Кампобассо	4438	320 000
Пиэдмонт	Турин	25 399	4 401 000
Сардиния	Каляри	24 090	1 666 000
Сицилия	Палермо	25 708	5 030 000
Тоскана	Флоренсия	22 997	3 677 000
Трентино-Алто Адиге	Тренто	13 607	1 007 000
Умбриа	Перугиа	8456	884 000
Фриули Венезиа Гиулиа	Триэст	7855	1 222 000
Эмилия-Романя	Болония	22 124	4 276 000

Давлат тузуми

Италия- республика. Амалдаги конституцияси 1947-йил 22-декабрда қабул қилинган ва 1948-йил 1-январдан кучга кирган. Давлат бошлиги — президент (1999-йил майдан К. А. Чампи). У парламент иккала палатасининг қўшма мажлисида вилоятлар вакиллари иштирокида 10 йил муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи орган депутатлар палатаси ва сенатдан иборат парламент. Ижрочи хокимиятни Вазирлар Кенгаши амалга оширади. Президент Вазирлар Кенгаши раиси ва унинг таклифига биноан вазирларни тайинлайди.

Табиати

Италия чизиғи (7,5 минг км) Апеннин ярим оролнинг жанубида пасти-баланд бўлса, бошқа қисмида деярли текис. Ҳудудининг 4/5 қисми тоғ ва қирлардан иборат. Италиянинг шимолида Алп тоғлари жойлашган: Ғарбий Алп тоғлари (Монблан чўққиси, 4807 м — Италиянинг энг баланд нуқтаси)нинг ён багирлари тик. Шарқий Алп тоғлари (энг баланд нуқтаси — Ортлес тоғи, 3899 м) аста-секин пасая бориб, шарқда Карст платосига туташиб кетган. Алп тоғлари жанубида жойлашган Падан текислиги шарқда Адриатика денгизига томон пасайиб боради. По дарёсининг водийси ботқоқли пасттекислик. Аленнин ярим орол бўйлаб 1200 км масофада Апеннин тоғлари жойлашган. Бир неча сўнган ва сўнмаган вулканлар (Амиата — 1734 м, Везувий — 1277 м) бор. Италия оролларининг релефи, асосан, тоғлик, оролларда Этна (3340 м), Стромболи, Вулкано вулқонлари бор. Италиянинг ўрта ва жанубий қисмларида тез-тез кучли зилзила бўлиб туради.

Италияда тошкўмир, битумли сланец, нефт, газ, қўрғошин, пйх, темир рудалари, боксит, олтингугурт ва ош тузи конлари бор. Италия симоб рудаси захираси бўйича дунёда етакчи ўринда. Тосканада мармар қазиб олинади. Маъданли ва иссиқ (температураси 100-200°) булок, кўп.

Иқлими Ўрта денгизга хос субтропик, Падан текислигида моътадилроқ. Алп тоғлари шимолидан келадиган совуқ шамолни тўсиб туради. Ёзи иссиқ ва қуруқ. Июлнинг ўртача температураси тоғ этаклари ва текисликларда 20-28°, баъзан иссиқ шамол эсганда 40-45° га кўтарилади. Январнинг ўртача температураси Алп тоғлари этаклари ва Падан текислигида 0°, Апеннин ярим орол ва оролларда 1 — 12°. Шарқий Алп ва Шимолий Апеннин тоглари Италиянинг энг серёғин (йилига 3000 мм) жойларидир. Мамлакат ичкарисида йилига 600–800 мм, Сицилия ва Сардиния оролларида 500 мм ёғин ёғади. Алп тоғларининг Италия ҳудудидаги қисмида 800 дан ортиқ музликлар бор.

Энг йирик дарёси — По ва унинг ирмоқларида кема қатнайди. Дарёлар Италиянинг шимолий қисмида кўпроқ. Дарёлари ёмғир, қор ва музликлардан сув олади. Улардан суғориш ва гидроэнергия олишда фойдаланилади. Йирик кўллари: Гарда, Комо, Лаго-Мажоре, Болсена ва б. Уларда кема қатнайди, соҳилларида курорт кўп.

Алп тоғларининг 1800 м баландликкача бўлган қўнғир-ўрмон тупроқли ён бағрида кенг баргли ва игна баргли ўрмонлар, ундан юқоридаги тоғ-ўтлоқи тупроқларда бутазорлар, субалп ва алп ўтлоқлари бор. Апеннин ярим орол, Сицилия ва Сардиния о.ларида (тупроғи жигарранг) 500–600 м баландликда доим яшил тош дуб ва пўкак дублари, пиния, ҳалаб қарағайлари, буталар ўсади. 1500 м баландликкача жигарранг ва қўнғир тоғ тупроқли ерларда дуб, қора қайин ва каштан ўрмонлари, 2000 м дан баландда игна баргли, кенг баргли ўрмонлар, тоғ тепаларида субалп ўтлоклари бор.

Италияда ёввойи ҳайвонлар, асосан, тоғларда учрайди. Алп ва Апеннин тоғларида серна, ёввойи мушук, тоғ ва ўрмон сувсари, сассиқкўзан, қўнғир айиқ, қуён, тийин яшайди. Қушларнинг 400 га яқин тури, судралувчилар бор. Овланадиган балиқ тури кўп. Италияда ноёб ўсимлик, ҳайвон ва геологик объектларни сақлаш учун қўриқхоналар ташкил этилган. Миллий боғлари: Стелвио, Гранпарадизо, Абруцсо, Калабрия, Чирчео ва б. — жами майдон 200 минг га.

Аҳолисининг 98% дан кўпроғи италянлар; қолган қисми ретороманлар, тироллар, франсузлар, словен ва хорватлар, шунингдек, албанлар, каталонлар ва б. Расмий тили — италян тили. Асосий дин — католик дини. Аҳолининг 67% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Рим, Милан, Неапол, Турин, Генуя, Палермо.

Тарихи

Италия ҳудудида палеолит даврида одамлар яшаган. Апулиянинг Кастро шаҳри яқинидаги Романелли горидан, Лигуриянинг Грималди қишлоғи яқинидаги Барма-Гранде ғоридан, Эмилиянинг Савиняно манзилгоқидан топилган археология ёдгорликлари шундан далолат беради. Шимолий Италияда жез даврита мансуб археология мада-нияти, ўрта Италияда унга турдош бўлган маданиятлар нишоналари жуда кўп. Темир давршха Италия ҳудудида пайдо бўлган бир қанча маданиятлар кўпгина археология ёдгорликларини қолдирган. Улар орасида вилланлар маданияти етакчи бўлган. Мил. ав. 2-1минг йилликларда қоз. Италия ҳудудида лигурлар, эт-русклар яшаган, аста-секин италиклар (шу жумладан, лотинлар) кўчиб келиб жойлаша бошлаган. Италиклар гу-руҳига мансуб бўлган сабинлар билан бирга лотинлар Римга асос солганлар (мил. ав. 754-53-йиллар). Мил. ав. 5-3асрларда Италия ҳудуди қад. Ашнинг асосий қисми бўлган. Мил. В асргача, яъни Италия Рим давлати таркибига кирган давргача бўлган Италиянинг шундан кейинги тарихи ва унинг қудудида қулдорлик тузуми шаклланганлиги ҳақида Қад. Рим мақоласига қаранг.

Мил. ИИИ асрда, асосан, Италия ҳудудидан иборат бўлган Рим империясида қулдорлик тузуми инқирозга учраган. Қулдорлик жамияти замирида феодализм унсурлари вужудга кела бошлади: йирик ер эгалиги билан бирга майда хўжаликнинг мавжудлиги, натурал хўжалик хукмронлиги Рим империяси даврида бутунлай барҳам топмаган ер эгаларининг сиёсий ҳокимияти ошиб борган эди. ИВ—В асрда Италияга бостириб кирган герман қабилалари ва б. варвар қабилалар Рим империясига сезиларли зарба бердилар. В аср бошларида Италияга кириб келган вестготлар 413-йилда Римни ишғол қилдилар. 455-йилда Рим вандаллар томонидан тор-мор қилинди. Мил. В асрда герман, вестгот, вандал ва б. кабилаларнинг ҳужуми, қуллар ҳамда колонларнинг қўзғолонлари натижасида Ғарбий Рим империяси емирилгач, 476-йил Одоакр бошчилигида қироллик ҳокимияти ўрнатилди. 488-йилда Теодорих бошчилигида остготлар қироллиги бунёд этилди. 554-йил Италияни Византия, босиб олди ва Византия императори Юстиниан И 554-йил Прагматик санксия чиқарди, бу ҳужжат Рим империясининг ижтимоий-иқтисодий муносабатларини қайта тиклашга қаратилган эди. 568-йилда Шимолий Италияга лангобардлар келишди. Лангобардларнинг истилоси қулдорлик тартибига узил-кесил зарба берди. Улар қулдорларнинг аксари қисмини қириб ташладилар ва ҳайдаб юбордилар. Улардан мусодара қилинган ерлар истилочи заминдорлар ўртасида тақсимланди. Эркин деҳқон вақтинча асосий ишлаб чиқарувчи кучга айланди. Аммо Римдаги йирик ер эгалигининг бир қисми (қуллар ва колонлар билан бирга) барибир сақланиб қолган эди. Рим хусусий мулкчилиги таъсирида лангобардлар жамоасининг парчаланиши кучайди, қарам деҳқонлар синфи ва заминдорлар синфининг шаклланиш жараёни тезлашди. Илк феодал давлати вужудга келди. Италиянинг бир қисми Византия ҳукмронлиги остида қола берди. 751-йилда лангобардлар Равенна экзархатини босиб олди, сўнгра франклар уни лангобардлардан тортиб олишди. 556-йилда франклар қироли Пипин Пакана Равенна экзар-хати, Рим дукати ва Пентаполисни папага совға қилгач, папаларнинг теократик давлати (Папа вилояти) таркибига қўшилди. 773-774-йилларда Италияни франклар қироли Буюк Карл босиб олди. Италиянинг франкларга тобе бўлиши унда заминдорлик муносабатларининг ривожланишини тезлаштирди. 781-йилда Италия қироллиги ташкил топди. Буюк Карлнинг ўғли Пипин унинг қироли бўлди. Франклар истилосидан сўнг Италияда мулкдорлик муносабатлари тез ривожлана бошлади. 887-йил Буюк Карл сулоласидан бўлган Карл ИИИ ағдарилгач, йирик зодагонлар ўртасида Италия тахти учун кураш авж олди. ИХ асрда Италияга жанубидан араблар, шимолидан венгерлар ҳужум қилди. Х асрнинг 2-ярмидан ХИИ аср бошларигача Италиянинг кўп қисми герман императори Оттон И таъсирида бўлди. Х—ХИ асрларда Италиянинг Милан, Венеция, Генуя, Пиза ва б. шаҳарлари епископ-сенорлар исканжасидан қутулиб, мустақил шаҳарларга айланди. 11 — ХИИ асрларда Италия шаҳарларида ҳунармандлар ва савдогарлар корпорациялари-сехлар вужудга келди. Коммуналар ғалаба қозонгач, ҳокимият сенордан консуллар ҳайъати қўлига ўтди, шаҳар зода-гонларининг, бой савдогарларнинг намояндалари шу ҳайъат таркибига кирарди. Ҳунармандлар билан майда савдогарлар ҳокимиятга йўлатилмас эди. Халқ йиғинининг аҳамияти унчалик катта эмас эди. Сиёсий ва иқтисодий ҳуқуқларнинг коммунага ўтиши заминдорларнинг қудратига путур етказди ва Италия иқтисодиётининг ривожланиши ҳамда атрофдаги майда шаҳар ва қишлоқлар ҳудудида бўйсундириш йўли билан шаҳар-давлатларнинг ташкил топиши учун туртки бўлди, бу шаҳар-давлатларда ўша давр учун ғоят илғор бўлган янги давлат шакли — республика тузуми ўрнатилди. Шаҳар коммуналар товар-пул муносабатлари ривожланган қудратли марказларга айланди; салиб юришлари эса бу ерда порт шаҳарлар (Венеция, Генуя, Пиза, Анкона) равнақ топишига, уларни Европа билан Шарқ ўртасидаги асосий савдо воситачиларига айлантирди. Шимолий ва Ўрта Италиядаги шаҳарларнинг иқтисодий устунлиги Италиянинг шу қисмида 11 −ХИИ асрларда йирик заминдорларнинг ерларни деҳқонлар, рицарлар, савдогарлар ва баъзан шаҳарларнинг юқори табақасига ижарага беришига олиб келди. ХИИ—ХИИИ асрларда Италия шаҳарларининг қўллаб-қувватлаши билан қишлоқ коммуналари вужудга кела бошлади, улар ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи берилишини талаб қилдилар. Қишлоқ коммуналари заминдорлар ҳукмронлигидан озод бўлишлари биланоқ қўшни шаҳарларга қарам бўла бордилар. ХИИ—ХИИИ асрда Павия, Милан ва б. шаҳарларда ҳунарманд, савдогар ва майда рицарлар йирик зодагонларга қарши курашдилар. Шу даврдаги шаҳарлар аҳолиси Италияга бостириб кирган герман заминдорларига қарши қаҳрамонларча курашди. 1158-йилда император чиқарган Ронкал қарорига биноан Италия коммуналари сиёсий мустақилликдан маҳрум бўлди. Герман заминдорларига қарши кураш даврида Италия шаҳарларида гвелфлар ва гибеллинларнинг сиёсий партиялари вужудга келди. 1162-йилда герман босқинчиларига қаршилик кўрсатишнинг асосий маркази бўлган Милан вайрон қилинди. 1167-йилда Шимолий Италия шаҳарлари бирлашиб, „Муқаддас Рим империяси“ императорларига зарба бериш учун Ломбардия лигасини туздилар. Герман заминдорларига қарши кураш италян халқининг миллий ўзлигини англаш унсурлари пайдо бўлишига кўмаклашди. 1183-йил Констанса сулҳига биноан Италия шаҳарлари императордан ҳақиқий мустақилликни яна тиклаб олдилар.

ХИ асрда Жанубий Италия ва Сицилияни норманлар босиб олган эди, бу ерларда заминдорлик муносабатлари Шимолий ва Урта Италиядагидан сустроқ ривожланди. ХИИИ асрда ҳам ярим деҳқонларнинг катта қатлами бор эди. Сицилия қироли ва „Муқаддас Рим империяси“ императори Фридрих ИИ Штауфен Сицилияни марказлашган бюрократик монархияга айлантирди, ўз ҳукмронлигини бутун Италияга ёйишга беҳуда уринди. ХИИИ аср 60-йилларда Жанубий Италия ўзига Анжуй сулоласини бўйсундириб олди. 1282-йилдаги халқ қўзғолони туфайли Сицилия кироллиги парчаланди. ХИИИ аср охири ХИВ аср бошларида Сицилияни, ХВ аср ўрталарида Жанубий Италияни ҳам Арагон сулоласи қўлга киритиб олди. Шу тариқа Италия жанубий испанлар ҳукмронлиги остига ўтди.

ХИИИ асрда Италия шаҳарларининг илк ривожланиши туфайли Шимолий ва Ўрта Италиядаги илғор шаҳар-давлатларда дастлабки товар-пул муносабатлари нишоналари вужудга келди: банк иши ривожланди, денгиз орти савдоси, мовут тўқиш равнақ топди (Флоренсия, Венеция, Генуя, Пиза, Болоня). Банк ва савдо сармоясидан саноатни ривожлантириш учун фойдаланилди. Ҳунармандчиликнинг кенгайиши шаҳар-давлатларнинг ўзига қарашли ҳудудларда деҳқонларнинг серваж (крепостной қарамлик) дан озод қилишига имкон берди. Деҳқонларнинг кўпчилиги шаҳарларга кўчиб, устахоналардаги ёлланма ишчилар сафини тўлдирди. Шимолий ва Ўрта Италия шаҳарларида савдогарҳунармандлар билан заминдорлар ўртасида шиддатли кураш натижасида заминдорлар сиёсий ҳуқуқларидан маҳрум бўлдилар.

Шимолий ва Ўрта Италия шаҳар ва қишлоқларида ишлаб чиқариш кучларининг жадал ривожланиши туфайли ХИВ—ХВИ асрларда дунёда биринчи марта илк товар-пул муносабатлари пайдо бўлиши ва ривожланишига олиб келди. ХИВ аср Шимолий ва Ўрта Италиянинг айрим йирик шаҳарларида ёлланма ишчилар сони неча ўн минглаб кишига етди, асосан, мовут тўқимачилигида мануфактура пайдо бўлди. ХИВ—ХВ асрларда халқ қўзғолонлари кучайиб боришидан чўчиган „семиз“ пополанлар шаҳарларда республика идора усулини тирания билан алмаштирдилар. ХВ асрда Флоренсия, Милан, Болоня, Феррара, Урбино ва б. жойларда тирания му-стаҳкам қарор топди. ХВИ аср 2-ярмида Италияда реаксия кучайиши, мулкдорлик муносабатларининг инқирози ва савдо-саноат муносабатларининг кенг илдиз отиши Италияда маърифатпарварлик оқимини келтириб чиқарди. Савдо-саноатнинг ривожланиши ва маърифатпарварлик ҳаракати Италия тарихида янги давр — чет эл ҳукмронлигига қарши кураш бошланишига сабаб бўлди. 1789 — 94-йилларда Франсияда бўлиб ўтган инқилоб Италиядаги инқилобчилар фаолия-тини кучайтирди. Франсиядаги каби Италияда ҳам якобинчилар ҳаракати пайдо бўлди. 1796-97-йиллардаги Наполеон юришидан сўнг Италия Республикаси (1797) тузилди. 1799-йил А. В. Суворов армияси франсуз армиясини Италиядан суриб чикарди. Лекин 1800-йил Наполеон армияси Италияга яна бостириб кирди. Пемонт, Лигурия, Тоскана, Папа вилоятлари Франсияга қўшиб олинди, Сизалпин (1802-йилдан Италия) Республикаси Италия қироллигига айлантирилди (Наполеоннинг ўзи император эди). Шундай қилиб, бутун Италия (Сардиния ва Сицилия о.ларидан ташкари) Франсия қўл остида бирлаштирилди. 1814-йилдан Италияда Франсия ҳукмронлигига карши курашувчи ташкилотлар тузила бошлади. Наполеон империяси емирилгач, Вена конгресси (1814-15) мамлакатнинг Австрияга карамлиги ва кўплаб қиролликларга бўлинганлигини расмийлаштирди. ХИХ аср 40-йилларидан Ломбардия, сўнгра Пемонтда саноат инкилоби бошланди.

1848-49-йилларда инқилоб содир бўлди. Франсия, Австрия ҳамда Италия заминдорлари тил бириктириб, инқилобни бостирди, олдинги тартибларни тиклади. 1860-йил май ойида Ж. Гарибалди уюштирган ҳарбий юриш Италияни бирлаштиришда муҳим рол ўйнади. Австрия зулмидан озод қилинган ерлар Пемонтга бирлаштирилди, 1861-йилдан Пемонт бирлашган Италия қироллиги деб юритилди. 1870-йилга келиб Италия бирлаштириб бўлинди ва у босқинчилик йўлини тута бошлади. Италия Германия ва Австрия-Венгрия билан бирга Учлар иттифоқини тузди (1882). Италия қўшинлари 1889-90-йилларда Сомали ва Эритреяни босиб олди, лекин Эфиопияда қақшатқич зарбага дуч келди. 1911 — 12- йиллардаги Италия — Туркия уруши натижасида Италия Ливияни босиб олди. 1916-йил 27-августда Италия Германияга қарши уруш эълон қилди. Уруш мамлакат иқтисодиётига катта зарар келтирди. Урушнинг оғир оқибатлари ва иқтисодий танглик Италияда ғалаёнлар бошланишига олиб келди. Айниқса, Турин ишчиларининг қўзғолони жуда кучли бўлди. Инқилобий кучларнинг тарқоқлигидан фойдаланган аксилинқилобчи унсурлар ҳокимият тепасига 1922-йил 31-декабрда Б. Муссолинини келтириб қўйди. Муссолини ҳукумати демократик кучларга қарши кураш бошлади. 1929-33 йиллардаги жаҳон иқтисодий бўҳрони Италия иқтисодиётини мушкул аҳволга солиб қўйди. Шунга қарамай, Муссолини ҳукумати мамлакатни ҳарбийлаштираверди ва янги урушга ҳозирлик кўра бошлади. 1935-йил 3-октябрда Италия уруш эълон қилмасдан Эфиопияга ҳужум бошлаб, 1936-йилнинг май ойида уни ва 1939-йилда Албанияни босиб олди. Италия Миллатлар Иттифоқидан чиқиб, „Антикоминтерн пакти“га қўшилди (1937) ва гитлерчилар Германиясининг асосий иттифокчисига айланди. 1940-йил октябрда Италия Грецияга, 1941-йил апрелда Югослави-яга ҳужум қилди. 1941-йил 22-июнда Италия собиқ СССРга уруш эълон қилди, шарқий фронтга италян экспедицион корпуси (1942-йилдан армия)ни юборди. Лекин 1943-йил Италия қўшинлари собиқ Совет армияси томонидан тор-мор қилинди. Сицилияга Англия-Америка қў-шинлари бостириб кирди. Бу вокеалар Муссолини сиёсатининг инқирозга уч-рашига ва ҳукуматнинг маршал П. Бадоло кўлига ўтишига сабаб бўлди (1943-йил 25-июл). Бадоло Англия-Америка қўмондонлиги билан яраш (сўзсиз таслим бўлиш) шартномасига яширинча имзо чекди. Бундан хабардор бўлган Германия Италиянинг катта қисмини босиб олиб, Муссолини бошлиқ қўғир-чоқҳукумат тузди. 1943-йил кузидан италян халқи озодлик учун кураш бошлади. Ниҳоят, 1944-йил апрелда барча антифашист партияларнинг вакилларидан иборат янги ҳукумат (Бадоло бошлиқ) тузилди. Умумхалқ қуролли қўзғолони натижасида 1945-йил апрелда мамлакат фашистлардан озод бўлди. 1946-йил 2-июнда Республика деб, эълон қилинди.

Италия 1945-йилдан бошлаб БМТ аъзоси. 1992-йил 10-январда Ўзбекистон Республикаси суверенитетини тан олди ва ўша йил 24- мартда дипломатик муносабати ўрнатди. Миллий байрами — 2-июн — Республика деб, эълон қилинган кун (1946); 1977-йилдан 2000-йилгача июннинг биринчи якшанбасида нишонланган.

Трир шаҳри деворларининг шимолий дарвозаси (қурилиш 180 йилда бошланган, аммо ниҳоясига етмаган).

Физиологик хусусиятлари

Географик жойлашуви

Асосий мақола: Италия географияси

Италия ҳудуди 302 073 км² (майдони бўйича дунёда 72-ўринда туради) .

Италия Франсия, Швейсария, чегарадош.

1908 йил: Реггио ва Мессина шаҳрида зилзила
1915 йил: Марсикадаги зилзила
1929 йил: Болония зилзиласи
1932 йил: Абруззо зилзиласи
1972 йил: Анконда зилзила
1976 йил: Фриули зилзиласи
1990 йил: Санта-Люсиядаги зилзила
1997 йил: Умбриа ва Марче шаҳарларида зилзила
2002 йил: Молисе зилзиласи
2009 йил: Л' Ақуила зилзиласи
2012 йил: Эмилиэ-Ромагна зилзиласи
2016 йил: Абруззода зилзила, Лацио

Италияда фаол ва ўчган вулқонлар мавжуд. Улар орасида бешта энг каттаси бор:

Этна — Европадаги энг баланд фаол вулқон — 3340 м. У Сицилия оролининг шимоли-шарқида жойлашган бўлиб, бошқа кратерлар билан бирга Калабрия минтақаси қирғоғидан очилган ажойиб гўзаллик ландшафтини тақдим этади.
Везувий — (1277 м) Неапол ва кўрфаз устидаги миноралар — бу ландшафт дунёга машҳур. Везувийнинг энг машҳур отилиши милодий 79 йилда содир бўлган. э., Помпей, Стабиаэ ва Ҳерcуланеум деярли бутунлай лава ва кул остида бўлганида. Охирги марта Везувий 1944 йилда уйғонган, аммо мутахассисларнинг таъкидлашича, келажакда вулқон доимо фаол ва жуда хавфли бўлади.
Стромболи — Тиррен денгизидаги Эол оролларининг бир қисмини ташкил этувчи фаол вулқон
Вулкан худди шу номдаги оролда жойлашган Эол оролларининг яна бир вулқонидир.
Марсиглиа — Тиррен денгизида жойлашган потенциал хавфли сув ости вулқони

Енгиллклинк=ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/%Д0%А4%Д0%Б0%Д0%Б9%Д0%ББ:Алцтадт_вон_Малcесине-2.жпг|тҳумб|Гарда кўли — Италиядаги энг катта кўлиШимолда Алп тоғларининг жанубий ён бағирлари Ғарбий Европанинг энг баланд нуқтаси Монтблан тоғи (4810 м), жанубда Падан текислиги; ярим оролда Апеннин тоғлари жойлашган (энг баланд жойи — Корно Гранде тоғи, 2914 м). Апеннин тоғлари қуйидагиларга бўлинади: Лигуриан, Тоскана-Эмилиан, Умбро-Марсия, Абруззе, Кампания, Лукания, Калабрия Апеннин ва Монти Сабини ^[бу]. Шунингдек, ярим оролнинг шарқий қисмида Гаргано ярим ороли, жануби-шарқида ва жануби-ғарбий қисмида Салентина ва Калабрия ярим ороллари жойлашган. Фаол вулқонлар — (Везувий, Этна); зилзилалар тез-тез содир бўлади. Денгизларни ювиш — шарқдан Апеннин ярим оролини Адриатик денгизи, шимолий қисмида Венеция кўрфази билан ювиб туради. Пуглиа ва Албания ўртасидаги Отранто бўғози Адриатик денгизини Ион денгизи билан боғлайди. Апулия ва Калабрия ўртасида Таранто кўрфази қуруқликка чуқур киради. Жуда тор Мессина бўғози Калабрияни Сицилиядан, кенглиги 135 км бўлган Сицилия (ёки Тунис) бўғози Сицилияни Шимолий Африкадан ажратиб туради. Тиррен денгизи Сардиния, Корсика, Тоскана архипелаги, Апеннин ярим ороли ва Сицилия билан чегараланган учбурчак шаклидаги ҳавзадир. Корсика шимолида Генуя кўрфази билан Лигурия денгизи жойлашган . Сицилия оролининг шимоли-шарқий қисмида Неброди тоғлари, Сардиния оролининг жануби-ғарбий қисмида Кампидано текислиги ^[уз] жойлашган . Кичик оролларнинг аксарияти архипелагларга бўлинган, масалан, Наполеон Бонапарт сургун қилинган Элба оролини ўз ичига олган Тоскана архипелаги . Италиядаги энг узун дарё По, узунлиги 682 км. Энг катта кўл Гарда кўли (370 км²) .

Иқлим

Асосий мақола: Италия иқлими

Италия субтропик Ўрта ер денгизи иқлим зонасида жойлашган бўлиб, денгизнинг таъсири шимолий ва ғарбий шамоллар учун тўсиқ бўлган Алп тоғлари томонидан кучайтирилади .

Фойдали қазилмалар

Италия турли хил минерал ресурсларга эга. Аммо уларнинг кўпчилигининг конлари захиралари жиҳатидан кичик, бутун мамлакат бўйлаб тарқалган, кўпинча уларни ўзлаштириш учун ноқулай жойларда. Шундай қилиб, 1982 йилда мамлакатда, шу жумладан Элба оролида (бир қатор жойларда, лекин айниқса Каррара ҳудудида) темир рудасини қазиб олиш бутунлай тўхтатилди. Бошқа турдаги хом ашё захиралари бўйича Италия камбағал. Антрасит оз миқдорда Аоста водийси ҳудудида, коллоид қўнғир тошлар Тосканада, торф ва торфга ўхшаш қўнғир тошларда учрайди. Марказий Италия ва Лигурияда кичик марганец конлари мавжуд. Апулиянинг карст чуқурликларидан узоқ вақтдан бери қазиб олинган боксит ҳозир деярли тугайди. Сицилия оролида калий ва тош тузи, асфалт ва битум заҳиралари мавжуд .

Италиянинг энергия ресурслари мамлакатнинг энергияга бўлган эҳтиёжининг атиги 15 фоизини қондиради. Сардиния, Тоскана, Умбриа, Калабрияда жигарранг ва паст сифатли кўмир конлари мавжуд. Сицилия ороли, Падания текислиги ва Марказий Италиянинг шарқий соҳилидаги чекланган нефт захиралари Италиянинг нефтга бўлган эҳтиёжининг 2% дан камроғини таъминлайди. Падан текислигининг табиий газ конлари ва унинг сув ости давоми, Адриатик денгизининг континентал шелфи мамлакат иқтисодиёти учун жуда муҳимдир. Табиий газ Шимолий, Марказий ва Жанубий Апеннин ва Сицилияда жойлашган .

Урушдан кейинги йилларда жуда муҳим (Италия учун) нефт ресурслари — Падан пасттекислигида, Алп тоғлари этакларида, шунингдек Сицилия оролида топилди. Уларга қўшимча равишда битумли сланецлар, Рагуса минтақасидаги Сицилия оролида, Абруззо э Молисе минтақасидаги Сан Валентино яқинида, шунингдек, Фрозиноне минтақасида (Лацио).

Аҳоли

Асосий мақола: Италия аҳолиси

Техник муаммолар туфайли жадваллар мавжуд эмас.

1960-йилдан 2024-йилгача бўлган аҳоли статистикаси
Йил	Рақам
1960 йил	50 199 700
1961 йил	50 536 350
1962 йил	50 879 450
1963 йил	51 252 000
1964 йил	51 675 350
1965 йил	52 112 350
1966 йил	52 519 000
1967 йил	52 900 500
1968 йил	53 235 750
1969 йил	53 537 950
1970 йил	53 821 850
1971 йил	54 073 490
1972 йил	54 381 345
1973 йил	54 751 406
1974 йил	55 110 868
1975 йил	55 441 001
1976 йил	55 718 260
1977 йил	55 955 411
1978 йил	56 155 143
1979 йил	56 317 749
1980 йил	56 433 883
1981 йил	56 501 675
1982 йил	56 543 548
1983 йил	56 564 074
1984 йил	56 576 718
1985 йил	56 593 071
1986 йил	56 596 155
1987 йил	56 601 931
1988 йил	56 629 288
1989 йил	56 671 781
1990 йил	56 719 240
1991 йил	56 758 521
1992 йил	56 797 087
1993 йил	56 831 821
1994 йил	56 843 400
1995 йил	56 844 303
1996 йил	56 860 281
1997 йил	56 890 372
1998 йил	56 906 744
1999 йил	56 916 317
2000-йил	56 942 108
2001 йил	56 974 100
2002 йил	57 059 007
2003 йил	57 313 203
2004 йил	57 685 327
2005 йил	57 969 484
2006 йил	58 143 979
2007 йил	58 438 310
2008 йил	58 826 731
2009 йил	59 095 365
2010 йил	59 277 417
2011 йил	59 379 449
2012 йил	59 539 717
2013 йил	60 233 948
2017 йил	60 551 416
2016 йил	60 599 936
2020-йил	60 317 000
2023 йил	58 850 717
2024-йил	60 098 118

Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари

„Олға, Италия“ партияси, 1993-йил сиёсий уюшма сифатида тузилган, 1996-йил партияга айлантирилган; Италия либерал партияси, 1848-йилда асос солинган, 1944-йилда кайта тикланган,1994-йил мартида ўзини ўзи тугатган ва ўша йил июлда қайта ташкил этилган; Италия Халқ партияси, тугатилган Христиандемократик партия негизида 1994-йил 18-январда расмий равишда тузилган; Коммунисток қайта қуриш партияси, 1991-йил ташкил этилган; Италия республикачилар партияси, 1832-йилдан фаолият кўрсатади; Италия социал-демократик партияси, Социалисток партия парчаланиши натижасида 1947-йилда тузилган, 1966-йилда Социалисток партия билан қўшилган, 1969-йилдан яна мустакил партия; Италия социалистлари, Италия сосиалистик партиясининг бўлиниши натижасида 1994-йил тузилган;Италия социалисток партияси, 1892-йилда Италия меҳнаткашлар партияси номи билан тузилган. Италия умумий меҳнат конфедерацияси, 1906-йилда тузилган; Италия мехнаткашлари касаба уюшмалари конфедерацияси, 1948-йилда ташкил этилган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси аъзоси. Италия меҳнат иттифоқи, 1950-йилда тузилган.

Аҳолиси, рақам ва ҳисоб-китоб

2008 йил охирига келиб Италия аҳолиси 60 миллион кишидан ошди. Айни пайтда мамлакат аҳолиси сони бўйича Европа Иттифоқи мамлакатлари орасида тўртинчи ўринда ва бутун дунё мамлакатлари орасида 23-ўринда. Аҳоли зичлиги — ҳар квадрат метрга 199,2 нафар киши. километр — Европа Иттифоқида бешинчи ўрин. Энг юқори зичлик Шимолий Италияда жойлашган бўлиб, у ерда мамлакат умумий аҳолисининг деярли ярми яшайди. Италиянинг энг зич жойлашган ҳудудлари Кампания, Ломбардия ва Лигурия текисликлари бўлиб, бу ерда 1 км² га 300 дан ортиқ аҳоли тўғри келади. Бу Х асрга қадар қулай иқтисодий шароитлар билан боғлиқ. Мамлакат жануби ривожланган ва аҳоли зичроқ эди. По дарёси водийси айниқса гавжум. Тоғли ҳудудларда аҳоли анча кам. Бу ерда аҳоли зичлиги 1 км² га 35 кишигача пасаяди, Сардиния ва Базиликатанинг иқтисодий жиҳатдан кам ривожланган ҳудудларида аҳоли зичлиги 1 км² га 60 кишини ташкил қилади. Иккинчи Жаҳон Урушидан кейин Италия узоқ иқтисодий юксалишни бошдан кечирди, бу қишлоқ аҳолисининг шаҳарларга миграциясини келтириб чиқарди ва эмиграцияни тўхтатди ва мамлакатни иммигрантлар учун жозибадор қилди. 1970-йилларгача туғилиш даражаси юқори бўлиб турди, лекин тез орада аҳолини алмаштириш даражасидан пастга тушди. 2008-йилда ҳар беш италияликдан бири 65 ёшдан ошган. Шунга қарамай, асосан, сўнгги йигирма йил ичида оммавий иммиграция туфайли, 2000-йилларда кўп йиллар давомида биринчи марта туғилиш даражаси (айниқса, шимолий ҳудудларда) ўсди. Туғилиш даражаси ҳам ошди: 2005 йилдаги 1,32 га нисбатан 2008 йилда 1,41 ни ташкил этди [ .

Аҳоли сони:

1931 йил — 41,2 миллион киши.
1960 йил — 51,0 миллион киши.
1977 йил — 56,3 миллион киши.
2000 йил — 57,7 миллион киши.
2007 йил — 60,1 миллион киши.
2008 йил — 59,9 миллион киши.
2009 йил — 60,2 миллион киши.
2011 йил — 59,6 миллион киши.
2017 йил — 60,5 миллион киши.
2023 йил — 58,9 миллион киши.

2014 йил ҳолатига кўра Италияда ўртача умр кўриш 83 ёшни ташкил этади, бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир. Аёллар учун пенсия ёши 65 ёш, эркаклар учун 70 ёшдир .

Ўсиш сур’атлари, аҳолининг ёши ва жинси таркиби

Италияда туғилишнинг умумий даражаси 1881-1890-йилларда максимал даражага етди. ва 37,8 промиллега тенг эди, лекин 1932-йилда 23,6 га камайди .

2021-йил ҳолатига Италия аҳолисининг ёш таркиби: 0-14 ёш — 12,8%; 15-64 ёш — 63,7%; 65 ёш ва ундан катта — 23,5%. Италия аҳолисининг ўртача ёши Тҳе Wорлд Фаcтбоок маълумотларига кўра 2020-йил учун 46,5 ёшни (дунёда 5-ўрин), шу жумладан эркаклар учун 45,4 ёш ва аёллар учун 47,5 ёшни ташкил этди. Эркак ва аёл нисбати: умумий аҳоли — 0,93 (2020). 2021 йил ҳолатига Италия аҳолисининг ўртача умр кўриш давомийлиги: жами — 82,67 йил; эркаклар — 80,01 ёш; аёллар — 85,49 йил. 2021 йил ҳолатига кўра, туғилиш даражаси ҳар 1000 аҳолига 8,37 янги туғилган чақалоқни ташкил этади (дунёда 216-ўринда). Умумий туғилиш даражаси (ТФР) ҳар бир аёлга 1,47 туғилишни ташкил этади. Аҳолининг демографик қариши туфайли ўлим даражаси муттасил ошиб бормоқда, 2021-йил ҳолатига кўра ўлим даражаси ҳар 1000 кишига 10,7 ўлимни ташкил этади (дунёда 24-ўринда). 2021-йил ҳолатига кўра, Италиянинг соф миграция даражаси ҳар 1000 аҳолига 3,21 мигрантни ташкил этади (дунёда 34-ўринда). 2019-йил ҳолатига кўра, Италияда биринчи туғилган аёлнинг ўртача ёши 31,3 ёшни ташкил этади (таққослаш учун, Корея Республикасида дунёдаги энг паст ТФРга эга бўлган давлат 2020 йилда ҳар бир аёлга 0,84 туғилишни ташкил этади, ўртача ёши 2019-йилда биринчи туғилган аёл 32,2 ёшда эди) .

Италияда минтақалар бўйича туғилиш даражасида катта фарқлар мавжуд эди: анъанавий равишда жанубий ҳудудларда туғилиш даражаси юқори бўлган, аммо яқинда бу тенденция тескари.

2009-йил ҳолатига кўра, чет элда туғилган италянларнинг келиб чиқиши географияси қуйидагича эди: Европа (53,5%), Африка (22,3%), Осиё (15,8%), Америка (8,1%) ва Океания (0,06%). Италиянинг чет эл аҳолиси нотекис тақсимланган: 87,3% мамлакатнинг энг иқтисодий ривожланган шимолий ва марказий минтақаларида, атиги 12,7% эса яриморолнинг қишлоқ хўжалиги жанубий қисмида истиқомат қилади. қишлоқ хўжалигида яшайди .

2019-йил ҳолатига кўра, БМТ ҳисоб-китобларига кўра, Италияда 6,3 миллион иммигрант ёки мамлакат аҳолисининг 10,4 фоизи яшаган .

Италия Миллий Статистика Институти (ИСТАТ) маълумотларига кўра, Италия давлати аҳолисининг кўпайишига Италияда доимий яшовчи чет эл фуқаролари катта ҳисса қўшган. 2001-йилдан 2011-йилгача хорижликлар сони уч баравар кўпайди: 2001-йилги аҳолини рўйхатга олишда 1 300 000 дан сал кўпроқ, 2011-йилда эса 3 769 518 нафар чет эл фуқаролари Италияда яшаган.

Чет эл фуқароларининг ҳудудий тақсимоти деярли ўзгармади: учдан икки қисми Италия шимолида, хусусан шимоли-ғарбий қисмида доимий яшаш жойига эга, бу ерда чет элликларнинг 36 фоизи яшайди. Иммигрантларнинг ярмидан озроғи маҳаллий аҳоли сони 20 000 кишидан ошмайдиган кичик жамоаларда яшайди. Йирик коммуналардан энг юқори ўринни Брешия эгаллайди, унинг ҳудудида хорижий аҳолининг 16% яшайди.

Италиянинг энг йирик шаҳарлари Манба: 2013 йил 31 декабр ҳолатига кўра ИСТАТ маълумотларига кўра коммуналар аҳолиси.
Йўқ.	Исм	Минтақа	Аҳоли
1	Рим	Лацио	2 869 461
2	Милан	Ломбардия	1 324 169
3	Неапол	Кампания	989.111
4	Турин	Пиэдмонт	902.137
5	Палермо	Сицилия	678 492
6	Генуя	Лигурия	596 958
7	Болония	Эмилия-Романя	384.202
8	Флоренсия	Тоскана	377.207
9	Бари	Апулия	322 751
10	Катания	Сицилия	315 576
ўн бир	Венеция	Венеция	264 534
12	Верона	Венеция	259 966
13	Мессина	Сицилия	241 997
14	Падуа	Венеция	209 678
15	Триэст	Фриули Венезиа Гиулиа	204 849
16	Таранто	Апулия	203.257
17	Брешия	Ломбардия	193 599
18	Прато	Тоскана	191 268
19	Парма	Эмилия-Романя	187 938
20	Реггио Калабрия	Калабрия	184 937

Иқтисодиёти

Италия — юксак ривожланган индустриал-аграр мамлакат. Дунёда энг ривожланган 10 давлатнинг бири. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 31,6%, қишлоқ хўжалиги улуши 2,9%, хизмат кўрсатиш соқаси 65,5% (1997). Италияда 12 млн.дан зиёд аҳоли хизмат кўрсатиш соҳасида, 6,5 млн. киши саноатда, 1,5 млн. киши қишлоқ хўжалигида банд. Саноати Саноатида оғир саноат устун. Жумладан, машинасозлик, металлургия, автомобилсозлик, тўқимачилик, электроэнергетика, нефтни кайта ишлаш, нефт кимёси ривожланган. Саноат маҳсулотининг анчагина қисми экспорт қилинади. Италияда хом ашё ва энергетика захиралари кам, борлари ҳам нотекис жойлашган. Нефт ва газ (асосан, Падан текислиги, По дарёси этаклари, Адриатика денгизи соҳилига яқин жойлар ва Сицилия о.да), қўрғо-шин, рух (асосан, Сардиния о.да), темир рудалари (Аостада ва Сардиния о.да), боксит, киновар (симоб руда-си), пирит (Тоскана вилоятида), ол-тингугурт, туз (Сицилия о.да), қўнғир кўмир, бинокорлик материаллари ва б. қазиб олинади. Иссиклик электр стансиялари электр энергетиканинг асосини ташкил этади. Атом электр стялари ва геотермал стансиялар қурилган. Йилига ўртача 222 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Металлургия саноати, асосан, четдан келтирилган хом ашё асосида ишлайди. Қора метал-лургиянинг энг йирик корхоналари Генуя, Неапол атрофида, шунингдек, Помбино ва Тарантода; рангли металлургия корхоналари Венеция, Болса-но, Мори, Милан шаҳарлари ва Сардиния о.да жойлашган. Нефтни қайта ишлаш корхоналари (четдан келтирилган хом ашё асосида), асосан, денгиз соҳилидаги жойлар (Генуя, Неапол, Венеция, Специя, Аугуста)да ва нефт маҳсулотлари энг кўп ишлатиладиган шаҳарлар (Милан ва бошқалар)да. Саноатнинг етакчи соҳаси бўлган машинасозлик тармоклари: автомобилсозлик (Турин), кемасозлик (Генуя, Ливорно, Неапол, Венеция, Триест), станоксозлик (Милан, Брешна, Турин), приборсозлик (Ивреа), электротехника (Милан, Варесе, Бергамо, Турин, Генуя) ва электрон (Милан атрофи) саноати ривожланган. Нефт кимёси, пластмасса, маъданли ўғит, сунъий тола, фармацевтика ва резина маҳсулотлари, синтетик каучук ишлаб чиқариш юқори даражага етган. Ломбардия ва Пемонт — анъанавий тўқимачилик марказлари. Озиқ-овқат саноатининг асосий тармоклари — ун, макарон, пишлоқ, қанд-шакар, кон-серва, зайтун ёғи, узум виноси (йилига 70 млн. гектолитр) ишлаб чиқаришдир. Енгил саноат, хусусан, поябзал ишлаб чиқариш ривож топган. Ҳунармандчиликка айниқса катта эътибор берилади.

Қишлоқ хўжалигининг етакчи тармоклари — деҳқончилик (58%) ва чорвачилик (42%). Унумдор ерларнинг 34,3% (19,6 млн. гектар) ҳайдалиб, экин экилади, 11% боғ, токзор ва зай-тунзор, 19,2% майсазор ва яйлов. Асосий дон экинлари — буғдой, макка-жўхори, сули, арпа, шоли. Қанд лав-лаги, узум, зайтун, ситрус мевалар ва сабзавот ҳам етиштирилади. Вино ишлаб чиқариш ҳажми жиҳатидан Италия дунёда етакчи ўринлардан бирида туради. Италия йилига 6 млн. тоннага яқин турли хил ҳўл мева беради, унинг салкам 60% мамлакат шимолидаги ихтисослашган фермер хўжаликларида етиштирилади. Жанубий вилоятларда бодом, ёнғоқ, фундукзорлар кўп. Узум ҳосили йилига 10 млн. тонна (унинг 90% кайта ишланиб, вино қилинади), ситрус мевалар хрсили йилига 3,3 млн. тонна, помидор ҳосили 5,5 млн. тонна. Чорвачилиқса қорамол (8,8 млн. бош), чўчқа (9,6 млн. бош) ва қўй (12,2 млн. бош) боқилади. Мамлакат шимолида сут ва гўшт чорвачилиги устун. Балиқчилик яхши ривожланган.

Аҳолининг этник таркиби

Тиллар

Асосий мақола: италян тили

Асосий мақола: Италия тиллари

Расмий тил италян тили бўлиб, ҳинд-эвропа оиласининг романтик тиллари гуруҳига киради. Италияда италян тилининг турли диалектлари ҳам мавжуд. Барча диалектларни шимол, марказ ва жануб лаҳжаларига бўлиш одатий ҳолдир. Замонавий италян тилини „мансабга эришган“ диалект деб аташ мумкин, у ижтимоий-сиёсий ҳаётда кенг қўлланади. Шу билан бирга, Флоренция лаҳжасида улар кўпроқ сиёсат ҳақида эмас, балки Флоренсияда туғилган энг буюк рассомлар каби маданият ҳақида гапиришади — Данте Алигери, Жованни Боккаччо каби маданият ҳақида гапиришади .

Немис тили расмий равишда Болзано ва Жанубий Тиролда италян тилига тенг деб тан олинган, словен тили Горизиа ва Триэстда минтақавий мақомга эга, Аоста водийсида франсуз тили .

Дин

Асосий мақола: Италияда дин

2003 йил 31 март ҳолатига Рим-католик черковининг Италиядаги паришионлари сони 55 752 000 дан 57 610 000 кишигача (Италия аҳолисининг тахминан 96,77%), улардан 33 дан 38% гача фаол паришионлар; Католикларнинг 10% турли черков вазирликларида қатнашади.

Мамлакатдаги православ насронийларнинг умумий сони, 2012 йил учун ҳисоб-китобларга кўра, 1,4 миллион кишини (мамлакат аҳолисининг 2,3% дан ортиғини) ташкил этади ва Шарқий Европадан келган муҳожирлар сонининг кўпайиши ҳисобига ортиб бормоқда. Егоревск архиепископи Марк (Головков) нинг сўзларига кўра, православлик Италияда диндорлар сони бўйича (католикликдан кейин) иккинчи диндир. Ғарбий Европа Патриархал Эксархи, Италиядаги Москва Патриархияси черковларининг маъмури — Корсун ва Ғарбий Европанинг Метрополити Энтони .

Бошқа насроний конфессиялари орасида энг катталари Иэгова гувоҳлари (460 512 аъзо, улардан 2011 йил охиригача 245 657 таси ноширлар), Италиядаги Худо ассамблеялари, православлик, Эвангелист черковлари федерацияси, Италия (Вауденлар, Баптистлар), Пентикосталлар, Эттинчи кун адвентистлари).

Италия фуқаролиги

Асосий мақола: Италия фуқаролиги

Италия фуқаролигини туғилиш орқали олиш жус сангуинис (қон ҳуқуқи) тамойилига асосланади. Бундан келиб чиқадики, туғилиш бўйича Италия фуқароси италиялик отаси ва/ёки италиялик онасидан туғилган боладир. Италияга кўчиб келган бошқа мамлакатлар фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар (фуқаролиги бўлмаган шахслар), агар улар Италия қонунчилигида белгиланган бир қатор шарт ва талабларни бажарсалар, Италия фуқаролигини олишлари мумкин. Олд шарт — италян тилини билиш. Жус соли томонидан фуқаролик (тупроқ ҳуқуқи) (мамлакат ҳудудида фуқаролиги бўлмаган шахслардан туғилган боланинг фуқаролигини автоматик равишда олиш) Италияда, Европанинг ҳеч бир жойида бўлгани каби, тан олинмайди .

Фуқароликка қабул қилиш орқали, Италия фуқаролигини олиш учун сўров мамлакатда 10 йил қонуний истиқомат қилгандан сўнг, судланганлик ҳолати бўлмаса ва даромад манбаи мавжуд бўлса, берилиши мумкин. Италиянинг собиқ фуқаролари ва уларнинг бевосита авлодлари (жус сангуинис) учун 10 йиллик дастлабки муддат қисқартирилиши мумкин; Италияда туғилган чет элликлар (жус соли); Европа Иттифоқи фуқаролари, қочқинлар ва фуқаролиги бўлмаган шахслар. Агар Италия фуқароси билан турмуш қурган бўлса, иккинчи турмуш ўртоғи фуқаролик учун ариза бериши мумкин, турмуш ўртоқларнинг никоҳи ва биргаликда яшаши давомийлигини ҳисобга олган ҳолда: Италияда қонуний истиқомат қилган тақдирда 2 йил никоҳдан кейин; 3 йиллик никоҳдан кейин, агар Италиядан ташқарида яшаса. Фуқароликни ўтказиш тўғрисидаги қарор қабул қилинган кунга келиб, турмуш ўртоқларнинг ажралиши, никоҳни бекор қилиш, ажралиш ёки никоҳнинг амал қилишини тугатиш бўлмаслиги керак. Белгиланган муддатлар турмуш ўртоқлар томонидан туғилган ёки асраб олинган болалар иштирокида ярмига қисқартирилиши мумкин .

Италия фуқаролигини тан олиш, шунингдек, собиқ Австрия-Венгрия империяси ҳудудида туғилган ва яшаётган шахслар ва уларнинг авлодлари учун махсус қонунлар асосида ҳам мумкин. Икки фуқаролик Италияда „репатриация қонуни“ остида мумкин. Италия ва Аргентина ўртасида икки фуқаролик тўғрисидаги келишув .

Италия фуқаролигини олиш аввалги фуқаролигидан воз кечишга олиб келмайди, агар бундай воз кечиш Италия фуқаролигини сўраган шахс келиб чиққан мамлакат қонунчилигига мувофиқ мажбурий бўлмаса .

Италия фуқаролиги Италияда ва бутун Европа Иттифоқида эркин ҳаракатланиш ва яшаш, сайлов жараёнида иштирок этиш, дунёнинг кўплаб мамлакатларига визасиз саёҳат қилиш, шунингдек бошқа ҳуқуқларни беради .

Ноқонуний иммиграция Италия қонунчилигига мувофиқ жазоланади: маъмурий жаримага қўшимча равишда, ҳуқуқбузарни депортация қилиш ва келажакда Италияга виза беришдан бош тортиш.

Интим соҳани ҳуқуқий тартибга солиш

2016-йилгача Италия Ғарбий Европадаги гей фуқаролик уюшмалари ёки бир жинсли никоҳларни тан олмаган сўнгги давлат бўлиб қолди, бу эса гейлар паради иштирокчиларининг норозилигига сабаб бўлди. 2016-йил 11-май куни Депутатлар палатаси фуқаролик бирлашмалари тўғрисидаги қонунни 372 кўпчилик овоз билан маъқуллади, 51 нафари қарши, 99 нафари бетараф. Фуқаролик бирлашмаларини никоҳ билан тенглаштириш ҳақида ҳеч қандай гап йўқ. Италия гомосексуализмни танқид қилишни жиноят деб ҳисоблайдиган қонунни рад этди. Италия парламенти ЛГБТ вакилларини танқид қилганлик учун қамоқ жазосини назарда тутувчи қонун лойиҳасини қўллаб-қувватламади. Сенатнинг (парламент юқори палатаси) 2021-йил 27-октябрдаги йиғилишида депутатларнинг кўпчилиги ташаббусга қарши овоз берди. Италияда фоҳишалик қонуний фаолият эмас. 1958 йилги амалдаги қонун нафақат аёллар савдоси ва фоҳишаликдан фойдаланишни, балки шахсий манфаат учунми ёки йўқми, унга ёрдам беришнинг ҳар қандай шаклини ҳам тақиқлайди. Италияда фоҳишахоналар йўқ, лекин ўн минглаб аёллар, асосан, муҳожирлар Италия кўчаларида ушбу қадимий ҳунармандчилик билан шуғулланишади. Италияда нудизм 2006 йилда қонунийлаштирилган; Италиядаги нудист пляжларига ҳар йили 600 мингга яқин киши ташриф буюради.

Иқтисодиёт ва молия

Асосий мақолалар: Италия иқтисодиёти ва Италия иқтисодий мо'жизаси

Пул бирлиги эвро ҳисобланади. 2018-йил ҳолатига кўра, Италияда ўртача иш ҳақи ойига 2595 эвро (ялпи) ва 1878 эвро, ижтимоий ва шахсий имтиёзлар (соф) ойига. Италиянинг 2019 йилда ЙИ ЯИМга қўшган ҳиссаси 11,3% ни ташкил этади. ХВЖ маълумотларига кўра, 2022 йилда Италиянинг давлат қарзи мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 144,696% ни ташкил этди. Муҳим иқтисодий ютуқларга қарамай, мамлакат иқтисодиёти бугунги кунда таркибий ва нотаркибли муаммолардан азият чекмоқда. Сўнгги ўн йилликлардаги йиллик ўсиш сур’атлари кўпинча Европа Иттифоқининг ўртача даражасидан паст бўлди. Италия, айниқса, 2000-йилларнинг охиридаги глобал молиявий инқироздан қаттиқ таъсирланди. 1980-йиллардан бери давлатнинг катта харажатлари давлат қарзининг кескин ўсишига олиб келди. Бундан ташқари, Италияда турмуш даражаси шимол ва жануб ўртасида сезиларли тафовутга эга: Шимолий Италияда аҳоли жон бошига ўртача ялпи ички маҳсулот Европа Иттифоқи ўртача кўрсаткичидан сезиларли даражада юқори, Италия жанубидаги баъзи вилоятлар ва вилоятларда эса ўртача даражадан анча паст. Марказий Италияда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот ўртача. Сўнгги йилларда Италияда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши аста-секин эврозона ўртача даражасига яқинлашди, шу билан бирга бандлик даражаси ҳамон орқада қолмоқда. Бироқ, иқтисодчилар расмий рақамларни мамлакатнинг яширин иқтисодиёти (Европанинг юқори даромадли мамлакатлари орасида фақат Грецияда кўпроқ) ва норасмий иш ўринларининг кўплиги (ишчи кучининг 10% дан 20% гача бўлганлиги) туфайли баҳслашмоқда. иқтисодий нофаол аҳолининг реал даражасини ва ишсизлик даражасини пасайтириш. Яширин иқтисодиёт Италиянинг жанубида кенг тарқалган, аммо шимолга қараб кучайиб боради. даражасига тенг. Яна бир давом этаётган иқтисодий муаммо шундаки, италияликлар дунёдаги иккинчи энг кекса миллатдир (японлардан кейин) ва дунёдаги энг тез қариган халқлардан бири, 2022-йил 1-январ ҳолатига кўра, Италия аҳолисининг 23,8 фоизи 65 ёшдан ошган. Шунингдек, Италияда 2022-йил 1-январ ҳолатига кўра, 5 030 716 нафар муҳожир бор, бу мамлакат умумий аҳолисининг атиги 10,6 фоизини ташкил этади, бу ривожланган мамлакатлар орасида жуда паст кўрсаткичдир. Бунинг сабаби, Италия жанубий Европадаги давлат сифатида, доимий иқтисодий турғунлик ва аҳолининг демографик қариши туфайли қўшни бойроқ Европа мамлакатлари каби потенциал муҳожирлар учун иқтисодий жиҳатдан жозибадор эмаслиги бўлиши мумкин.

Саноат ва молия

Афзалликлари: кучли давлат бюджети (2012-йил ҳолатига кўра 972 млрд. доллар, дунёда 7-ўрин). Рақобатбардош ўрта синф. Дизайн, кийим-кечак ва маиший техника ишлаб чиқариш соҳасида бутун дунё модасини ўрнатади. Этакчи фирмалар қаторига Фиат (автомобилсозлик), Монтедисон (пластмасса), Оливетти (алоқа), Бенеттон (кийим-кечак) киради. Юқори маҳсулдор қишлоқ хўжалиги ва туристик ишлаб чиқариш, машҳур мода уйлари. Буюк маданий мерос (Италия Европа маданий бойликларининг учдан икки қисмини ўз ичига олади) Апеннин ороллари штатини Европа ва дунёдаги сайёҳлар учун энг жозибадор мамлакатлардан бирига айлантиради, бу эса туризм секторини ривожлантириш учун чексиз истиқболга эга. иқтисодиёт.

Аҳоли жон бошига ялпи миллий маҳсулот йилига 30 минг долларни ташкил қилади. Саноатнинг етакчи тармоқлари: машинасозлик, металлургия, кимё ва нефт-кимё, енгил ва озиқ-овқат. Италия автомобиллар (машҳур брендлар: Алфа Ромео, Феррари, Фиат, Ивеcо, Ламборгҳини, Ланcиа, Масерати), мотоцикллар (машҳур брендлар: Априлиа, Дуcати), мопедлар, велосипедлар, тракторлар ишлаб чиқарадиган йирик ишлаб чиқарувчилар ва жаҳон бозорига етказиб берувчилардан бири ҳисобланади., кир ювиш машиналари ва музлатгичлар, ёзиш ва ҳисоблаш машиналари, радиоэлектрон маҳсулотлар, саноат ускуналари, пўлат қувурлар, пластмасса ва кимёвий толалар, автомобил шиналари, шунингдек, тайёр кийим ва чарм поябзал, макарон, пишлоқ, зайтун мойи, вино, консерваланган мева ва помидор. Кенг миқёсда семент, гул ва мевалардан табиий эссенсия ва эфир мойлари, шиша ва сопол буюмлар, заргарлик буюмлари ишлаб чиқариш. Пиритлар, симоб рудалари, калий тузи, доломитлар, асбест қазиб олиш .

Камчиликлари: Ҳукумат тақчиллиги ва давлат қарзининг ўсиши ҳали ҳам муҳим. Иқтисодий ўсишнинг пастлиги, жадал хусусийлаштирилаётган хизмат кўрсатиш соҳаси самарасиз. Ишсизлик 2 баравар юқори бўлган бой Шимол ва камбағал жануб ўртасида бойликнинг тенгсиз тақсимланиши. Солиқ интизомининг этарли эмаслиги, аста-секин такомиллашмоқда. Халқаро рақобатга ёмон йўналтирилган корхоналар. Уюшган жиноятчилик, гиёҳвандлик синдикатлари, мафия тузилмаларининг таъсири, айниқса жанубий ҳудудларда — Кампания, Калабрия ва Сицилия. Мамлакат жанубида давлат органларининг бюрократизацияси ва бизнесни тартибга солишдаги коррупция даражаси ҳам шимолга қараганда беқиёс юқори, бу, хусусан, Италиянинг жанубий минтақаларининг иқтисодий ва ижтимоий ривожланишидаги сурункали кечикиш билан боғлиқ.

Энергия ва импорт

Италия энергетика ва сув ресурсларида камбағал, мамлакатда нефт ва газнинг саноат заҳираларига эга бўлган конлари ёки битта атом электр станцияси йўқ. Режаларга кўра, биринчи атом электр стансияси Франсия кўмагида 2020 йилгача қурилади. Тўртта атом электр стансиясини қуриш учун холдинг компаниялари яратилади, уларнинг ҳар бирида Италиянинг Энел энергетика компаниясининг улуши 60%, Франсия ЭДФ эса 40% ни ташкил қилади. Италия нефт ва газни Россия, Норвегия, Форс кўрфази мамлакатлари ва Африкадан импорт қилади, электр энергияси эса Франсиядан таъминланади .

Италия ўзининг йиллик 60 миллиард куб метр табиий газга бўлган умумий эҳтиёжининг 10% дан камроғини таъминлайди; дефицит импорт ҳисобига қопланади. Талабнинг 40 фоизи ёки 24 миллиард куб метрдан кўпроғи „Газпром экспорт“ томонидан таъминланади. 2016 йил май ойида Россиядан этказиб беришга қарамликни камайтириш мақсадида 870 километр узунликдаги Транс-Адриатик газ қувури (Транс-Анадолу газ қувурининг давоми) қурилиши бошланди, бу 2020 йилга келиб Озарбайжон газини этказиб бериш имконини беради. Италия. Россия ҳам „Жанубий оқим“ лойиҳаси бекор қилинганидан кейин Италияга худди шундай газ қувурини қурмоқда.

Қишлоқ хўжалиги ва туризм

Италия юқори даражада ривожланган саноат-аграр мамлакатдир. Асосан саноат ва юқори даражада ривожланган шимол ва кам ривожланган, қишлоқ хўжалиги жануби.

Қишлоқ хўжалигида ўсимликчилик устунлик қилади. Асосий экинлари буғдой, маккажўхори, шоли (Европада 1-ўрин; йилига 1 миллион тоннадан ортиқ), қанд лавлаги. Италия цитрус мевалари (йилига 3,3 миллион тоннадан ортиқ), помидор (5,5 миллион тоннадан ортиқ), узум (йилига тахминан 10 миллион тонна; 90% дан ортиғи винога қайта ишланади), зайтун етиштириш бўйича дунёдаги энг йирик ва Европадаги етакчи мамлакатлардан биридир.. Гулчилик ва паррандачилик ривожланган.

Италия халқаро туризмнинг энг йирик минтақаси (йилига 50 миллиондан ортиқ киши). Мамлакатда 155 та ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси об’эктлари жойлашган бўлиб, бу дунёнинг бошқа мамлакатларига қараганда кўпроқ. Италияда туризм иқтисодиётнинг етакчи тармоқларидан бири бўлиб, ЯИМнинг 12% ни ташкил қилади. Италия жаҳон туризм бозорининг 5,6 фоизини ташкил қилади. Ушбу кўрсаткич бўйича мамлакат Европа Иттифоқида Франсия ва Испаниядан кейин 3-ўринни эгаллайди.

2015-йилда Италияга 40 миллион хорижий сайёҳ ташриф буюрди, бу кўрсаткич бўйича мамлакат дунёда 4-ўринни эгаллади. Италияга энг кўп сайёҳлар Хитойдан келади — йилига 3 миллионга яқин. Ўрта Қиролликдан сайёҳларнинг кўплиги, шунингдек, Италияда доимий истиқомат қилувчи йирик хитой ҳамжамиятини ҳисобга олган ҳолда, 2016-йил баҳорида Италия ҳукумати мисли кўрилмаган қадам ташлади: улар Хитой полицияси ходимларини жалб қилдилар. Пекиндаги италиялик мутахассисларнинг кўрсатмалари, Рим ва Миланда кўчаларни патрул қилиш. Ватандошлардан ташкил топган хитойлик кийим-кечак патруллари жуда таниқли ва Италиядаги хитойларга ўзларини хавфсиз ҳис қилишларига ёрдам беради ва Италия ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари қўшимча разведка маълумотларидан фойдаланадилар .

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Жаҳон сайёҳлик ташкилоти (УНWТО) статистик маълумотларига кўра, 2017-йилда халқаро туристик оқимлар бўйича Италия 58,3 миллион ташриф буюрувчи билан Хитой, АҚШ, Испания ва Франсиядан кейин бешинчи ўринни эгаллади .

Аҳоли бандлиги таркиби

Жами иқтисодий фаол аҳоли: 24,86 миллион киши (2007-йил), шундан 4% қишлоқ хўжалигида, 31% саноатда ва 65% олий тармоқда банд.

Ҳозирги вақтда Италиянинг бандлик тузилмасидаги минтақавий номутаносибликлари қуйидагилардан иборат:

Шимолий-Ғарбий ва Шимоли-Шарқий минтақалар ўртасидаги фарқлар кичиклигича қолмоқда. Бу ҳудудларда саноат соҳасида банд бўлган аҳолининг улуши мутлақо бир хил. Фарқлар фақат олий тармоқ ва қишлоқ хўжалигида банд бўлганлар сонида кузатилади. Шимоли-ғарбий минтақа анъанавий равишда янада ривожланган минтақа бўлиб, унда илгари кучли саноат шаклланган (Италиянинг асосий саноат учбурчаги Милан — Турин — Генуя бу ерда жойлашган). Шимоли-Шарқий минтақа ўзининг саноат тузилмасини 1970-йиллардан сўнг, алюминий саноати, энергетика, нефтни қайта ишлаш ва нефт-кимё саноатининг қудратли корхоналари қурилганидан кейин эгаллади.
- Марказ анъанавий равишда мамлакат бўйича ўртача кўрсаткичлар билан тавсифланади ва бу минтақа саноат шимоли ва қишлоқ хўжалиги жануби ўртасидаги ўтиш жойи ҳисобланган. Ҳозирги вақтда Марказ ҳам ушбу ўрта позицияларни сақлаб қолди, аммо ХХ асрда Шимолий минтақалар ва Марказ ўртасидаги тафовут ХХИ асрга қараганда сезиларлироқ эди. Ҳозирги вақтда Шимолий ва Марказий минтақаларда иш билан банд аҳолининг иқтисодиёт тармоқлари бўйича тақсимланиши деярли бир хил. Фақатгина учинчи тармоқдаги бандлик бўйича Марказий туман шимолий қўшниларидан сезиларли (8-11 фоизга) олдинда. Учинчи даражали секторда ходимлар сонининг бу ўсиши пойтахт бўлган ва мамлакатдаги хизмат кўрсатиш соҳасида бандликнинг энг юқори улушига эга бўлган Лацио вилояти билан боғлиқ. Марказий минтақанинг иккита ҳудудида (Тоскана ва Умбриа) ставкалар ҳали ҳам миллий ўртача кўрсаткич билан бир хил бўлиб қолмоқда.
- Италиянинг жанубий қисмида жануби-ғарбий ва жануби-шарқий ҳудудларни ажратиш мумкин. Жанубнинг ғарбий ва шарқий ҳудудлари ўртасида (шимолдан фарқли ўлароқ) иқтисодиёт тармоқлари бўйича ходимлар сонини тақсимлашда бундай бир хиллик йўқ. Шундай қилиб, Жануби-Ғарбий минтақа Жануби-Шарқий минтақадан бандлик таркибида иқтисодиётнинг учинчи секторининг янада яққол устунлиги билан ажралиб туради, Жануби-Шарқий минтақада эса саноат сектори кўпроқ ривожланган. Жануби-Ғарбий ва Жануби-Шарқий ҳудудларни бирлаштирадиган нарса қишлоқ хўжалигида бандликнинг юқори кўрсаткичидир, мос равишда 7% ва 9%, бу мамлакат ўртача кўрсаткичидан тахминан 2 баравар юқори. 1995 йилда қишлоқ хўжалигида бандлик даражаси Жануби-Ғарбий минтақада 11%, Жануби-Шарқий минтақада 12% эди. Шундай қилиб, Марказ иқтисодиёт тармоқларида бандлик кўрсаткичлари бўйича шимолий ҳудудларга, жануб эса учинчи ва саноат тармоқларида ходимлар сонини кўпайтириш ва шунга мос равишда иш билан бандликни қисқартириш ҳисобига ўзининг бандлик тузилмасини яхшилади. қишлоқ хўжалиги сектори. Замонавий Италияда аҳоли бандлигининг „икки томонлама“ тузилмаси мавжуд. Тузилманинг биринчи қисми шимолий-ғарбий, шимоли-шарқий ва марказ минтақаларини, иккинчиси эса жанубни ўз ичига олади. Хусусан, шимолий ҳудудларда бошланғич мактаб ўқитувчисининг ўртача маоши тахминан 2000 эврони, жанубий вилоятларда — тахминан 1000 эврони ташкил қилади. Кичик ҳудуди ва аҳоли зичлиги туфайли замонавий Италияда чиқиндиларни қайта ишлаш масаласи ўткир (қаранг: Италиядаги ахлат инқирози). Италия ўзининг иқтисодий даражаси бўйича иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган мамлакатлар ва ишлаб чиқарувчи кучларнинг ўртача ривожланиш даражасига эга мамлакатлар ўртасида оралиқ ўринни эгаллайди. Бошқа юқори ривожланган мамлакатларда бўлгани каби, Италияда саноат иқтисодиётнинг этакчи тармоғидир, гарчи унда интенсив ва номутаносиб равишда ўсиб бораётган хизмат кўрсатиш соҳасига қараганда иқтисодий фаол аҳолининг кичикроқ қисми ишлайди. Саноат маҳсулотлари таннархи қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари таннархидан ошиб кетади, бунда саноатга нисбатан ҳар йили камроқ капитал қўйилади. Италия экспортида саноат маҳсулотлари ҳам устунлик қилади. Италия миллий бойлигининг муҳим қисми монополиялар қўлида бўлиб, уларнинг аксарияти энг йирик трансмиллий консернлардан ҳисобланади. Улар кимё ва электротехника саноатида (Монтедисон), автомобилсозлик саноатида (Фиат) ва каучук саноатида (Пирелли) устунлик қилади.
Шу билан бирга, мамлакатимизда, асосан, енгил ва озиқ-овқат саноати, шунингдек, маиший электр жиҳозлари, синтетик материалларни қайта ишлаш ускуналари ишлаб чиқариш, шунингдек, айрим суб’эктларда кўплаб ўрта, кичик ва кичик фирмалар мавжуд. дастгоҳсозлик саноатининг тармоқлари. Кичик фирмаларнинг учдан икки қисми оилавий мулкдир. 1970-йиллардан бошлаб йирик корхоналарнинг қисқариши ва кичик ва ўрта фирма ва корхоналарнинг ролини ошириш тенденцияси кузатилди. Италия давлати мамлакат иқтисодиётига фаол ва турли шаклларда аралашади: унинг ихтисослашган органлари аксиядорлик жамиятларида назорат қилувчи акциядорлар сифатида қатнашади, турли давлат дастурларига мувофиқ саноат корхоналари ташкил этилади. Штат мамлакатдаги энг йирик тадбиркорга айланди. Унинг позициялари айниқса энергетика, металлургия ва кемасозликда кучли. Кўплаб енгил саноат корхоналарига ҳам эгалик қилади. Энг йирик банклар ҳам миллийлаштирилди. Давлат секторининг ривожланиш сур’ати бутун Италия иқтисодиётининг ривожланишидан ошиб кетади. Глобал инқироз Италияда кўплаб иқтисодий муаммоларни янада кучайтирди. Бюджет тақчиллиги ва давлат қарзи ҳажми бўйича Италия эвро ҳудудининг бешта „этакчилари“ қаторига киради. Шундай қилиб, Италияда давлат қарзининг ЯИМга нисбати 100% дан ортиқ. Бироқ, суверен қарз ва хусусий бизнес қарзининг умумий миқдори бўйича Италия Германияга қараганда анча яхши кўрсаткичларга эга. Бош вазир Берлускони томонидан таклиф қилинган Италия иқтисодиётини қутқариш дастурига иш ҳақини музлатиш ва давлат хизматчиларининг нафақага чиқишини кечиктириш, минтақавий маъмуриятларни молиялаштиришни қисқартириш ва солиқ тўлашдан бўйин товлаш устидан назоратни кучайтириш киради. Пенсия ёши аёллар учун 65 ёшга, эркаклар учун 70 ёшга кўтарилди. Бошқа номақбул чоралар ва Италия иқтисодиётининг уларга нисбатан заиф муносабати 2011 йил кузида Берлускони истеъфога чиқишига олиб келди. 60 миллион аҳолига эга Италияда қашшоқлик чегарасидан пастда яшаётганлар сони 2016 йилда ҳар куни 600 кишига ошди. 2016 йил май ойидан бошлаб Олий кассация инстанциясининг қарорига кўра, очликни қондириш учун оз миқдордаги озиқ-овқат ёки тайёр озиқ-овқат маҳсулотларини „эҳтиёж остида қолган шахслар“ томонидан ўғирланиши („озиқ-овқатга ҳаётий эҳтиёжни қондириш“) эмас. Италияда жиноят, гарчи у товар эгаси томонидан тўхтатилиши мумкин. Бу суд ҳукми Италия жамоатчилиги ва матбуоти томонидан ҳамдардлик билан қабул қилинди.

Транспорт, инфратузилма, алоқа

Асосий мақола: Италияда транспорт

Италияда темир йўллар ва автомобиллар тармоғи ривожланган. Йўловчиларнинг 90% дан ортиғи ва юкларнинг 80% дан ортиғи автомобилларда ташилади. Ташқи транспортда денгиз транспорти устунлик қилади.

Италия савдо флоти 667 та кемадан иборат — умумий тоннаж бўйича дунёда 17-ўринда .

Юк ва йўловчиларни ички ташишда асосий ўринни автомобил транспорти, кейин эса темир йўл транспорти эгаллайди. Мамлакат темир йўлларни электрлаштириш бўйича дунёда биринчи ўринда туради.

Автомобил транспорти

Замонавий автомобил ва темир йўлларнинг зич тармоғи Шимолий Италия шаҳарларини боғлайди. Мамлакатнинг шимолдан жанубга чўзилиши муносабати билан унинг темир йўл ва автомобил йўллари тармоғи асосан меридионал йўналишда ривожланган. Падан текислигидан ташқари кенгликдаги алоқалар етарли эмас. Италияда кўплаб йўллар ва темир йўллар тик тоғ ёнбағирларида ётқизилган ва шунинг учун кўп кўприклар ва туннелларга эга, бу эса уларни ишлатиш нархини оширади. Италияда автомобил транспортининг роли ниҳоятда катта: у барча қуруқликдаги юк ташишнинг 3/4 қисмини ташкил қилади. Йўлларнинг қарийб ярми Италия шимолида, мамлакат жанубида эса йўл тармоғининг зичлиги анча паст.

Темир йўл транспорти

Италиянинг темир йўл тармоғи 16,5 минг км дан ошади, шу жумладан 1 минг км. 10 та йирик шаҳарларни — Турин, Милан, Венеция, Падуа, Верона, Болония, Флоренсия, Рим, Неапол, Салернони боғлайдиган юқори тезликдаги автомобил йўллари. Италияда Европада биринчи марта 1970-йилларда " Пендолино " тоифасидаги поэздлар ишлаб чиқилган бўлиб, улар йўловчилар учун қулайлик яратадиган ва йўлнинг эгри қисмларида тезликни пасайтирмайдиган махсус эгилиш тизимига эга (бу технология кейинчалик тарқалди. Тезликни ошириш учун мунтазам трекдан яхшироқ фойдаланиш учун Европага). Италияда биринчи тезюрар темир йўл 1984 йилда қурилган, поэзд Рим ва Флоренсия ўртасидаги 254 км масофани 90 дақиқада босиб ўтган. Ўшандан бери Италия темир йўллари кучли техник ривожланишдан ўтди ва 2015 йилга келиб Европада энг модернизация қилинган ва жиҳозланган темир йўллар қаторига киради. Асосий давлат оператори Трениталиа ҳам мунтазам, ҳам юқори тезликда хизмат кўрсатади. 2012-йил май ойидан бошлаб, муқобил тезюрар темир йўл оператори Нуово Траспорто Виаггиатори (НТВ) Италияда Итало брендидан фойдаланган ҳолда ишлай бошлади.

" Ле Фреccе " тезюрар поездлар тармоғи Италиянинг барча йирик шаҳарларини қамраб олади. Тезюрар поездларнинг максимал тезлиги 300 км/соат, техник имкониятлари 360 км/соатгача. Рим ва Милан ўртасида тезюрар тезюрар поездлар учун минимал саёҳат вақти 2 соат 45 дақиқа, Рим ва Венеция ўртасида 3 соат 30 минут, Рим ва Турин ўртасида 4 соат 10 минут, Рим ва Неапол ўртасида 1 соат 10 минут. Қизил ўқ (Фреccиаросса) тоифасидаги поэздлар фақат Туриндан Милан, Флоренсия, Рим орқали Салерногача бўлган янги тезюрар линияларда қўлланади. Силвер Арроw (Фреccиаргенто) тоифали поездлар ҳам тезюрар, ҳам оддий йўналишларда (комбинацияланган тизим) қўлланади, тезлиги соатига 250 км. Ушбу поэздлар Римни Венеция, Верона, Бари, Лечче ва Реггио-Калабрия билан боғлайди. ЭуроНигҳт тунги поездлари Римни Триэсте, Болзано, Леccе, Реггио Cалабриа, Палермо, Сйраcусе билан боғлайди; ва чет элда — Париж, Мюнхен, Вена. Италиядан тўғридан-тўғри поэздлар қатновининг энг узоқ нуқтаси — Москва: Ниццадан Россия пойтахтига борадиган поэзд (40-45 соат) Италияда Сан-Ремо, Генуя, Милан, Верона, Болзанода тўхтайди. Материкни Сицилия билан боғлайдиган темир йўл кўприги режалаштириш босқичида, ҳозир Палермога кетаётган поэздлар Мессина бўғозини паром орқали кесиб ўтади. Сардиния оролида темир йўллар ҳам бор. Россия Федерацияси Табиий монополиялар муаммолари институти (2013) маълумотларига кўра, Италия ҳар йили 1000 км темир йўл инфратузилмаси учун 268 миллион эвро давлат инвестициясини киритади ва бу кўрсаткич бўйича Европада биринчи ўринда туради.

Денгиз транспорти

Денгиз транспорти мамлакатнинг ички ва ташқи транспортида жуда муҳим рол ўйнайди. Бу Италиянинг Ўрта ер денгизи сув йўлидаги позицияси, узоқ қирғоқ чизиғи ва мамлакат ичида оролларнинг мавжудлиги билан изоҳланади. Италия соҳилларида 144 та порт мавжуд. Портларнинг юк айланмасида нефт ва бошқа минерал хом ашёлар устунлик қилади. Италиянинг энг катта порти Генуя бутун Ўрта ер денгизидаги энг муҳим портлардан биридир. Генуя бутун Италиянинг шимоли-ғарбий қисми, шунингдек, Швейсария учун ташқи дунёга кириш эшиги бўлиб хизмат қилади. Генуянинг Адриатикадаги асосий рақиби ва рақобатчиси Триэст бўлиб, юк айланмаси бўйича Италияда иккинчи ўринда туради ва Европадаги энг муҳим нефт портларидан бири ҳисобланади. Триэст орқали Шимолий-Шарқий Италия Ўрта ер денгизи, Яқин ва Ўрта Шарқ, Шарқий Африка ва Шарқий Осиёдаги бошқа мамлакатлар билан боғланган. Жанубий Италия портларининг (Агуста ва Таранто) юк айланмаси сезиларли даражада ошди, бу нефтни қайта ишлаш ва нефт-кимё саноатининг ривожланиши билан изоҳланади. Мамлакатдаги энг йирик йўловчи портларидан бири бўлган Неапол Апеннин ярим ороли ва Сицилия, Сардиния ва бошқа ороллар ўртасидаги алоқалар марказидир .

Дарё транспорти

Италияда йирик дарёлар йўқлиги сабабли дарё транспорти кам ривожланган. Оғзидан Пиаcенза ва Павиа шаҳарларигача бўлган ягона По дарёси тўлиқ маънода навигация қилинади. Рим марказидаги Тибер дарёси мавсумий сайёҳлик трамвайлари учун ҳаракатланади.

Авиация транспорти

Италияда фуқаро авиацияси жуда тез ривожланмоқда. Ҳаво йўллари Италиянинг энг йирик шаҳарларини Европанинг кўплаб шаҳарлари, шунингдек, бошқа қитъалар билан боғлайди. Мамлакатнинг энг йирик аэропортлари — Рим яқинидаги Леонардо да Винчи, Милан яқинидаги Малпенса ва Линате, Риминидаги Федерико Феллини халқаро авиакомпаниялар тармоғининг муҳим марказлари бўлиб хизмат қилади. Жами 40 га яқин маҳаллий авиакомпаниялар мавжуд.

Қувур транспорти

Қувур узунлиги: хом нефт — 6503 км, қайта ишланган нефт маҳсулотлари — 2148 км, табиий газ — 19400 км.

Ташқи иқтисодий алоқалар

Ташқи иқтисодий алоқалар Италиянинг иқтисодий ривожланиши учун жуда муҳимдир. Барча импортнинг деярли 15% нефтдир. Италия металлургия ва бошқа саноат тармоқлари учун хомашё — станоклар, саноат асбоб-ускуналари, ёғоч, қоғоз, озиқ-овқатнинг ҳар хил турларини ҳам импорт қилади. Экспорт қилинадиган асосий маҳсулотлар машинасозлик маҳсулотлари, асосан, транспорт воситалари, турли жиҳозлар, ёзув ва ҳисоблаш машиналари, қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат маҳсулотлари, айниқса, мева-сабзавот маҳсулотлари, помидор консервалари, пишлоқлар, тайёр кийим-кечаклар, поябзаллар, кимё ва нефт-кимё маҳсулотлари ҳисобланади. Франсия ва Германия билан савдо айниқса фаол. Италияга ҳар йили 50 миллион хорижий сайёҳ ташриф буюради, асосан Германия, Франсия ва АҚШдан. Италияда кўп сонли сайёҳларни қабул қилиш учун моддий база узоқ вақтдан бери яратилган. Меҳмонхона ётоқлари сони бўйича Европада биринчи ўринлардан бирини эгаллайди.

Ижтимоий сиёсат

Учта асосий касаба уюшмалари мавжуд: Италия меҳнат уюшмаси ^[эн], Италия касаба уюшмалари конфедерацияси ^[эн] ва умумий Италия меҳнат конфедерацияси.

Ижтимоий сиёсат

Учта асосий касаба уюшмалари мавжуд: Италия меҳнат уюшмаси ^[эн], Италия касаба уюшмалари конфедерацияси ^[эн] ва умумий Италия меҳнат конфедерацияси .

Таълим

Асосий мақола: Италияда та'лим

Мактабгача таълим

Уч ёшдан бошлаб кичик италияликлар болалар боғчаларига (сcуола матерна) юборилади, у ерда улар уч йил давомида мактабга тайёрланади. Болалар 15-30 кишидан иборат гуруҳларда ўқишади. Болалар боғчадан кейин бошланғич мактабга юборилади.

бошланғич мактаб: 6 ёшдан 11 ёшгача

Бошланғич мактаб 2 босқичга бўлинган — сcуола элементаре 1 ва сcуола элементаре 2. Бу иккала даража ҳам ҳамма учун бепул. Бошланғич мактаб охирида ўқувчилар ёзма ва оғзаки имтиҳонларни топширадилар. Уларнинг натижаларига кўра, бошланғич мактабни тугатганлиги тўғрисидаги гувоҳнома (диплома ди лиcенза элементаре) берилади. Ушбу босқичда ўқиш, ёзиш, чизиш, арифметика, мусиқа, география, тарих, информатика ва жисмоний тарбия ўрганилади — бу фанлар мажбурийдир; агар хоҳласангиз, фақат дин ўрганилади. Ўқув дастурларига одатда битта чет тилини ўрганиш ҳам киради.

Ўрта бошланғич мактаб (сcуола медиа): 11 ёшдан 14 ёшгача

Ушбу босқичда талабалар италян тили, тарих, география, математика ва табиацҳунослик, иккита чет тили, санъат тарихи, технология ва мусиқа фанларини ўрганадилар .

Ўрта мактаб: 14 ёшдан 19 ёшгача

Ушбу босқичда талабалар одатий дастур бўйича ўқиш ва университетга киришга тайёргарлик кўриш ёки ўқишларини касбий тайёргарлик билан бирлаштириш ҳақида қарор қабул қиладилар.

Олий маълумот

Италия олий таълим тизими университетлар, техник университетлар, университет коллежлари, консерваториялар ва академиялардан иборат. .

Италияда 56 та университет мавжуд. Улардан 47 таси давлат, 9 таси хусусий .

Италия Болония жараёнини шакллантириш ташаббускорларидан бири бўлиб, дунёдаги энг қадимги Болония университети номини олди, у ерда 1999 йилда йилда Европанинг 29 давлати таълим вазирлари Болония декларациясини имзоладилар.

2020 йил ҳолатига кўра, 25 ёшдан 64 ёшгача бўлган Италия аҳолисининг 20,1 фоизи олий маълумотга эга. Аҳолининг 62,9% ўрта мактабни тугатган.

Фан

Асосий мақола: Италиядаги фан

Италияда илм-фан узоқ тарих ва анъанага эга.

Машҳур италян олимлари :

Пизалик Леонардо (" Фибоначчи рақамлари " рақамлар кетма-кетлигини Европага тарқатишга ёрдам берди)
Леон Баттиста Алберти (Италия Уйғониш даврининг етакчи санъат назариётчиси, истиқбол ҳақидаги таълимотнинг математик асосларини белгилаб берган, криптография ривожига катта ҳисса қўшган)
Лука Паcиоли (замонавий бухгалтерия тамойилларининг асосчиларидан бири)
Леонардо да Винчи (анатом, табиацҳунос, ихтирочи)
Героламо Кардано (кардан мили ихтирочиси)
Андреас Весалиус (илмий анатомия асосчиси)
Галилео Галилей (экспериментал физиканинг асосчиси)
Эвангелиста Торриcелли (атмосфера босими концепцияси муаллифи)
Жованни Доменико Кассини (ХВИИ аср астрономи ва муҳандиси)
Жозеф Луи Лагранж ( ХВИИИ асрнинг энг буюк математиги Леонҳард Эйлер билан бирга)
Алессандро Волта (батарея ихтирочиси)
Амедео Авогадро (унинг номи билан аталган асосий физик-кимёвий қонунни кашф этган)
Антонио Меуccи (телефон ихтирочиси)
Асcанио Собреро (биринчи бўлиб нитроглисерин олган)
Антонио Пачинотти (динамо яратувчилардан бири)
Жузеппе Пеано (математик мантиқ ва тўпламлар назарияси асосчиларидан бири)
Гуглиэлмо Маркони (радио ихтирочиси, физика бўйича 1909 йилги Нобел мукофоти совриндори)
Энрико Ферми (дунёдаги биринчи ядро реакторини яратувчиси, физика бўйича 1938 йилги Нобел мукофоти совриндори)
Гиулио Натта (органик кимёгар, кимё бўйича 1963 йилги Нобел мукофоти совриндори)
Даниэле Бове (фармаколог, 1957 йил учун физиология ёки тиббиёт бўйича Нобел мукофоти)
Аурелио Печcеи (инсон ривожланишининг глобал моделларини ўрганувчи Рим клубининг асосчиси ва биринчи президенти)
Рита Леви-Монталчини (нейробилим, физиология ёки тиббиёт бўйича 1986 йилги Нобел мукофоти совриндори)
Карло Руббия (физик, физика бўйича 1984 йилги Нобел мукофоти совриндори)
Гиоргио Париси (назарий физик, физика бўйича 2021 йилги Нобел мукофоти совриндори)

Ҳисоблаш кучи

2023-йил июн ҳолатига кўра, Cасалеcчио ди Ренода CИНЕCА ^[эн] жойлашган бўлиб, Италиядаги илмий тадқиқотлар учун энг кучли суперкомпютер маркази бўлиб, Европа Иттифоқи суперкомпютерларидан бири, ЭуроҲПC ЖУ ^[эн] лойиҳаси, " Леонардо ^[эн] " суперкомпютери жойлашган.. 2022-йил ноябр ойида Леонардо Европа ва Европа Иттифоқидаги иккинчи энг тезкор суперкомпютерга, Топ500 рейтингида эса дунёда тўртинчи ўринга чиқди ^[ 161. 2023 йил июн ҳолатига кўра, Леонардо Топ500 рейтингида дунёда тўртинчи ўринни эгаллади ва 238,70 петафлопс кўрсаткичи ва ўртача қувват истеъмоли тахминан 7,4 МВт ^[ бўлган 304,47 петафлопс кўрсаткичига эга .

Маданият ва санъат

Асосий мақолалар: Италия маданияти ва Италия сан'ати

Тасвирий санъат

Асосий мақола: Италия тасвирий сан'ати

Италия санъати тарихи асосан Ғарб цивилизацияси санъати тарихини олдиндан белгилаб берди. Кўп асрлар давомида Апеннин оролларида ҳукмронлик қилган этруск ва айниқса Рим эрларидан кейин Италия Уйғониш даври Европа санъатида марказий ўринни эгаллайди. Италия ХВИ—ХВИИ асрларда барокко услубининг бешиги бўлган Европа бадиий ҳаётида ҳам ҳукмронлик қилди. ХВИИИ асрда мамлакат маданий таназзулни бошдан кечирди ва у Франсияга ютқазиб, Европанинг маънавий ҳаётининг локомотиви ролини йўқота бошлади. Бироқ, ХИХ асрнинг ўрталарида мамлакат халқаро саҳнага Макчиаиоли, Футуризм, Метафизик расм, Новесенто, Арте Повера, Трансавантгарде каби бадиий ҳаракатлар билан қайтди. Италия санъати тарих давомида бир қанча йирик маданий ҳаракатларга таъсир кўрсатди ва буюк рассомлар, меъморлар ва ҳайкалтарошлар галактикасини яратди. Энг машҳур италян рассомлари: Гиотто ди Бондоне, Жованни Беллини, Сандро Боттиcелли, Леонардо да Винчи, Микеланжело, Гиоргионе, Рафаэл Санти, Титиан, Тинторетто, Караваджио. Николо Писано италян ҳайкалтарошлиги мактабининг асосчиси ҳисобланади. Ҳайкалтарош Донателло янги Уйғониш даври санъатининг, хусусан Уйғониш даври монументал ҳайкалтарошлиги ва релефининг, шунингдек, ҳайкалтарош портрет жанрининг асосчиларидан бири ҳисобланади .

Бугунги кунда Италия халқаро санъат саҳнасида муҳим ўрин тутади, бир нечта йирик санъат галереялари, музейлар ва кўргазмалар. Мамлакатнинг асосий бадиий марказлари унинг пойтахти Рим, шунингдек Флоренсия, Венеция, Милан, Неапол, Турин ва бошқа шаҳарлардир.

Адабиёт

Асосий мақола: Италия адабиёти

Энг машҳур италян ёзувчиси — Илоҳий комедия яратувчиси Данте Алигери. Шунингдек, дунёга машҳур: Франческо Петрарка, Жованни Бокаccио, Николо Макиавелли, Карло Коллоди, Жанни Родари, Умберто Эко. Олти италиялик ёзувчилар Нобел мукофотига сазовор бўлишди: Гиосуэ Cардуccи (1906), Граcиа Деледда (1926), Луиджи Пиранделло (1934), Салваторе Қуасимодо (1959), Эугенио Монтале (1975), Дарио Фо (1997).

Архитектура

Асосий мақола: Италия архитектураси

Леон Баттиста Алберти ва Филиппо Брунеллесчи янги Европа архитектурасини яратувчилардир .

Италияда Колизей, Пиза минораси, Санта Мария дел Фиоре собори, Милан собори, Авлиё Марк собори, Доге саройи, Моле Антонеллиана, Вилла д’Эсте, Треви фаввораси каби энг яхши меъморчилик асарлари жойлашган. ва ҳоказо Италиянинг барча йўналишларида кўплаб меъморий ёдгорликлар мавжуд. Буларга музейлар, саройлар, бинолар, ҳайкаллар, черковлар, бадиий галереялар, виллалар, фавворалар, тарихий бинолар ва археологик жойлар киради.

Шунингдек, Италиянинг меъморий таъсири унинг чегараларидан ташқарида ҳам тарқалди. Масалан, италян архитекторлари Бартоломео Растрелли ва Карл Росси Россия империясида 18-19 — асрларнинг энг машҳур биноларини қуришган .

Спорт

Италияда энг машҳур спорт тури бу футбол .

Италия футболининг олий дивизиони А Серия ҳисобланади. Футбол бўйича Италия терма жамоаси 4 карра ФИФА Жаҳон чемпионати чемпиони (1934, 1938, 1982, 2006) ва футбол бўйича Европа чемпионатида 2 марта (1968, 2020) ғолиб чиққан. Италия терма жамоаси мағлубияциз ўйинлар бўйича жаҳон рекордини ўрнатди (кетма-кет 37 ўйин). Италия терма жамоаси дарвозабони Жанлуижи Буффон барча даврларнинг энг яхши дарвозабонларидан бири ҳисобланади.

Италия ватани:

қиличбозлик тарихидаги энг кўп олимпия ва жаҳон чемпионатлари совриндори Эдоардо Мангиаротти ;
бодибилдингчи, Арнолд Шварценеггернинг ҳамкасби, жаноб Олимпиаданинг икки карра ғолиби Франко Коломбо ;
футбол ҳаками Перлуижи Коллина, унинг коллексияси сайёрадаги энг яхши ҳакам учун олтита мукофотни ўз ичига олади;
Барча даврларнинг энг муваффақиятли мотоцикл пойгачиларидан бири Валентино Росси .

Италияда ҳам машҳур: велосипед, теннис, голф .

Шунингдек қаранг: Гиро д’Италиа, 1934 йилги ФИФА Жаҳон кубоги, 1956 йилги қишки Олимпия ўйинлари, 1960 йилги ёзги Олимпия ўйинлари, 1990 йилги ФИФА Жаҳон кубоги ва 2006 йилги қишки Олимпия ўйинлари.

Ошхона

Асосий мақола: Италия ошхонаси

Анъанавий италян ошхонаси, хусусан, пизза, макарон ва карпаccио каби таомлар туфайли бутун дунёда кенг тарқалган ва машҳурдир. 24 мамлакатдан 25 минг киши иштирок этган ЁуГов тадқиқоти натижаларига кўра, италян ошхонаси дунёдаги энг машҳур таом сифатида тан олинган. Бу жуда хилма-хил ва ўзига хос, ҳар бир минтақанинг ўзига хос анъанавий таомлари бор. Италия ошхонаси римликлар, юнонлар, ломбардлар, араблар ва Италияда яшаган ёки унинг маданиятининг шаклланишига таъсир кўрсатган бошқа халқларнинг маданий таъсири билан тарихан ўрнатилган кўп асрлик анъаналарга асосланади .

Сонгбирд таомлари Италияда узоқ вақтдан бери машҳур деликатес бўлиб келган, аммо табиатни муҳофаза қилувчиларнинг саъй-ҳаракатлари туфайли ёввойи қушлар савдоси энди мамлакатда тақиқланган [ .

Италия кўп турдаги пишлоқ ишлаб чиқаради, улардан энг машҳурлари моззарелла, пармесан, горгонзола ва масcарпоне .

Италияда дунёдаги биринчи қаҳва машинаси яратилди ва кофе ичимликлар дунёда кенг тарқалди: эспрессо, ристретто, Америcано, латте, капучино .

Бутун дунёда машҳур бўлган италян ширинликлари — тирамису, панна котта ва италян музқаймоқлари .

Италияда узоқ вақтдан бери виночилик анъаналари мавжуд. Алкоголли ичимликлар асли Италиядан: Амаретто, Аперол, Граппа, Лимонcелло, Мартини, Просеccо, Самбуcа, Фраголино .

Мусиқа

Асосий мақола: Италия мусиқаси

Италия мусиқаси тарих давомида юқори баҳоланган ва италян мусиқасининг кўплаб асарлари юксак санъат ҳисобланади.

Опера мусиқа, сўз ва саҳна ҳаракатини бирлаштирган спектакл тури сифатида Италияда туғилган. Жанр 16 -асрнинг охирида Флоренсияда ривожлана бошлади ва кейин бутун мамлакат бўйлаб ва унинг чегараларидан ташқарида тарқалди. Италияда ижод қилган композиторлар қаторига дунёга " Севиля сартароши " ва " Уилям Телл " операларини тақдим этган Жоачино Россини, унинг издошлари Донизетти ва Беллини, " Травиата ", " Аида " асарларини ёзган опера новатори Жузеппе Верди киради. ва " Риголетто ", " Манон Лесcаут ", " Мадама Буттерфлй ", " Турандот " ва бошқаларни ёзган Жакомо Пуccини. Италиянинг энг машҳур опера хонандалари: Энрико Карусо, Лусиано Паваротти ва Андреа Боcелли. Италиянинг энг машҳур опера театри Ла Сcала Миланда жойлашган. Машҳур опера қўшиқчиси Анатолий Соловяненко : „Италия қўшиқчилик мактаби мавжуд бўлган энг илғор ва энг яхши қўшиқчилик мактабидир“ ва „у инсон овозининг максимал имкониятларидан фойдаланади“ деб таъкидлади .

Италия Антонио Вивалди, Николо Паганини, Томасо Албинони, Пиэтро Локателли, Арканжело Корелли, Жузеппе Торелли, Федерико Агостини каби машҳур скрипкачи ва бастакорлар ва Николо Амати, Антонио Ги Страдиварилар каби скрипкачиларнинг ватани ҳисобланади .

Италиядан машҳур кино композиторлари: Эннио Морриконе, Нино Рота, Гиоргио Мородер .

Дунёдаги энг машҳур италян эстрада артистлари: Адриано Çэлентано, Тото Кутугно, Ал Бано ва Ромина Пауэр, Риккардо Фогли, Виола Валентино, Раффаэлла Карра, Робертино Лорети, Жанни Моранди, Саваге, Газебо, Роберт Милес, Тони Умберзи Тоци Пупо, Эрос Рамаззотти, Риcчи ва Повери, Эйфел 65, Мåнескин .

Ҳар йили Италияда " Санремо фестивали " қўшиқ танлови ўтказилади.

Кино

Асосий мақола: Италия киноси

Италия кино санъати билан ХИХ—ХХ асрлар бўсағасида пайдо бўлганидан бери шуғулланган ва унинг ривожланишига катта таъсир кўрсатган.

1905 йилда Италия киноси пайдо бўлди. Биринчи филм Филотео Алберинининг „ Римнинг босиб олиниши“ филми ҳисобланади. Шундан сўнг Италияда кинонинг ривожланиши бошланди .

Машҳур италиялик режиссёрлар: Федерико Феллини (Энг яхши режиссёрлик учун Оскарга номзод бўлган биринчи хорижлик режиссёр), Серхио Леоне, Кастелано ва Пиполо, Лучино Висконти, Роберто Росселлини, Микеланжело Антониони, Бернардо Бертолуччи, Пер Паоло Пасолини, Франко Пасолинипе, Франко Пасолини, Жанни Амелио, Пупи Авати, Пиэтро Герми, Тонино Гуэрра, Дино Риси .

Машҳур италян кино актёрлари ва киноактрисалари: Адриано Çэлентано, Орнелла Мути, Жина Лоллобригида, Марcелло Мастроианни, Моника Беллуччи, Роберто Бенигни, Николетта Браши, София Лорен (инглиз тилида бўлмаган роли учун Оскар олган биринчи актриса бўлди).

Италияда Ғарб филмларининг " Спагетти Wестерн " кичик жанри пайдо бўлди, айниқса 1960 ва 1970 йилларда машҳур. Бу вақт ичида Италияда 600 га яқин вестерн филмлари суратга олинди. Улардан энг машҳури Клинт Иствуд билан " Яхши, ёмон ва хунук " .

СССР билан биргаликда қуйидаги филмлар суратга олинган :

1964 йил — " Улар Шарққа кетишди ", режиссёр Жузеппе Де Сантис
1969 йил — " Қизил чодир ", режиссёр Михаил Калатозов
1970 йил — " Вотерлоо ", режиссёр Сергей Бондарчук
1970 йил — " Кунгабоқарлар ", режиссёр Витторио Де Сика
1973 йил — " Италияликларнинг Россиядаги ақл бовар қилмайдиган саргузаштлари ", режиссёр Элдар Рязанов
1980 йил — " Ҳаёт гўзал ", режиссёр Григорий Чухрай
1987 йил — " Қоронғу кўзлар ", режиссёр Никита Михалков

Дунёдаги энг қадимги халқаро кинофестивал — Венеция кинофестивали ҳар йили Италияда ўтказилади. Бош соврин — " Олтин шер ". Фестивалнинг барча бўлимлари натижаларига кўра, Луижи Де Лаурентис мукофоти ҳам берилади.

Оммавий ахборот воситалари

босинг

Асосий мақола: Италиядаги газеталар ро'йхати

Энг машҳур босма оммавий ахборот воситалари орасида Cорриэре Делла Сера, Ил Гиорнале, Ла Репубблиcа, Ла Стампа, Л’Эспрессо, Италиа Огги ^, Ла Назионе, Ил Соле 24 Оре газета ^ва журналлари бор. АНСА ахборот агентлиги мавжуд .

Италияда оммавий ахборот воситаларини чекловчи ва жиноят ишлари бўйича терговга оид ҳар қандай маълумотни судгача олиб боришни тақиқловчи қонун лойиҳаси қизғин муҳокама қилинмоқда. Журналистлар ва оддий одамларнинг норозилигига жавобан сиёсатчилар қонуннинг нозик жиҳатлари яна муҳокама қилинишини айтишмоқда.

Халқаро Матбуот Институтининг аниқлик киритишича, қонун лойиҳаси „ноширлар учун 464,700 еврогача ва уни бузган журналистлар учун 20,000 еврогача жарима“ни назарда тутади. Ушбу қонун, шунингдек, терговчилар жиноят содир этилганлигини тасдиқламагунча, одамларни уларнинг розилигисиз суратга олиш ва видеога олиш (бузилиш озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади) ва телефон суҳбатларини тинглашни ҳам тақиқлайди. Қонун лойиҳасига қўшилмаганларнинг айтишича, сиёсатчилар шунчаки шахсий ҳаёти билан боғлиқ жанжаллардан қочишга ҳаракат қилмоқда.

Қонун лойиҳаси таниқли сиёсатчилар, жумладан, истеъфога чиқишга мажбур бўлган Бош вазир Силвио Берлускони ва саноат вазири Клаудио Скаиоланинг телефонлари тингланишига жавоб сифатида кўрилади.

Эшиттириш

Асосий мақола: Италияда телевидение

Италияда телевидение ва радиоэшиттириш оммавий ва тижоратга бўлинади. Италиянинг оммавий эшиттириши 1-чи (Раи 1), 2-чи (Раи 2) ва 3-чи (Раи 3) телеканалларида, 3 та радиостансияда (Раи Радио 1, Раи Радио 2 ва Раи Радио 3) эфирга узатиладиган Раи телерадиокомпанияси томонидан тақдим этилади. Италия тижорий телевидение ва радиоэшиттириш Медиасет холдингида бирлашган Рете 4 (4-канал), Cанале 5 (5-канал) ва Италиа 1 (6-канал) телерадиокомпаниялари томонидан тақдим этилади.

Астрономияда

Астероид (477) Италия , 1901-йилда кашф этилган, Италия номи билан аталган.

Транспорти

Йўловчиларнинг 90% дан кўпроғи, юкларнинг 80% дан ортиғи автомобил транспортида ташилади. Автомобил йўллари узунлиги −304 минг км, темир йўл уз. — 19,6 минг км. Четга юбориладиган ва четдан олинадиган юкларнинг аксарияти денгиз транспорти орқали ташилади (экспорт юкларининг 60-65%, импорт юкларининг 80-90%). Асосий денгиз портлари: Генуя, Триест, Венеция, Неапол.

Италия — халқаро сайёҳликнинг энг катта марказларидан бири (йилига 50 млн.дан кўпроқ сайёҳ келиб кетади).

Ташқи савдоси

Италия иқтисодиёти кўп жиҳатдан ташқи савдога боғлиқ. Италия четга саноат машина-ускуналари, транспорт воситалари, ёзув ва ҳисоб машиналари, кимё ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, кийим-кечак ва поябзал, нефт маҳсулотлари ва б. чиқаради. Четдан нефт, кўмир, темир рудаси, қора ва рангли металлар, пахта, шунингдек, машиналар, ёғоч, қоғоз, озиқ-овқат келтиради. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Европа иқтисодий ҳамжа-мияти мамлакатлари, АҚСҲ, Россия. Пул бирлиги — лира.

Тиббий хизмати

Италияда давлат даволаш муассасаларидан ташқари хусусий шифокорлик ҳам кенг тарқалган. Шифокорлар университетларнинг 27 тиббиёт факултетида тайёрланади. Курортлар, айниқса, маъданли сув ва лой-балчикдар воситасида даволовчи санаторий кўп. Энг машҳурлари: Монтекатини-Терме, Фюжи, Салсомажоре, Кастелламмаре-ди-Стабия, АбаноТерме, Капри.

Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари

Италиядаги замонавий халқ таълими тизими ХИХ асрнинг 2-ярмидан таркиб топа бошлаган. 1859-йилда 6-9 ёшдаги болаларнинг мажбурий таълими тўғрисида қонун (Казати қону-ни) қабул қилинган эди. Италияда 6-14 ёшдаги болалар учун мажбурий 8 йиллик таълим жорий этилган. Давлат мактаблари билан бирга, асосан, диний ташкилотлар таъминотидаги хусусий мактаблар ҳам мавжуд. Халқ таълими тизимига қуйидагилар киради: 3-5 ёшли болалар учун мажбурий бўлмаган мактабгача тарбия муассасалари, мажбурий мактаблар (6- 11 ёшли болалар учун 5 йиллик бошланғич ва 3 йиллик қуйи ўрта мактаб), мажбурий мактаб негизида ўрта умумий таълим ва ҳунар таълими берадиган тўлиқўрта умумий таълим мактаблицейлари (5 йил таълим берадиган мазкур ўқув юртини битирганлар университетга кириш ҳуқуқини олади), ўрта педагогика ўқув юртлари (бошланғич мактаб муаллимларини тайёрловчи 4 йиллик ўқитувчилар институтлари ва мактабгача тарбия муассасалари тарбиячиларини тайёрловчи 3 йиллик педагогика мактаблари), ҳунар ўқув юртлари (малакали ишчиларни тайёрловчи 3 йиллик ҳунар институтлари, ўрта техника маълумотли ходимларни тайёрловчи техника институтлари), ўрта бадиий ва мусиқа ўқув юртлари, олий ўқув юртлари (университет ва олий мактаблар). Италияда 27 та университет, 50 дан ортиқ давлат ва хусусий олий мактаблари ҳамда хусусий университетлар бор. Йирик университетлари: Болоня университети, Рим университети, Неапол университети, Милан, Бари, Генуя ва б. шаҳарлардаги университетлар. Италияда 150 йирик кутубхона, жумладан, Римда 31, Миланда 19, Неаполда 19, Флоренсияда 9, Туринда 6 кутубхона бор. 170 дан ортиқ музей ва расм галереялари мавжуд. Энг машҳурлари: Римдаги Миллий музей, Жулиа музейи ва вилласи, Боргезе музейи ва галереяси, антик санъат галереяси, замонавий санъат миллий галереяси, Флоренсиядаги Миллий музей, археология музейи, расм галереяси (жумладан, Уффици галереяси), Мессина, Неапол, Палермо, Перужа, Венециядаги музейлар.

Тадқиқотлар миллий кенгаши (1923) атом энергияси масалаларидан ташқари барча фан соҳаларини бошқарадиган ва унга раҳбарлик қиладиган асосий давлат ташкилотидир. Унга илмий тадқиқот институт ва тадқиқот марказлари, лабораториялар бўйсунади. Кенгаш Италиянинг халқаро илмий алоқаларини амалга оширади. Атом энергияси Миллий комитети атом энергияси соҳасидаги тадқиқот ишларини бошқаради. Италияда бир неча академия, жумладан, Деи Линнеи миллий академияси, Миландаги табиий фанлар ва адабиёт академияси (1803), Палермо, Турин, Рим ва б. шаҳарларда Тиббиёт Фанлар академиясилари бор. Университетлар қошида илмий муассасалар ишлайди. Ядро физикаси миллий институти мамлакатда шу соҳада олиб бориладиган барча тадқи-қот ишларини бирлаштиради. 20 дан зиёд институтда қишлоқ хўжалиги фанлари соҳасида тад-қиқот олиб борилади. Соғлиқни сақлаш вазирлиги биология, кимё, фармакология, гигиена ва б. соҳалардаги ишларни на-зорат қилиб туради. Италияда айрим халқаро тадқиқот марказлари — Неаполда Генетика ва биофизика институти, Триестда Назарий физика маркази, Уд инеда Механика маркази, Испрада Ядро тад-қиқотлари маркази мавжуд.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви

Италияда бир қанча газ. ва журналлар нашр этилади. Энг йириклари: „Мессагеро“ („Хабарчи“, кундалик газета, 1878-йилдан), „Cорриэра делла сера“ („Кечки хабарнома“, кундалик газета, 1876-йилдан), „Ла Стампа“ („Матбуот“, кундалик газета, 1868-йилдан), „Дисcуссионе“ („Баҳс“, ҳафталик журнал, 1953-йилдан), „Мондо операио“ („Ишчи дунёси“, ҳафтада 2 марта чиқадиган журнал, 1948-йилдан), „Панорама“ (ҳафталик журнал, 1962-йилдан), „Унитà“ („Бирлик“, кундалик газета, 1924-йилдан), „Репубблиcа“ („Республика“, кундалик газета, 1976-йилдан). Италияда 1924-йилдан радиоэшиттириш, 1954-йилдан телекўрсатувлар олиб борилади. Италия радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар хизмати — РАИ-ТВ 1924-йилда ташкил этилган. Аженсия Национале Стампа Ассочата (АНСА) ахборот агентлиги 1945-йилдан, Аженсия Жорналистика Италиа (АЖИ) ахборот агентлиги 1950-йилдан бери ишлайди.

Адабиётининг илк намуналари ўрта асрларда лотин тилида яратилган (асосан, линий қасидалар, афсоналар, воқеий қиссалар тўқилган). Италян адабиётида антик юнон ва рим адабиёти анъаналари ва шарқ маданиятининг таъсири кучли бўлган. ХИИ—ХИИИ асрларда халқ тилида диний ва дунёвий адабиёт намуналари („Новеллино“, „Етти до-нишманд китоби“ ва бошқалар) яратилди. ХИИИ асрда ташкил топган „Ёқимли янги ус-луб“ фалсафий шеърият мактаби намояндалари (Г. Гвиницелли, Г. Кавалканти, Чинода Пистоя, Д. Фрескобалди) чин муҳаббатни куйладилар. Италия адабиётининг буюк вакили Данте ижоди шу мактаб таъсирида шакллан-ди ва ривож топди. Унинг ижоди италян адабиёти ва адабий тилини ривожлантиришга катта ҳисса қўшди. Италияда гуманистик дунёкараш ва янги адабиёт эрта вужудга келди. Ф. Петрарка, Ж. Боккаччо, Л. Ариосто ва б. адиблар истибдодни, диний жаҳолатни фош этдилар. У рта асрларда Италияда комедия жанри ривожланди. Бу жанрда Б. Биббиена, Н. Макиавелли, П. Аретино ажой-иб асарлар яратишди.

ХВИ аср бошларида миллий адабий тил шаклланди, адабиётда гуманистик дунёқараш ҳукмронлик қилди, янги адабий жанрлар пайдо бўлди. Аммо ХВИ аср 2-ярмида мамлакатда рўй берган умумий таназзул таъсирида реаксия кучайди. Микеланжело Буонарроти, Ж. Бруно, Т. Тассо ва б. адиблар гуманизм анъаналарини давом эттирдилар. ХВИИ асрда формалистик оқимлар, барокко услу-би қарор топди. ХВИИИ асрда „ниқоблар ко-медияси“нингҳимоячиси К. Гоцси янги асарлари билан майдонга чиқди. К. Голдони миллий реалистик комедия жанри назариясини ва ўнлаб ажойиб комедияларни яратди.

ХВИИИ аср охири ва ХИХ аср бошларида Италия адабиётида инқилобий классицизм оқими устунлик қилди. В. Алфери жанговар трагедиялар („Брут И“, „Брут ИИ“, „Саул“ ва ҳоказо) яратди. Наполеон юришлари даврида ватанпарварлик руҳидаги адабиёт юзага келди (У. Фосколонинг роман, трагедиялари). А. Мандзони романлари („Озодлик тантанаси“, „Бешинчи май“ ва бошқалар)да меҳнаткаш халқ вакилларининг мардонавор кура-ши, шоир Ж. Леопарди асарлари („Италияга“, „Ахлоқий лавҳалар“ каби тўп-ламлар)да Италия халқининг мусибатли қаёти тасвирланди. ХИХ аср 30-йилларидан адабиёт миллий озодлик кураши гояларининг тарғиботчиси бўлиб хизмат қилди. Будаврда, айниқса, тарихий роман, романтик драма, шеърият кенг ривож топди.

Италия миллий мустақилликка эришгандан сўнг ҳам адабиётда миллий озодлик учун кураш анъаналари давом этди (Р. Жованолининг „Спартак“ романи ва бошқалар). Веризм (Италия натурализми) оқимининг намояндалари — Ж. Кадуччи, Ж. Верга, М. Серао, Г. Деледда, Л. Пи-ранделло ва б. ўз асарларида меҳнат-каш халқ ҳаётини ҳаққоний акс эттирдилар. ХИХ аср охирларида Италия адабиётида тушкунлик руҳидаги неоромантизм, футуризм оқимлари пайдо бўлди. Биринчи жаҳон урушидан кейин мамлакатда фа-шистлар диктатураси ўрнатилгач, де-мократик адабиёт ва матбуот тақиқланиб, фақат „соф санъат“ руҳидаги асарлар нашр этилди. 30-йиллар охиридан Италия демократик адабиёти яна ривожлана бошлади. Иккинчи жаҳон уруши йилларида Қаршилик кўрсатиш ҳаракати миллий маданият ва адабиёт ривожига мадад берди.

Урушдан кейинги йилларда Италия адабиётида бир қатор ёш шоир ва адиблар (И. Калвино, М. Вентури, Ж. Вас-сани, Д. Пеа ва бошқалар) пайдо бўлди. Неореализм етакчи оқимга айланди. 60-90 йилларда реалистик адабиёт янги боск,-ичда ривожланди. Унинг йирик вакиллари — В. Пратолини, А. Моравиа, И. Калвино, Л. Шаши, М. Вентури, Л. Малебра, С. Квазимодо, Э. Монтале, Д. Фо ва б. Италия адабиёти ривожига сал-мокли ҳисса қўшдилар. К. Голдони („Икки бойга бир малай“), К. Гоцси („Бахтли гадо“), Р. Жованоли („Спартак“), Ш. Перро („Қизил қалпоқча“), Ж. Родари („Салом болалар“), Данте, Ж. Боккаччо ва б.нинг асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.

Меъморчилиги

Этрусклар ва Қад. Рим меъморлик ансамбллари ва уй-жой бинолари Италиянинг энг кад. меъморий обидаларидир (қаранг Рим). Илк ўрта асрлардан Римдаги базилика (Санта-Мария Мажоре, В аср, Санта Анесса, 7-а.,) ва маркази гумбазли черковлар (Сан-Стефано Ротондо, В аср), шунингдек, Равенна ёдгорликлари мажмуаси ва б. ёдгорликлар сақланган. 11 −ХИИИ асрларда роман услубида барпо қилинган бинолар вужудга келди (Миландаги Сант-Амброжо базиликаси, ХИ аср, Арецсодаги Санта-Мария делла Пове черкови, ХИИ аср ва бошқалар). Айрим иншо-отларда Византия меъморлигининг таъсири сезилади (Венециядаги авлиё Марк собори, ХИ аср, Палермодаги собор). 11 −ХИИ асрларда Пизадаги собор майдони мажмуаси кад. меъморлик анъаналари услубида барпо этилган. Шаҳарларнинг тез суръатлар билан ривожланиши маҳобатли диний-маъмурий бинолар билан бир қаторда шаҳар деворлари, дарвоза, минора, турар жой бинолари, ратушалар қуришни ҳам тақозо этди. ХИИИ—ХИВ асрларда готика ривож топ-ди (Милан, Орвето, Флоренсия соборлари). Катта шаҳарлар вужудга кела бошлагач, қурилишнинг янги тамо-йиллари пайдо бўлди (жамоат ва мада-ният биноларига алоҳида аҳамият билан қарала бошлади). Б. Микеланжело, Д. Браманте, Ж. Винола ва б. атокли меъморлар Рим ва Венецияда маҳрбатли бинолар барпо қилдилар. Барокко меъморлари (ХВИ аср) кўп шаҳарларда бадавлат хонадонлар учун улкан ансамбллар, шахсий қўрғонларни хиёбонли, колоннадали ва фавворали қилиб қурдилар. Биноларнинг ҳашамига, салоба-тига алоҳида аҳамият берилди (Л. Бер-нини, Ф. Борромини). Римдаги авлиё Пётр собори билан Навон майдони (16- ХВИИ асрлар) гўзал меъморий ансамбллардан ҳисобланади. ХВИИИ асрдан классицизм ривож топиб, бу услуб Милан ва Неапол шаҳарларидаги ансамбл ва театр би-ноларида из крлдирди. ХХ асрда модернизм (Туриндаги кўргазма зали), неоклассицизм (Римдаги спорт маркази), 60-йиллардан эса органик меъморлик та-мойиллари шаклланди. Замонавий маъ-мурий иншоот ва бинолар қуришда сатҳнинг кенглиги ва қулайлигига, янгича ечимларга алоҳида аҳамият берилди (Римдаги Термини вокзали, спорт саройи, Падуядаги Италия банки биноси).

Тасвирий санъати

Италия ҳудудидаги энг қад. ёдгорликлар палеолит ва неолит даврларига мансуб (Апулиядаги қоя расмлари, Лигурия ва Эмилиядаги аёллар ҳайкалчалари). Жез даврида (мил. ав. 2минг йилликнинг 2-ярми) бадиий сопол буюмлар ясалди. Мил. ав. 8- ИИ асрлардан этрусклар ёдгорликлари маълум. Мил. ав. ВИИИ—ВИ асрлардан Италия Кдс. Юнон, мил. ав. В асрдан мил. В асргача Қад. Рим маданияти ва санъатини шакллантириш марказларидан бирига айланди. Ўрта асрларда диний афсоналар асосидаги асарлар пайдо бўлди. Венеция ва Сицилияда Византия санъатига яқин мозаика расмлари яратилди. ХИИ аср охиридан бошлаб диний дастгоҳ рассомлиги ва диний рухдаги манзарали ҳайкалтарошлик тарқалди. ХИИИ—ХИВ асрларда Флоренсия, Пиза, Сиена ва б. шаҳарлар санъатида реалистик тамойиллар ривож топа бошлади. ХВ асрдан Уйғониш даври реалистик санъати тараққий этди. Рассомлар табиатга, инсонга кўпроқ мурожаат қила бошладилар: Рассом ва ҳайкалтарошлар анатомия ва оптикани илмий асосда ўрганиб, ажойиб санъат намуналарини яратдилар (Леонардода Винчи, Микеланжело, Рафаэл, Жоржоне, Тициан ва бошқалар). 15-16асрларда мойбўёқ рассомлиги, гравюра, амалий безак (мебел, керамика, заргарлик), театр декорацияси санъати юксак поғонага кўтарилди. ХВИ аср охири ва ХВИИИ асрда серҳашам ва дабдабали барокко услуби (ҳайкал-тарош Л. Бернини, рассомлардан Петрода Кортона, Л. Жордано) қарор топди. ХВИ аср охирларида пайдо бўлган академизм (ака-ука Кар-раччи) ва манеризм (ҳайкалтарош Б. Челлини ва рассомлар Ф. Пармижани-но,.А. Бронзино) санъати ҳукмронлик қилди. ХВИИИ аср Венеция рассомлигида (Ж. Б. Теполо, А. Каналетто, Ф. Гварди) ҳаётий кузатишлар кучлилиги билан кўзга ташланадиган мазмундор асарлар яратилди. ХВИИИ аср 2-ярмида классицизм (А. Ка-нова) ва романтизм (Ф. Аес, Д. Мо-релли) вужудга келди, кейинчалик маиший жанр ва манзара рассомлиги ривожланди. Ҳайкалтарош В. Вела, рассомлардан Ж. Фаттори, Т. Синорини, С. Лега, Ж. Сегантини ва б. меҳнаткаш халқ ҳаёти, озодлик учун кураш мавзуларида ижод қилдилар. Иккинчи жаҳон урушидан кейин сюрреализм, абстракт санъат авж олиб кетди. Лекин дидсизлик ва формализмнинг бу ашаддий намуналарига қарши курашда реалистик санъат намояндаларининг ижоди камол топди. Ҳайкалтарошлардан Ф. Мес-сини, Ж. Мансу, рассом Р. Гуттузо, Г. Мукки, К. Леви, К. Мелони ва уларнинг издошлари италян халқининг реал ҳис-туйғуларини, меҳнатини, ҳаётини ифодаловчи асарлар яратдилар.

Мусиқаси

Италия — машҳур ашулачилар, опера, замонавий нота ёзуви ва фортепиано ватани. Увертюра, симфония, кантата ва б. мусика жанрлари Италияда яра-тилган. Баркарола, гондолера, фротол-ла, виланелла каби қўшиқ турлари, галярда, сицилиана, тарантелла рақслари фолклор асосида пайдо бўлган. Халқ мусиқасининг бой манбалари черков ва Италия профессионал мусиқасига замин бўлган. Уйғониш даврида дунёвий мусиқа ривожланди. ХИВ асрда Аре Нова мактаби, ХВ—ХВИ асрларда мусика академиялари юзага келди. ХВИ—ХВИИ асрларда вокал-чолғу мусиқанинг оратория, кантата сингари янги турлари пайдо бўлди. Флоренсия ва Неаполда гомофония услуби тараққиёти таъсирида опера санъати шаклланди. Я. Перининг „Дафна“ (1594) операси мазкур жанрнинг илк намунасидир. К. Монтеверди тарихда биринчи бўлиб оммавий опера театрини очди (1637). ХВИИИ асрда опера ва миллий ашула санъати кенг ривожланди, белканто услуби пайдо бўлди. Флоренсия, Болоня, Неапол театрларида Ж. Перголези, А. Салери, Ж. Паизиелло ва б.нинг ранг-баранг опералари саҳналаштирилди. ХВИИИ асрда буфф опера шаклланди, янги опера театрлари очилди. А. Вивалди, Д. Скарлатти, Ж. Тартини каби созанда композиторлар консерт, соната жанрларига асос солди. Н. Паганини ўзининг ноёб ижрочилик маҳорати ва романтик асарлари билан машҳур. ХИХ аср опера санъати ижтимоийсиёсий карашлар таъсирида ривожланди. Ж. Россини, В. Беллини, Г. Доницетти, Ж. Верди операларида халқнинг озодликка интилиши ўз ифодасини топди. ХИХ аср охирида Р. Ле-онковалло, Ш. Пуччини ва б. композиторларнинг операларида ҳаётни ҳақ-қоний ифодалашга йўналган веризм услуби юзага келган. О. Респиги, А. Казелла ва б.нинг ижодида мусиқий импрессионизм ҳамда неоклассицизм услублари ривож топган. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Италия мусиқасида тинчлик, озодлик учун, фашизмга карши кураш мавзулари муҳим ўрин олди. 50-йиллардан авангардизм таъсири кучайди. Л. Далла-пиккола, Л. Берио, Л. Ноно асарларида ички зиддият оханглари янграйди, юксак ғоявий ифода воситаларининг мураккаблиги, тўқималилиги билан қўшилиб кетади.

Замонавий италян композиторлари орасида Р. Влад, Ж. Ф. Гедини, И. Монтемецси, Г. Петрассилар алоҳида ажралиб туради. Машҳур дирижёрлари: А. Тосканини, П. Арженто, В. Де Сабата, Г. Кантелли, В. Ферреро, К. Секки, К. Аббадо; хонандалари: Ж. Симонато, Р. Скотто, А. Стелла, Р. Тебалди, Ж. Бекки, Т. Гобби, Э. Карузо, М. Дел Монако, Л. Паваротти ва б. Театрларидан „Ла Скала“ (Милан), „Сан-Карло“ (Неапол), „Фениче“ (Венеция), Рим операси ва б. жаҳонга машҳур. 1970-йиллардан Италия эстрада санъати намояндалари жаҳон миқёсида танилган (Т. Кутуно, А. Челентано, А. ва Р. Пауэр, Ж. Моранди, Р. Кара, Пупо, Р. Фогли, Ф. Папетти ва бошқалар). Янги мусика корпорацияси (1923-йилдан), Мусиқашунослар жамияти, 14 та консерватория, кўпгина мусиқа лицейлари, мактаблари, илмий институтлари (жумладан, Верди меросини ўрганиш институти) бор. Венеция, Флоренсия, Верона каби шаҳарларда ҳар йили мусиқа фестиваллари ўтказилади.

Ўзбекистон театрларида Италия композиторлари (Ж. Россини, Ж. Верди, Ж. Пуччини, Р. Леонкавалло, В. Беллини ва бошқалар)нинг опералари („Севиля сар-тароши“, „Травиата“, „Риголетто“, „Аида“, „Отелло“, „Чиочио-Сан“, „Машарабозлар“, „Лучия де Ламермур“ ва бошқалар) муваффақиятли саҳналаштирилган.

Театр санъатининг куртаклари халқ маросимлари, карнавал байрамлари ва ўйинларига бориб тақалади. Ўрта асрларда католик черковига манзур бўлган литургик драма, мистерия, лауда жанрлари устун эди. Уйғониш даврида дунёвий песалар, комик жанр ривожланди. ХВИ—ХВИИИ асрларда профессионал театр вужудга келди, саҳналарни декорация билан безаш тартиб-қоидалари ишлаб чиқилди. Халқ ижоди таъсирида „ниқоблар комедияси“ ривож топди. ХВИИИ асрда театр санъатига маърифатпарварлик ғоялари сингдирилди. К. Голдонининг драматургиядаги ислоқотчилик фаолияти катта ролўйнади. ХВИИИ аср охирларида инқилобий ҳаракатнинг авж олиши натижасида жаҳон драматургларининг энг яхши асарлари саҳналаштирилди. Э. Росси, Т. Салвини, Э. Дузе, А. Ристори каби атоқли артистлар ети-шиб чиқди. ХИХ асрда ва ХХ аср бошларида Италия адабиётидаги, айниқса драматургиядаги оқим ва тамойиллар театрда ўз ифодасини топди. Фашистлар диктатураси йилларида Италия театри бутунлай туш-кунликка учради. Фашизм тор-мор этилгач, демократик кучлар таъсирида Италия театри яна жонланди. Л. Висконти, Э. Де Филиппе, Ж. Стрелер, Л. Ску-арсина гуманистик рухдаги асарларни саҳналаштирди. Дастлабки доимий театр („стабиле“)лар вужудга келди. Рим, Милан, Генуя, Турин театрлари жаҳон классикаси ва маҳаллий муаллифларнинг асарларини кўрсата бошлади. Кучма труппалар ҳам мавжуд. В. Гасман, Ж. Ле Лулло, Ф. Дзефирелли каби режиссорлар, А. Прокламер, Г. Маури, П. Стоппа, В. Марикони ва б. актёрлар машҳур.

Киноси

1895-йил „Милан вокзалига келган поезд“ номли биринчи ҳужжатли филм (режиссор И. Паккони) яратилди. 1901 и. Флоренсия ва Римда дастлабки кинотеатрлар очилди. Аммо 1904 и. Туринда ҳужжатли-хроника филмлари студияси очилганидан кейин ҳа-қиқий италян кинематографияси вужудга келди. 1905-йилда Ф. Алберини билан Д. Сантони Римда ўз киностудия-сини ташкил этди (1906-йилдан у „Чи-нес“ деб атала бошлади). 1905-06 йиллардан Турин ва Миландаги кинофирмалар бадиий филмлар ишлаб чиқаришга киришди. 1905-йилда „Чинес“ оммавий саҳналарга бой бўлган биринчи италян филми — „Римнинг ишғол қилиниши“, сўнг-ра Италиянинг бирлаштирилишига бағишланган туркумли картиналарни яратди. 1909-10 йилларда „Китилина“, „Макбет“, „Анита Гарибалди“, „Дон Карлос“, „Отелло“, „Беатриче Ченчи“ ва б. филмлар экранга чиқарилди. Италия киноси 1913-йилда юксак поғонага кўтарилди, унинг 497 филми хорижий кино бозорини тўлдириб юборди. Бу даврда М. Казерини, Э. Бенчивенга, Д. Ле Лигуоро, Э. Гуацсиони, Л. Мажи, Б. Негрони, Д. Пастроне каби режиссорлар ижод қилдилар. Фашистлар хукмронлиги даврида (1922-43) Италия кино санъати нацизмнинг ташвикрт воситасига айланди. Шунга карамай, А. Блазетти ва М. Камерини суратга олган филмларда Италия ҳаётидаги иллатлар фош қилинди. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Италия кино санъатида ҳақиқий воқеликни акс эттирадиган прогрессив йўналишдаги филмлар яратила бошлади. Л. Висконти, Ж. Д. Сантис, П. Жерми, Ч. Дзаветтини, Э. де Филиппо ва б. Италия халқининг фашизмга қарши курашини, оддий инсоннинг ҳаётини кинотасмаларда реал акс эттирдилар („Рим, соат ИИ“, „Зайтунлар остида тинчлик йўқ“, „Чочара“ ва бошқалар). Кейинги йилларда „Ита-лянча никоҳ“, „Италянча ажралиш“, „Ҳар кимники ўзига…“, „Сакко ва Ван-сетти“, „Улар Шарққа борадилар“, „Кунгабоқар“ каби филмлар яратилди. Италиядаги 40 дан ортиқ кинофирма йилига 200 дан зиёд филм ишлаб чиқаради. Киноактёрлар орасида А. Маняни, Ж. Мазина, С. Лорен, Ж. Лол-лабрижида, К. Кардинале, С. Сандрелли, М. Мастроянни, Ж. М. Волонте, Ф. Неро, А. Сорди, У. Тонясси, М. Витти, М. Плачидо ва б. машҳур. 1970-90 йиллардаги энг яхши филмлардан „Пешайвон“ (режиссор Э. Скола), „Гул ки-шининг фожиаси“ (режиссор Б. Бертолуччи), „Аёллар шаҳри“ (режиссор Ф. Феллини), „Уч ога-ини“ (режиссор Ф. Рози)ни кўрсатиш мумкин.

Ўзбекистон — Италия муносабатлари

Асосий мақола: Ўзбекистон — Италия муносабатлари

Италия (италянча: Италиа), расман Италия Республикаси, Европанинг жанубида Аппенин ярим ороли ва Ўрта денгиз ҳавзасида жойлашган энг йирик ороллар, Сицилия ва Сардиния оролларини ўз ичига олади. Италия ўзининг шимолий чегараларини Алп тоғлари орқали Франсия, Швейсария, Австрия, Словения билан бўлишади. Ундан ташқари Италия ҳудудида Сан Марино ва Ватикан мустақил давлатлари жойлашган.

Италия жуда узоқ ва буюк тарихга эга. У эр Этрурия ва Рим каби кўплаб Европа маданиятларининг бешиги саналади, кейинчалик Буюк Европа Ренесанси ҳам айнан Италияда бошланган. Италиянинг пойтахти Рим шаҳри Ғарб цивилизациясининг ўчоқларидан биридир, шу билан бирга у Католик Черковининг маркази ҳисобланади.

Бугунги кунда Италия демократик республика бўлиб, ЯИМнинг ҳажми бўйича 7-ўринда, аҳолининг турмуш даражаси бўйича жаҳонда 8-ўринда турувчи ривожланган мамлакатдир. Италия ҳозирги Европа Иттифоқининг илк таъсисчи 6 мамлакатидан биридир (1957-йил имзоланган Рим Битими), шунингдек у Буюк Саккизлик (Г8) мамлакатлари, Европа Кенгаши, Ғарбий Европа Иттифоқининг аъзоси саналади. 2007-йил 1-январдан Италия Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ҳавфсизлик Кенгашининг аъзоси ҳисобланади.

Геосиёсий сценарий

Марказий Осиё ҳар доим Евроосиё шахмат тахтасида стратегик рол ўйнаган. Халқаро ва минтақавий кучлар турли ҳарбий, иқтисодий, сиёсий ва гуманитар стратегияларни қабул қилиб, минтақага таъсир ўтказишга ҳаракат қилишди.

Россия Федерацияси минтақада муҳим рол ўйнайди, чунки Кремл Марказий Осиёни чор ва совет ўтмишидан мерос бўлиб қолган ўзининг близҳнеэ зарубезҳе (яқин хориж) ва лебенсраум (ҳаётий макон) бир қисми деб билади. Совет Иттифоқи парчаланганидан бери, хусусан, Владимир Путин ҳокимият тепасига келганидан сўнг, Москва ҳарбий базалар яратиш ва бизнес, сиёсий ва маданий ҳамкорликни ривожлантириш орқали Марказий Осиёда ўз таъсирини кенгайтиришга ҳаракат қилди.

Хитой Халқ Республикаси Марказий Осиёда ҳам жуда фаол, чунки бу ҳудуд Пекиннинг „Бир камар, бир йўл“ ташаббусининг логистика маркази ҳисобланади. Шу муносабат билан Хитой инфратузилмавий лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш, транспорт тизимини такомиллаштириш, минтақавий барқарорлик ва хавфсизликни ошириш учун катта миқдорда молиявий маблағлар киритди.

АҚШ Давлат котибининг Жанубий ва Марказий Осиё масалалари бўйича ўринбосари Доналд Лунинг яқинда Марказий Осиёга ташрифи Вашингтоннинг минтақада ҳали ҳам манфаатлари борлигини таъкидлади. АҚШ дипломати ўз сафарини 2022-йил 24-май куни бошлади ва Пентагон ва АҚШ Миллий хавфсизлик кенгаши вакилларидан иборат делегацияга бошчилик қилиб, Тожикистон, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистонга расмий ташриф билан келди. Доналд Лунинг ташрифи яқинда бўлиб ўтган Украина можароси ва Вашингтоннинг Россия ва Марказий Осиё республикалари ўртасидаги алоқани бузишга уриниши билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлса-да, АҚШ делегациясининг минтақага ташрифи Оқ уйнинг минтақадаги Хитой ва Хитой билан боғлиқ вазиятни чеклашга қаратилган ташқи сиёсатини таъкидлади. Россиянинг мавжудлиги ва манфаатлари ва Туркия, Эрон, Покистон ва Ҳиндистон каби нуфузли минтақавий ўйинчилар билан боғлиқ ҳудудни назорат қилиш ҳисобланади.

Европа Иттифоқи Марказий Осиё республикалари билан ҳамкорлик ва шерикликни ривожлантириш учун кўпроқ маблағ ва вақт сарфлади, чунки минтақа Брюсселни энергия импортини диверсификация қилиш ва Европанинг Россия табиий газига қарамлигини камайтиришда қўллаб-қувватлаши мумкин. Яқинда, 2022-йил 17-май куни Брюсселда Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон ташқи ишлар идоралари раҳбарларининг ўринбосарлари ҳамда Котиб ўринбосари иштирокида „Европа Иттифоқи — Марказий Осиё“ сиёсат ва хавфсизлик бўйича юқори даражадаги мулоқоти бўлиб ўтди. — Европа ташқи ҳаракатлар хизмати бош, сиёсий директори. Энрике Мора. Томонлар умумий хавфсизлик муаммолари, жумладан, Афғонистондаги вазият, сув ресурслари, энергетика, чегараларни бошқариш ва савдони осонлаштириш бўйича ҳамкорлик масалаларини кўриб чиқдилар.

Италия-Ўзбекистон муносабатлари: сўнгги учрашувларнинг қисқача шарҳи

Италия-Ўзбекистон муносабатларига назар ташлайдиган бўлсак, икки давлат ўртасида 1992-йилда дипломатик алоқалар ўрнатилган. Ўшандан бери Италия ва Ўзбекистон турли соҳаларда ҳамкорлик қилиб келмоқда, бу ўзаро ҳамкорликни, хусусан, ўзаро товар айирбошлашда 1 миллиард долларга етиши кутилаётган ҳамкорликни амалга ошириш истагини тасдиқлади. келгуси йиллар.

Жорий йил давомида Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари — инвестициялар ва ташқи савдо вазири Сардор Умурзоқов Италия ташқи ишлар ва халқаро ҳамкорлик вазири Луиджи Ди Маё ўртасидаги учрашув олдидан Римнинг бу борадаги интилишини таъкидлаган бошқа аломатлар ҳам бўлди. Тошкент билан ҳамкорлик ва шерикликни фаоллаштириш. Жумладан, 2022-йил феврал ойида Римда Италия-Ўзбекистон дипломатик муносабатлари ўрнатилганининг 30 йиллигига бағишланган китоб тақдимоти бўлиб ўтди, унда Ўзбекистон Туризм ва спорт вазирлиги ҳузуридаги Маданий мерос агентлиги директорининг биринчи ўринбосари иштирок этди. Турсунали Қўзиев ва Италиянинг Ўзбекистондаги элчиси Агостино Пинна.

2022-йил март ойида Тошкент шаҳридаги Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университетида Ўзбекистон ва Италия ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатилганининг 30 йиллигига бағишланган давра суҳбати бўлиб ўтди, унда Италиянинг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва Мухтор Элчиси Агостино Пинна ва унинг биринчи ўринбосари иштирок этди. Олий Мажлис Сенати Раиси, Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университети ректори Содиқ Сафоев. Тадбир давомида томонлар Италия ва Ўзбекистон ўртасидаги яхши муносабатларни тасдиқлаб, турли соҳаларда ҳамкорликни янада ривожлантириш истиқболларини таъкидладилар.

2022-йилнинг 10- май куни Римда Ўзбекистон ва Италия ташқи ишлар вазирликлари ўртасида сиёсий маслаҳатлашувларнинг 7 — раунди бўлиб ўтди. Ўзбекистон ташқи ишлар вазирининг ўринбосари Ғайрат Фозилов Ўзбекистон делегациясига бошчилик қилди ҳамда Италия Ташқи ишлар ва халқаро ҳамкорлик вазирлиги ташқи ишлар бўйича Давлат котиби Манлио Ди Стефано билан учрашди. Фозилов ва Ди Стефано ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини ошириш, истиқболли қўшма инвестиция лойиҳалари ва савдо шартномаларини амалга ошириш учун иқтисодий дипломатияни ривожлантириш масалаларига эътибор қаратдилар.

Географияси

Италия Европанинг жанубида жойлашган этиксимон Аппенин ярим ороли, Сицилия (9.926 км²), Садрина (9.301 км²), Элба ва кўплаб майда ороллардан ташкил топган бўлиб, 301.323 км² майдонни эгаллайди. Шимоли-шарқдан жануби-ғарбга 1,145 км узунликка эга. Италиянинг шимолий чегаралари Монте-Сервино (4.478 м), Монте-Роза (4.634 м) каби осмнўпар чўққили Алп тоғлари билан ўралган. Унинг энг баланд нуқтаси Италия, Франсия, Швейсария чегарасида жойлашган Мон Бланк чўққиси ҳисобланиб, 4.810 метрни ташкил қилади. Алп тоғлари ва Аппенин ярим ороли орасида По дарёси билан кенг Ломбардия текислиги жойлашган.

Италия ўзининг вулқонлари билан ҳам машҳурдир: Этна — Европадаги энг катта ҳаракатдаги вулқон. Ундан ташқари Вулкано, Стромболи ва Везуви вулқонлари ҳам Италия вулқонларидир. Италияда дарёларга жуда бой, улардан По ва Адиге энг миҳимларидир. По дарёси 652 км узунликда бўлиб, шундан 480 км жойида кема қатнови йўлга қўйилган. Адиге дарёсининг узунлиги 410 кмни ташкил қилади. Уларнинг иккови ҳам ғарб томонга оқади ва Адриатика денгизига қуйилади. Италия дарёлари кўп булишига қарамасдан майда ва саёздир. Италиянинг шимолий қисмида ҳам ярим орол қисмида ҳам бир қанча кўллар бор. Гарда, Магиоре, Комо, Трасимено шулар жумласидандир.

Иқлими

Италиянинг иқлими жуда ўзгарувчан ва бошқа Ўрта ер денгизи малакатлариникидан фарқ қилади. Шимолий ҳудудлар, Турин, Милан, Болоняда иқлим нам субтропикдир. Соҳилбўйи минтақаларида ички баландлик ва водийлардан иқлим ўзгачадир, айниқса қиш ойларида юмшоқ ва илиқ ҳаво, ёзда эса қуруқ ва анча иссиқ об-ҳаво ҳукмрондир.

Аҳолиси

ИСТАТ (Италия Статистика Қўмитаси)нинг сўнги баҳолашига кўра 2007-йилнинг феврал ойи ҳолатига Италияда аҳолиси 59.206.382 кишини ташкил қилади. Италия аҳоли сони бўйича Европада тўртинчи (Германия, Фрвнция ва Буюк Британиядан сўнг), жаҳонда 22-ўринда туради. Аҳоли сонининг ўсиши асосан иммигрантлар ва 79,81 йилни ташкил қилувчи ўртача ҳаёт узунлигининг ўсиши билан боғлиқ. Аҳоли зичлиги бўйича Италия бир квадрат километрга 196 киши билан Европада бешинчидир. Саводхонлик кўрсаткичи 98% ни ташкил қилади, мажбурий мактаб таълими 6 ёшдан 18 ёшгачадир. Бутун аҳолининг тахминан 2/3 қисми шаҳарларда яшайди, лекин ушбу кўрсаткич бошқа ғарбий Европа мамлакатларидан анча камдир.

Вилоят, Провинсия ва Муниципалитетлари

Италия 20 та вилоятга (регионе) бўлинган. Улардан бештаси маҳаллий қонунчиликка ўзгартириш киритиш ҳуқуқига эга бўлган махсус автоном вилоят мақомига эга. Улар ўз навбатида 109 провинция (провинcе) ва 8.101 муниципалитетдан (cомуни) ташкил топган.

Иқтисодиёти

Халқаро Валюта Фонди (ХВФ)нинг маълумотларига кўра 2006-йил Италиянинг ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ) ҳажми 1.852.585 АҚШ долларни ташкил қилган ва бу кўрсаткич жаҳон мамлакатлари орасида 7-ўринни эгаллайди. Иқтисодиётни структуравий жиҳатдан саноат маҳсулотлари 29%, хизматлар 69% ва қишлоқ хўжалиги 3% ни ташкил қилади. Иқтисодий Ҳамкорлик ва Тараққиёт Ташкилотининг маълумотига кўра Италия 2004-йилда саноат маҳсулотлари экспорти бўйича 6-ўринни эгаллаган. Шимолда капиталистик иқтисодиёт саноатга ихтисослашган хусусий компаниялардан ташкил топган бўлса, жанубий қисмларда қишлоқ хўжалиги ривожланган. Италияда Мафия мамлакат иқтисодиётида катта улушга эга ва бу 127 миллиард АҚШ долларини ташкил этади; уюшган жиноятчилик Италия ЯИМнинг 7% ни ташкил қилади. Хом ашёнинг катта қисми ва энергия ташувчиларининг қарийб 75% импорт қилинади. Сўнгги ўн йилликда Иқтисодиёт ва Валюта Иттифоқи талабларига биноан Италия қаттиқ фискал сиёсат олиб борди ва кичик инфляция кўрсаткичига эга бўлди. 1999-йил Евро тадбиқ этилиши биланоқ Италия уни қабул қилди.

Фойдали ҳаволалар

ҳттпс://www.иниталиа.уз (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-22 санасида архивланган) — Италия ва италян тили ҳамда грамматикаси ҳақидаги сайт

Манбалар

↑ "Италия" ЎзМЕ. И-ҳарфи^{[сайт ишламайди]} Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
↑ Т. А. Галкина, Н. А. Красновская. Италия // Мамлакатлар ва халқлар. 20 жилддан иборат машҳур илмий географик ва этнографик нашр / Таҳририят ҳай'ати: В. П. Максаковский, С. А. Токарев. - М .: Мйсл, 1983. - Б. 152—224. - 285 с. — (Хорижий Европа/Жанубий Европа). - 180 000 нусха..

Ҳаволалар

[1] "Италия" ЎзМЕ. И-ҳарфи^{[сайт ишламайди]} Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

[2] Т. А. Галкина, Н. А. Красновская. Италия // Мамлакатлар ва халқлар. 20 жилддан иборат машҳур илмий географик ва этнографик нашр / Таҳририят ҳай'ати: В. П. Максаковский, С. А. Токарев. - М .: Мйсл, 1983. - Б. 152—224. - 285 с. — (Хорижий Европа/Жанубий Европа). - 180 000 нусха..

[1]

[2]

Италия Республикаси
Байроқ Герб
Шиор: Репубблиcа Италиана Италянча: Италянча Италия Республикаси
Мадҳия: Ил Cанто дегли Италиани (тҳе Сонг оф тҳе Италианс)

Пойтахт	Рим
Расмий тил(лар)	Италян
Ҳукумат	Парламентлик Республика

• Президент	Сергио Маттарелла
• Бош Вазир	Гиусеппе Cонте
Асослаш (Италия Қироллиги бирлашиши)

• Сана	17 март 1861
Майдон
• Бутун	301,230 км² (70-ўрин)
• Сув (%)	2.4
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат	58,103,033 (23-ўрин)
• Зичлик	192/км²
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$1,651,000 мил. (8-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$28,415
Пул бирлиги	Евро (ЭУР)
Вақт минтақаси	УТC+1
• Ёз (ДСТ)	УТC+2
Қисқартма	ИТ
Телефон префикси	39
Интернет домени	.ит
таҳрир кузат