Italiya — Chili munosabatlari sahifasining manbasini koʻrish

[[File:Chile_Italy_Locator.png|280px|thumb|[[Italiya]] va [[Chili]] davlatlarining xaritada joylashuvi. Yashil rangda Chili, sariq rangda Italiya koʻrsatilgan.]]
'''Italiya — Chili munosabatlari''' — [[Italiya|Italiya Respublikasi]] va [[Chili]] Respublikasi oʻrtasidagi hozirgi va tarixiy munosabatlar. Italiya va Chili oʻrtasidagi munosabatlar siyosiy darajada boʻlib oʻtgan uzoq yillik aloqalar tarixiga, shuningdek, Chilida katta italyan jamoasi va Italiyada Chili jamoasining mavjud<ref>[https://chile.gob.cl/italia/relacion-bilateral/relaciones-bilaterales Relaciones Bilaterales Chile-Italia (na ispanskom yazike)]</ref>. Ikkala davlat ham [[Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti]] va [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|Birlashgan Millatlar Tashkilotiga]] aʼzo.

== Tarixi ==
[[Fayl:Negri,_Roberto_-_Monumento_al_genio_de_la_libertad_20171120_fRF01.jpg|right|thumb| Chilining 100 yilligi munosabati bilan Italiya jamoatchiligi tomonidan sovgʻa qilingan ''Ozodlik dahosi yodgorligi.'']]
1818-yilda Chili [[Ispaniya|Ispaniyadan]] mustaqilligini eʼlon qildi. Bu vaqtda Italiya alohida mustaqil davlatlardan iborat edi. 1857-yilda [[Sardiniya qirolligi|Sardiniya Qirolligi]] va Chili oʻrtasida ''doʻstlik, savdo va dengizchilik shartnomasi'' imzolandi<ref name="Treaty">[https://chile.gob.cl/italia/relacion-bilateral/acuerdos-y-tratados-bilaterales Acuerdos y tratados bilaterales Chile-Italia (na ispanskom yazike)]</ref>. 1864-yil yanvarida Chilining oʻsha paytdagi prezidenti Xose Xoakin Peres qirol [[Viktor emmanuil ii|Viktor Emmanuel II]] ning maktub orqali tan olish haqidagi iltimosiga javoban Chili yangi birlashgan Italiyani tan oldi<ref name="History">{{Veb manbasi |sarlavha=Historia Italia-Chile (na ispanskom yazike) |url=https://ambsantiago.esteri.it/ambasciata_santiago/es/i_rapporti_bilaterali/cooperazione_politica/storia |qaralgan sana=2022-11-12 |arxivsana=2022-10-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221015161845/https://ambsantiago.esteri.it/ambasciata_santiago/es/i_rapporti_bilaterali/cooperazione_politica/storia }}</ref>. Keyingi oyda Italiyaga Chili elchisi tayinlandi.

1880—1930-yillar orasida 10 000 dan ortiq italiyaliklar Chiliga koʻchib kelishdi, ularning aksariyati [[Santyago]] va [[Valparaíso|Valparaisoda]] joylashdi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=La inmigración italiana en Chile (1880—1930) (na ispanskom yazike) |url=http://www.renatabueno.com.br/es/portal-italia/comunidad-italiana/historia-de-la-inmigracion-italiana-en-america-del-sur |qaralgan sana=12-noyabr 2022-yil |arxivsana=4-iyun 2020-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200604104349/http://www.renatabueno.com.br/es/portal-italia/comunidad-italiana/historia-de-la-inmigracion-italiana-en-america-del-sur }}</ref>. 1924-yilda Italiyaning Piemont shahzodasi Umberto (boʻlajak qirol Umberto II) Chiliga tashrif buyurdi. Shahzodaning Chiliga (va [[Janubiy Amerika|Janubiy Amerikaning]] boshqa mamlakatlariga) asosiy tashrifi Italiyadan tashqarida yashovchi italiyaliklarni fashizm gʻoyalari bilan sugʻorish siyosiy rejasining bir qismi edi. 1943-yilda, Ikkinchi [[Ikkinchi jahon urushi|Jahon urushi paytida,]] Chili [[Berlin-Rim oʻqi|eksa kuchlariga]] (shu jumladan Italiyaga) qarshi urush eʼlon qildi va dushman mamlakatlar fuqarolari interniratsiya qilindi. 1962-yilda Chilida boʻlib oʻtgan futbol boʻyicha Jahon chempionati paytida ikki italiyalik jurnalist mamlakat haqida juda kamsituvchi reportaj yozgan, keyinchalik reportaj Chilida nashr etilgan va natijada jamoalarning bir-biriga qarshi oʻyinlari paytida shiddatli toʻqnashuvga olib kelgan<ref name="guardian">{{Yangiliklar manbasi |last=Murray |first=Scott |date=6-noyabr 2003-yil |title=Battle of Santiago |work=The Guardian |location=London |url=http://football.guardian.co.uk/news/theknowledge/0,,1079146,00.html |access-date=26-iyun 2006-yil}}</ref>.

1973-yil 11-sentyabrda [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh hukumati]] tomonidan qoʻllab-quvvatlangan general [[Augusto Pinochet]] boshchiligida prezident [[Salvador Allende]]ga qarshi davlat toʻntarishi uyushtirdi. Prezident Allende davlat toʻntarishi paytida oʻz joniga qasd qilgani eʼlon qilindi. General Pinochet hukumatni oʻz qoʻliga oldi va mamlakatning yangi prezidenti boʻldi. Pinochet prezidentligi boshlanganidan soʻng darhol prezident Allende tarafdorlarini hibsga olish, qiynoqlar va qatl qilish boshlandi. Bu vaqt ichida minglab chililiklar asosan Yevropa va [[Lotin amerikasi|Lotin Amerikasi]] davlatlarining Chili poytaxtidagi elchixonalariga boshpana topdi. Taxminan 700 chililik va italiyalik Santyagodagi Italiya elchixonasiga boshpana izlab qochib ketishdi<ref name="Embassy">[https://wsimag.com/es/economia-y-politica/53814-el-futuro-destino El futuro destino (na ispanskom yazike)]</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha=La Sede: Italia-Chile (na ispanskom yazike) |url=https://ambsantiago.esteri.it/ambasciata_santiago/es/ambasciata/la_sede/ |qaralgan sana=2022-11-12 |arxivsana=2020-06-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200627111934/https://ambsantiago.esteri.it/ambasciata_santiago/es/ambasciata/la_sede/ }}</ref>. 1974-yilning noyabrida Italiya elchixonasi devorlari ortiga chililik ayolning jasadi uloqtirildi. Lumi Videla ismli ayolda qiynoqlarning belgilari boʻlgan. Bu Chili hukumatining ayol elchixona devorlari ichida vafot etgani haqidagi yolgʻon mish-mishlarni tarqatish va uning boshpana izlovchilar tomonidan oʻldirilgani haqidagi yolgʻon xabarlarni tarqatish uchun qilgan hiylasi boʻlib, hukumat tarafdorlarining elchixonaga bosimni kuchaytirish bahonasida qilingan<ref>[https://villagrimaldi.cl/noticias/quienes-y-por-que-mataron-a-lumi-videla-y-arrojaron-su-cuerpo-en-la-embajada-italiana-de-santiago/ Quiénes y por qué mataron a Lumi Videla y arrojaron su cuerpo en la embajada italiana de Santiago (na ispanskom yazike)]</ref>. Italiya hukumati bir necha boshpana izlovchilarga [[Argentina|Argentinadagi]] elchixonani tark etishga yordam berdi va baʼzilari Italiyaga koʻchirildi<ref name="Embassy" />. Italiya 1973—1989-yillarda Chiliga elchi tayinlamadi<ref name="History"/>.

Soʻnggi yillarda ham siyosiy, ham savdo, ham madaniy sohalardagi aloqalar faollashdi. 2002-yilda Chili [[Yevropa Ittifoqi]] (Italiyani oʻz ichiga oladi) bilan erkin savdo shartnomasini imzoladi<ref>[http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/chile/ Chile-Trade-European Union]</ref>. 2015-yil iyun oyida Chili prezidenti [[Michelle Bachelet|Mishel Bachelet]] Italiyaga davlat tashrifi bilan keldi<ref>[https://www.gob.cl/noticias/minuto-a-minuto-asi-fue-la-visita-oficial-a-italia/ Minuto a minuto: Así fue la visita Oficial a Italia (na ispanskom yazike)]</ref>. 2015-yil oktyabr oyida Italiya Bosh vaziri [[Matteo Renzi]] Chiliga tashrif buyurdi.

== Ikki tomonlama shartnomalar ==
Har ikki davlat bir qancha shartnomalarni imzoladilar, masalan, Savdo va dengiz shartnomasi (1911); Harbiy xizmat shartnomasi (1959); Iqtisodiy, sanoat va ilmiy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (1994); Texnik va madaniy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (1994); Investitsiyalarni ragʻbatlantirish va himoya qilish toʻgʻrisidagi bitim va uning protokoli (1995); Terrorizm, uyushgan jinoyatchilik va narkotik moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashda hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (1996); Madaniy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim va uning ijro protokollari (1997); Antarktika boʻyicha hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (2001); Chili va Italiya Karabineri oʻrtasida texnik hamkorlik va oʻzaro yordam toʻgʻrisidagi bitim (2006); Jinoiy ishlar boʻyicha oʻzaro yordam toʻgʻrisidagi shartnoma (2011); Kinematografiya boʻyicha hamkorlik shartnomasi (2013); Mudofaa sohasida hamkorlik shartnomasi (2016); [[Daromad soligʻi]] boʻyicha ikki tomonlama soliqqa tortishga barham berish va soliq toʻlashdan boʻyin tovlashning oldini olish toʻgʻrisidagi bitim va uning bayonnomasi (2016); Bojxona sohasidagi huquqbuzarliklarning oldini olish, tergov qilish va ularga chek qoʻyish boʻyicha oʻzaro maʼmuriy yordam toʻgʻrisidagi bitim (2017) va ekstraditsiya toʻgʻrisidagi shartnoma (2017)<ref name="Treaty"/>.
[[Fayl:Embassy_of_Chile_in_Italy_SAM_2388.jpg|right|thumb| Chilining Rimdagi sobiq elchixonasi]]

== Doimiy diplomatik vakolatxonalar ==

* Chilining [[Rim|Rimda]] elchixonasi va [[Milan (shahar)|Milanda]] bosh konsulligi bor<ref>[https://chile.gob.cl/italia/ Posolstvo Chili v Rime]</ref>.
* Italiyaning [[Santyago|Santyagoda]] elchixonasi mavjud<ref>[https://ambsantiago.esteri.it/ambasciata_santiago/it/ Posolstvo Italii v Santyago]</ref>.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
[[Turkum:Italiyaning ikki tomonlama aloqalari]]
[[Turkum:Chilining ikki tomonlama aloqalari]]
[[Turkum:Italiyaning tashqi siyosati]]
[[Turkum:Xalqaro munosabatlar]]