Ivan-choy
Иван-чой[1][2] (лотинча: ЧамаэнерионЧамаэнерион) — ўт кипрейние оиласининг кўп йиллик ўсимликлари.
Ангустифолиум ўтидан (Иван-чой) Копорский чойи тайёрланади .
Этимологияси
Чамаэнерион номи ушбу турдаги баъзи ўсимликларнинг қисқа бўйлилиги ва олеандерга ўхшашлиги сабабли берилган: юнонча: χαμαίчамаи — ерда, паст + νήριον (= Нериум) — олеандер.
Тарқалиши
У Шимолий ярим шарнинг мо''тадил мамлакатларида учрайди. Қуруқ қумли жойларда, ўрмон чеккаларида, буталар, бўшлиқлар, ёнғинларда ўсади. Безовта қилинган ҳудудда биринчилардан бири пайдо бўлди.
Иван-чой кенг баргли шимолий ҳудудларда, шу жумладан Шимолий ярим шарнинг арктик ва субарктик ҳудудларида ўсади.
Энг машҳур тур — Иван-чой тор баргли (лотинча: Чамéрион ангустифóлиумЧамéрион ангустифóлиум), баъзан халқ орасида ўт ўти деб аталади. Поясининг ёш барглари билан қуритилган тепасидан[3] анъанавий рус ўсимлик ичимлиги тайёрланади.
Фойдали хусусиятлари
Иван чойи — мотадил иқлими бўлган мамлакатларда ҳамма жойда учрайдиган ўтлар оиласининг кўп йиллик ўсимлиги. 14 турдаги ўсимликлардан иккитаси кенг қўлланади: кенг баргли тол ва тор баргли тол. Биринчиси Шимолий ярим шарнинг шимолида, шу жумладан Арктика минтақаларида ўсади. Тор баргли тури Россия бўйлаб тарқалган ва Урал ҳамдаа Олтойда кенг ҳудудларни эгаллаган энг машҳур тур ҳисобланади. Иван-чой бошқа маънода „оловли ўт“, „ўт ўчирувчи“, „чийилатувчи“ каби номланади. Копор чойи сифатида ҳам танилган. Қадим замонлардан бери у Эвросиё, Канада ва Шимолий Америка аҳолисига маълум. Россияда Иван-чой ичимлиги ҳақида биринчи эслатма ХИИ-аср қўлёзмаларида учрайди. Афсонага кўра, Александр Невский[4] салибчилар полки билан жангдан сўнг қал’ага борди ва у ерда биринчи навбатда ўсимликдан ичимликни татиб кўрди. У гўдакдек ухлаб қолганига ҳайрон бўлди, эрталаб эса қувноқ, куч-қувватга тўла эди. У шифобахш хусусиятларини баҳолаб, барча аскарларга Иван-чой ичишни буюрди. Шунга қарамай, Копоре чойи Екатерина ИИ даврида ишлаб чиқарила бошланди. Кейинчалик у нафақат Эвропада, балки Осиёда ҳам машҳур бўлди. Иван-чойи бой кимёвий таркибга эга. У фосфор, калий, марганец, калций, титаниум, синк, натрий, мис, магний, селен, темир, молибден, борни ўз ичига олади. Илмий маълумотларга кўра, танин, пектин ва флавоноидларнинг юқори миқдори туфайли Иван-чойи маҳаллий флора ўсимликлари орасида яллиғланишга қарши таъсирнинг энг юқори коэффициэнтига эга. Бундан ташқари, ўтган асрнинг 70-йилларида Россия Тиббиёт фанлари академиясининг Бутунроссия саратон маркази мутахассислари Иван-чойи аниқ ситостатик фаолликка эга эканлигини, яъни неоплазмаларга қарши курашиши мумкинлигини аниқладилар. Унинг аёллар учун фойдаси ҳайз кўриш, қичишиш ва менопауза белгилари пайтида ноқулайликни бартараф этишдир. Овқат ҳазм қилишни яхшилаш қобилияти туфайли бу ўсимликдан ичимлик вазнни камайтиришга ёрдам беради ва унинг таркибига киритилган моддалар соч ва тирноқларнинг гўзаллигига ижобий таъсир кўрсатади. Эркаклар учун фойдаси шундаки, чойнинг яллиғланишга қарши таъсири простата касалликларига ёрдам беради, бундан ташқари, ўсимлик эркаклик кучни оширади[5].
Турлари
Онаграcеаэ нинг қайта кўриб чиқилган таснифи (2007) мақоласига кўра, жинс икки қисмда 8 турни ўз ичига олади:
- Чамаэнерион ангустифолиум (Л.) Ҳолуб, 1972 — Иван-чай узколистний
- Чамаэнерион cонсперсум (Ҳаусскн.) Ҳолуб, 1972
- Чамаэнерион латифолиум (Л.) Ҳолуб, 1972 — Иван-чай широколистний
- Чамаэнерион спеcиосум (Деcне.) Ҳолуб, 1972
- Чамаэнерион сеcт. Росмаринифолиум (Таcик) Ҳолуб, 1972
- Чамаэнерион cолчиcум (Албов) Ҳолуб, 1972 — Иван-чай колхидский
- Чамаэнерион додонаэи (Вилл.) Ҳолуб, 1972 — Иван-чай Додонея
- Чамаэнерион флеисчери (Ҳочст.) Ҳолуб, 1972 — Иван-чай Фляйшера
- Чамаэнерион стевении (Боисс.) Ҳолуб, 1972 — Иван-чай Стевена
Адабиётлар
Барабанов Е. И.. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений.. М.: Академия, 2006. ИСБН 5-7695-2656-4.
Манбалар
- ↑ Скворсов А.К.. (рус) — 299-316-бет.
- ↑ Власова Н.Б.. (рус) — 106-120-бет.
- ↑ КНЕ. — 2\437-бет.
- ↑ „ИВАН ЧАЙ (КИПРЕЙ)“. 2022-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-сентябр.
- ↑ „Иван-чай - польза и вред напитка для здоровья женщин и мужчин“.